GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn đổi theo tuổi

Đầu óc nhanh nhất ở tuổi nào: trí tuệ lưu động và trí tuệ kết tinh đổi theo năm tháng

Tốc độ xử lý và suy luận cái mới thường đạt đỉnh sớm, còn vốn hiểu biết và khả năng phán đoán tăng tới tuổi trung niên. Giới hạn trí lực theo tuổi.

Quiet community library in Nghe An, an older man and a teenage girl seen from behind sharing a wooden table with blank notebooks, afternoon light through tall windows

Không có một tuổi duy nhất mà đầu óc giỏi nhất ở mọi mặt. Những năng lực như tốc độ xử lý, ghi nhớ tạm thời và suy luận với vấn đề hoàn toàn mới thường đạt mức cao nhất ở khoảng tuổi hai mươi, rồi giảm từ từ; còn vốn từ ngữ, kiến thức tích luỹ và khả năng vận dụng kinh nghiệm thường tiếp tục tăng hoặc giữ vững tới tuổi trung niên, thậm chí muộn hơn.

Cách chia hai loại trí tuệ này, gọi là trí tuệ lưu động và trí tuệ kết tinh, được nhà tâm lý học Raymond Cattell đề xuất từ giữa thế kỷ hai mươi và vẫn được dùng rộng rãi. Bài viết giải thích hai loại trí tuệ, vì sao chúng đi theo hai đường khác nhau, những hiểu lầm hay gặp về tuổi và trí óc, cùng những dấu hiệu hay quên nên đi khám. Các mốc tuổi trong bài là xu hướng trung bình, mỗi người một khác.

Hai loại trí tuệ, hai đường cong

Trí tuệ lưu động là khả năng giải quyết vấn đề mới, nhìn ra quy luật, suy luận khi không có kinh nghiệm sẵn để dựa vào. Nó gắn chặt với tốc độ xử lý thông tin và dung lượng trí nhớ làm việc, tức là lượng thông tin ta giữ được trong đầu cùng lúc để thao tác. Ví dụ là lần đầu học một phần mềm lạ, giải một câu đố logic chưa gặp, tính nhẩm nhanh một phép tính dài.

Trí tuệ kết tinh là kho hiểu biết tích luỹ qua học tập và trải nghiệm: vốn từ, kiến thức chuyên môn, cách hiểu người khác, các mẹo nghề. Ví dụ là người thợ lâu năm nghe tiếng máy biết hỏng chỗ nào, người bán hàng nhìn khách biết nên giới thiệu món gì, người lớn tuổi đọc một văn bản dài và nắm ngay ý chính.

Hai loại trí tuệ này đi theo hai đường cong khác nhau. Đường thứ nhất lên nhanh ở tuổi thiếu niên, đạt cao vào khoảng tuổi hai mươi rồi giảm dần, rõ hơn sau tuổi sáu mươi. Đường thứ hai lên chậm hơn nhưng bền, tiếp tục tăng qua tuổi bốn mươi, năm mươi, và nhiều người giữ được tới tuổi rất cao nếu sức khoẻ não tốt. Một số nghiên cứu còn cho thấy mỗi năng lực nhỏ hơn nữa, như nhận diện cảm xúc trên khuôn mặt hay ghi nhớ tên người, đạt đỉnh ở những tuổi khác nhau.

Năng lực nào thường mạnh ở giai đoạn nào

Bảng dưới là xu hướng chung để hình dung, không phải thang đo để tự chấm mình hay chấm người khác. Sức khoẻ, học vấn, nghề nghiệp và lối sống làm mỗi người lệch khỏi xu hướng này rất nhiều.

Năng lựcThường mạnh nhấtThay đổi về sau
Tốc độ phản ứng và xử lýCuối tuổi thiếu niên đến khoảng tuổi hai mươi lămChậm dần, người lớn tuổi cần thêm thời gian
Trí nhớ làm việcKhoảng tuổi hai mươi đến ba mươiGiảm từ từ, dễ thấy khi phải làm nhiều việc cùng lúc
Học kỹ năng hoàn toàn mớiThường nhanh nhất khi còn trẻVẫn học được, cần nhiều lần lặp và thời gian hơn
Vốn từ, kiến thức chungTăng tới tuổi trung niên, có khi muộn hơnGiữ khá vững nếu não khoẻ
Phán đoán dựa trên kinh nghiệmTuổi trung niên trở điPhụ thuộc vào kinh nghiệm tích luỹ trong lĩnh vực

Đọc bảng này theo cách khác, ta thấy mỗi giai đoạn có thế mạnh riêng. Người trẻ học nhanh, xoay xở tốt với cái mới; người lớn tuổi có bức tranh rộng hơn và ít bị đánh lừa bởi những thứ họ đã từng gặp. Một nhóm làm việc trộn nhiều lứa tuổi thường tận dụng được cả hai.

