Trẻ nhỏ không chịu đói lâu như người lớn vì bé có kho dự trữ năng lượng nhỏ trong khi bộ não đang lớn lại tiêu thụ năng lượng rất mạnh. Gan của bé trữ ít đường hơn, dạ dày chứa ít thức ăn hơn, nên khoảng cách giữa hai bữa an toàn của bé ngắn hơn hẳn người lớn. Cũng theo cách tương tự, trẻ mất nước nhanh hơn khi sốt, nôn hay tiêu chảy.
Hiểu giới hạn này giúp cha mẹ bớt bực mình khi con đói là cáu, biết chia bữa cho hợp tuổi và đặc biệt là không áp dụng cho trẻ những kiểu nhịn ăn, nhịn uống của người lớn. Bài viết giải thích nguyên lý phổ thông, kèm dấu hiệu cần đi khám và lúc phải gọi 115; bài không thay chỉ định của bác sĩ dinh dưỡng hay bác sĩ nhi.
Bộ não đang lớn là "khách hàng" lớn nhất
Ở người trưởng thành, não chỉ nặng khoảng hai phần trăm cơ thể nhưng dùng khoảng một phần năm năng lượng lúc nghỉ. Ở trẻ nhỏ tỷ lệ này còn cao hơn nhiều, vì não đã lớn gần bằng não người lớn trong khi cơ thể còn bé, và não đang xây dựng các kết nối thần kinh với tốc độ cao. Có ước tính cho rằng ở một số năm của tuổi mầm non, não dùng tới gần một nửa năng lượng cơ thể tiêu thụ lúc nghỉ. Con số chính xác còn được bàn, nhưng hướng chung thì rõ: so với người lớn, phần năng lượng dành cho não của trẻ lớn hơn hẳn.
Não lại là cơ quan kén nhiên liệu. Bình thường nó chạy chủ yếu bằng đường glucose trong máu, và không tự trữ được bao nhiêu. Khi đường huyết tụt, não là nơi phản ứng sớm: trẻ cáu kỉnh, khó tập trung, khóc vô cớ, có khi lả đi. Câu nói đùa trong nhiều gia đình rằng đói thì sinh cáu thật ra có cơ sở sinh học, và ở trẻ nhỏ nó rõ ràng hơn người lớn.
Điều này cũng giải thích vì sao nhiều trẻ đang vui vẻ bỗng sụp xuống khóc lóc lúc gần giờ ăn. Không phải bé hư, mà bé đã chạm tới giới hạn của một kho năng lượng nhỏ. Cho bé ăn một chút rồi mới nói chuyện thường hiệu quả hơn dỗ dành hay quát mắng.
Ba kho dự trữ của bé đều nhỏ
Kho đường trong gan. Giữa hai bữa ăn, gan giải phóng dần lượng đường dự trữ dưới dạng glycogen để giữ đường huyết ổn định. Gan của trẻ nhỏ chứa ít glycogen hơn tính trên nhu cầu của cơ thể, nên kho này cạn sớm hơn. Khi kho cạn, cơ thể phải chuyển sang đốt mỡ và tạo ra các chất gọi là thể ceton; ở trẻ nhỏ sự chuyển đổi này diễn ra nhanh hơn người lớn, và đó là một lý do trẻ nhịn đói lâu dễ buồn nôn, mệt, hơi thở có mùi lạ.
Dạ dày nhỏ. Dạ dày của trẻ chỉ chứa được lượng thức ăn vừa với cơ thể bé, nên bé không thể ăn một bữa thật lớn để dự trữ cho cả buổi như người lớn hay làm. Vì vậy các khuyến nghị dinh dưỡng cho trẻ nhỏ thường chia thành ba bữa chính cộng một đến hai bữa phụ, thay vì dồn vào hai bữa lớn.
Kho nước. Cơ thể trẻ chứa tỷ lệ nước cao hơn người lớn, nhưng lượng nước trao đổi mỗi ngày tính theo cân nặng cũng lớn hơn: bé thở nhanh hơn, da rộng hơn, thận chưa cô đặc nước tiểu tốt như người lớn. Kết quả là khi sốt, nôn hay tiêu chảy, trẻ mất nước theo tỷ lệ nhanh hơn, có khi chỉ trong một ngày.
Kho mỡ và cơ. Người lớn khi nhịn ăn còn lớp mỡ và khối cơ làm nguồn dự phòng khá dày. Trẻ nhỏ có lớp dự phòng này mỏng hơn, lại phải dành năng lượng cho việc lớn lên. Năng lượng mất đi do nhịn không chỉ làm bé mệt hôm đó, mà nếu lặp lại thường xuyên còn lấy bớt phần dành cho tăng trưởng.
Đói và khát ở trẻ khác người lớn thế nào
Bảng so sánh dưới đây mang tính khái quát để dễ hình dung, không phải mốc để tính giờ cho con nhịn.
| Khía cạnh | Người lớn khoẻ mạnh | Trẻ nhỏ |
|---|---|---|
| Khoảng cách giữa các bữa thấy dễ chịu | Có thể giãn khá xa, bỏ một bữa vẫn sinh hoạt được | Ngắn hơn hẳn, bỏ bữa dễ mệt, cáu, kém tập trung |
| Báo hiệu khi đói | Tự nhận ra và tự đi ăn | Thường thể hiện qua quấy khóc, cáu, bám người, chưa nói được rõ |
| Khi nôn hoặc tiêu chảy | Mất nước từ từ, tự uống bù | Mất nước nhanh, có thể không chịu uống, cần người lớn bù từng chút |
| Khi trời nóng hoặc sốt | Tự uống thêm | Dễ quên uống khi mải chơi, trẻ bú mẹ cần được cho bú nhiều lần hơn |
| Nhịn ăn có chủ đích | Có thể làm nếu đủ sức khoẻ và có hiểu biết | Không phù hợp, trừ khi bác sĩ chỉ định như trước một số thủ thuật |
Hàng cuối cùng là chỗ đáng lưu ý nhất. Các trào lưu nhịn ăn gián đoạn, nhịn ăn giảm cân hay nhịn để thanh lọc dành cho người lớn không nên áp lên trẻ em và trẻ vị thành niên. Nếu con lớn tự ý bỏ bữa để giảm cân, đó là việc cần nói chuyện và có khi cần gặp chuyên gia, không phải chuyện tự lo ở nhà.
Sắp xếp bữa ăn cho vừa với giới hạn của con
Không có một lịch chung cho mọi trẻ, nhưng có vài nguyên tắc giúp tránh việc con chạm ngưỡng đói giữa chừng:
- Giữ nhịp ăn đều đặn mỗi ngày: ba bữa chính và một đến hai bữa phụ với trẻ mẫu giáo, tiểu học, tuỳ theo giờ học và giờ ngủ của bé.
- Đặt bữa phụ trước những lúc bé hay mệt: trước giờ đi học thêm, sau giờ ngủ trưa, trước buổi vận động ngoài trời.
- Chọn bữa phụ có tinh bột chậm và đạm như sữa, sữa chua, bánh mì, trái cây kèm hạt nghiền nhỏ hợp tuổi, thay vì chỉ kẹo ngọt làm đường huyết lên nhanh rồi tụt nhanh.
- Không dùng việc cho ăn hay bỏ bữa làm phần thưởng hoặc hình phạt. Bỏ bữa để phạt vừa không dạy được gì, vừa đẩy bé tới giới hạn năng lượng.
- Khi đi chơi xa, mang theo nước và một món ăn nhẹ, vì kế hoạch của người lớn hay trễ giờ hơn dự tính.
- Với trẻ đang ốm, ưu tiên cho uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên, và ăn món mềm bé chịu ăn, thay vì ép ăn đủ suất.
Mỗi trẻ ăn một kiểu, có bé ăn ít mà vẫn lớn đều. Thước đo đáng tin là bé có tăng cân, tăng chiều cao theo dõi ở các lần khám định kỳ hay không, chứ không phải bé ăn được bao nhiêu so với anh chị hay con nhà hàng xóm.
Mấy hiểu lầm quen thuộc về chuyện trẻ chịu đói
"Cho nhịn một bữa để biết đói mà ăn." Đói vừa phải trước bữa thì có ích, nhưng cắt hẳn một bữa với trẻ nhỏ thường chỉ làm bé mệt, cáu và tới bữa sau lại ăn uể oải vì đã quá ngưỡng. Thay vì bỏ bữa, hãy bớt đồ ăn vặt và nước ngọt trong khoảng một đến hai giờ trước bữa chính.
"Trẻ béo thì nhịn được lâu hơn." Lớp mỡ dày hơn không đổi được việc não trẻ vẫn cần đường đều đặn và gan vẫn trữ ít. Trẻ thừa cân cũng cần nhịp ăn đều; giảm cân cho trẻ, nếu cần, phải theo hướng dẫn của bác sĩ, chủ yếu bằng điều chỉnh chất lượng bữa ăn và vận động chứ không phải nhịn.
"Con không kêu đói tức là chưa đói." Trẻ nhỏ thường không gọi tên được cảm giác đói. Bé biểu hiện bằng bám mẹ, mút tay, mè nheo, đòi bế hoặc bỗng chán mọi thứ. Trẻ lớn đang mải xem, mải chơi cũng có thể bỏ qua cảm giác đói cho tới khi lả đi.
"Uống sữa thay nước là đủ nước rồi." Sữa có nước nhưng cũng có năng lượng và đạm, uống quá nhiều có khi làm bé no, bỏ bữa chính. Với trẻ đã ăn dặm và trẻ lớn, nước lọc vẫn là nguồn bù nước chính, nhất là khi trời nóng hay sau khi chạy nhảy.
Khi nào đưa trẻ đi khám, khi nào gọi 115
Đói hay khát thông thường được giải quyết bằng một bữa ăn, một cốc nước. Những dấu hiệu dưới đây thì khác, chúng cho thấy bé có thể đã vượt giới hạn và cần nhân viên y tế:
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi trẻ li bì, rất khó đánh thức, co giật, vã mồ hôi lạnh kèm run, hoặc lơ mơ không trả lời được.
- Đến cơ sở y tế ngay khi trẻ nôn tất cả mọi thứ, không uống được, tiêu chảy nhiều lần kèm sốt, hoặc phân có máu.
- Dấu hiệu mất nước: môi lưỡi khô, khóc không ra nước mắt, mắt trũng, thóp lõm ở trẻ nhỏ, nhiều giờ liền không đi tiểu, da véo lên lâu trở lại.
- Trẻ có bệnh nền như đái tháo đường, bệnh chuyển hoá, bệnh tim thận mà bị bỏ bữa hoặc ốm nôn: liên hệ bác sĩ điều trị sớm, đừng chờ.
- Đi khám định kỳ khi trẻ biếng ăn kéo dài, đứng cân nhiều tháng, hoặc trẻ lớn có dấu hiệu sợ ăn, cố tình nhịn để giảm cân.
Trong lúc chờ, nếu trẻ còn tỉnh và nuốt được, có thể cho uống từng ngụm nhỏ. Không cố đổ nước, đổ đồ ngọt vào miệng trẻ đang lơ mơ hay co giật vì có nguy cơ sặc. Việc pha dung dịch bù nước nên theo đúng hướng dẫn trên gói và lời dặn của nhân viên y tế.
Giới hạn này thay đổi thế nào khi con lớn
Khi trẻ lớn dần, kho dự trữ to lên, dạ dày chứa được nhiều hơn và phần năng lượng não dùng giảm dần về gần mức người lớn. Trẻ tiểu học đã chịu được khoảng cách giữa các bữa dài hơn trẻ mẫu giáo, và tới tuổi thiếu niên thì nhịp ăn gần giống người lớn. Nhưng tuổi dậy thì lại có giai đoạn lớn vọt, nhu cầu năng lượng tăng mạnh, nên nhiều cha mẹ thấy con lớn ăn nhiều đến bất ngờ. Đó là bình thường.
Cũng ở tuổi này, áp lực ngoại hình, các lời khuyên ăn kiêng trên mạng và nếp học dày dễ khiến trẻ bỏ bữa sáng, bỏ bữa trưa. Cơ thể tuổi lớn vọt không có nhiều dư địa để nhịn như vậy, và thói quen ăn uống thất thường hình thành lúc này có thể kéo dài nhiều năm. Một bữa sáng đơn giản trước khi đi học là khoản đầu tư rẻ nhất cho sức tập trung buổi sáng của con.
Với người lớn trong nhà, điều đáng nhớ nhất là đừng đo con bằng thước của mình. Người lớn bỏ bữa trưa vì bận việc vẫn ổn, còn trẻ thì không cùng giới hạn đó. Chuẩn bị sẵn bữa phụ, giữ nhịp ăn và để ý tín hiệu đói của con là cách tôn trọng giới hạn tự nhiên của cơ thể đang lớn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ biếng ăn có nên để đói hẳn rồi mới cho ăn không?
Để trẻ đói bụng vừa phải trước bữa giúp bé ăn ngon hơn, nhưng không nên kéo dài tới mức bé lả, cáu khóc. Cách thường được khuyên là bớt ăn vặt sát giờ ăn chính, giữ giờ ăn đều và không ép, thay vì bỏ hẳn bữa phụ.
Con hay cáu khi gần tới bữa có phải do tính nết không?
Thường là do đói. Não trẻ phản ứng nhanh khi đường huyết giảm, biểu hiện bằng cáu gắt, khóc, khó nghe lời. Cho bé một món ăn nhẹ hoặc dọn bữa sớm hơn một chút thường giải quyết được. Nếu bé cáu kéo dài bất kể giờ ăn thì nên tìm nguyên nhân khác.
Học sinh bỏ bữa sáng có ảnh hưởng gì không?
Bỏ bữa sáng khiến nhiều em khó tập trung, mệt, đau đầu vào giữa buổi học, nhất là ở tuổi lớn vọt khi nhu cầu năng lượng cao. Một bữa sáng đơn giản có tinh bột và đạm là đủ. Nếu con cố tình nhịn để giảm cân thì cần nói chuyện và có thể gặp chuyên gia.
Trẻ bị tiêu chảy có nên cho nhịn ăn để ruột nghỉ không?
Quan niệm này hiện không còn được khuyến khích rộng rãi. Ưu tiên là bù nước đúng cách và cho trẻ tiếp tục ăn, bú như thường hoặc món mềm dễ tiêu. Trẻ có dấu hiệu mất nước hay không uống được thì phải đưa đi khám ngay.
Trẻ bao nhiêu tuổi thì có thể nhịn ăn theo nghi lễ hay theo gia đình?
Không có một mốc tuổi chung có thể khuyên cho mọi trẻ. Trẻ nhỏ không có đủ dự trữ để nhịn lâu, trẻ đang lớn vọt cũng cần năng lượng đều. Nếu gia đình có tập quán nhịn ăn, nên hỏi bác sĩ nhi về tình trạng cụ thể của con trước khi cho trẻ tham gia.
Làm sao biết con đã uống đủ nước?
Dấu hiệu dễ theo dõi nhất là số lần đi tiểu và màu nước tiểu: đi tiểu đều trong ngày, nước tiểu vàng nhạt là ổn. Nước tiểu sẫm, ít đi tiểu, môi khô là con đang thiếu nước. Trời nóng, khi sốt hoặc vận động nhiều cần nhắc con uống thêm.