Vì sao tốc độ xử lý giảm dần

Đường truyền tín hiệu chậm lại. Các sợi thần kinh trong não được bọc bởi một lớp vỏ giúp tín hiệu chạy nhanh. Lớp vỏ này phát triển tới khoảng tuổi trưởng thành rồi dần hao mòn ở tuổi cao, làm tín hiệu giữa các vùng não đi chậm hơn đôi chút. Từng chút chậm này cộng lại khi làm việc cần nhiều bước.

Khó lọc nhiễu hơn. Ở tuổi lớn, nhiều người thấy khó gạt bỏ thông tin không liên quan, ví dụ tiếng ti vi khi đang nghe điện thoại. Não phải dành thêm sức cho việc lọc, nên việc chính chậm lại.

Sức khoẻ mạch máu. Não dùng rất nhiều máu và oxy. Tăng huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu cao không kiểm soát tốt làm hại các mạch máu nhỏ trong não theo năm tháng, và được xem là một trong những yếu tố làm suy giảm trí óc nhanh hơn mức của tuổi.

Giấc ngủ, thính lực, thị lực. Ngủ kém, nghe kém, nhìn kém đều làm thông tin vào não chậm và thiếu, trông giống như đầu óc chậm đi. Nhiều trường hợp cải thiện rõ khi được đeo kính đúng độ, dùng máy trợ thính hay điều trị rối loạn giấc ngủ.

Não tuổi thiếu niên: nhanh nhưng chưa có phanh tốt

Ở đầu kia của đường đời, não tuổi thiếu niên có một giới hạn khác. Các vùng xử lý cảm xúc và tìm kiếm phần thưởng phát triển mạnh từ tuổi dậy thì, trong khi vùng vỏ não trước trán, nơi giúp lập kế hoạch, cân nhắc hậu quả và kìm hãm bốc đồng, tiếp tục hoàn thiện tới khoảng giữa tuổi hai mươi. Mốc này hay bị nói như một con số chính xác, thật ra quá trình diễn ra từ từ và khác nhau giữa từng người.

Hệ quả là các em có thể rất nhanh nhạy trong học tập, nhưng dễ đưa ra quyết định liều lĩnh khi có bạn bè xung quanh hoặc khi cảm xúc lên cao. Đây không phải lỗi tính cách mà là một giai đoạn phát triển. Hiểu điều này giúp người lớn đặt ra những giới hạn an toàn hợp lý về đi xe, dùng chất kích thích, các thử thách nguy hiểm, mà không coi thường khả năng của các em.

Điều cần tránh là dùng hiểu biết này để gán nhãn hay so sánh các em với nhau. Sự trưởng thành của não không phải cuộc đua có thứ hạng; mỗi em đi theo nhịp riêng, và trải nghiệm được hướng dẫn, được tin tưởng dần dần chính là cách não học cách tự phanh.

Những hiểu lầm hay gặp về tuổi và trí óc

Vài quan niệm phổ biến cần được xem lại cho đúng:

  • "Qua tuổi hai mươi lăm là não bắt đầu thoái hoá, học gì cũng muộn." Thực tế não vẫn có khả năng thay đổi và học suốt đời; người lớn tuổi học chậm hơn ở phần ghi nhớ cái mới, nhưng thường hiểu sâu hơn nhờ vốn liên hệ sẵn có.
  • "Người già ai cũng lẩm cẩm." Quên tên người mới gặp hay để quên chìa khoá là thay đổi thường gặp; còn sa sút trí tuệ là bệnh, không phải phần tất yếu của tuổi già.
  • "Chỉ dùng mười phần trăm bộ não." Đây là ngộ nhận đã bị bác bỏ; gần như mọi vùng não đều hoạt động, dù không cùng lúc.
  • "Luyện vài ứng dụng giải đố là trẻ hoá bộ não." Luyện một dạng bài thường giỏi lên ở chính dạng bài đó; bằng chứng về lợi ích lan rộng sang trí óc nói chung còn hạn chế và đang tranh luận.
  • "Trẻ thông minh là trẻ học nhanh nhất lớp." Trí tuệ có nhiều mặt và phát triển theo nhịp khác nhau; không nên chấm điểm hay xếp hạng trẻ theo tốc độ.

Điều mà phần lớn nghiên cứu đồng thuận là những thứ tốt cho tim mạch thì cũng tốt cho não: vận động đều, ngủ đủ, kiểm soát huyết áp và đường huyết, không hút thuốc, giữ các mối quan hệ xã hội và tiếp tục học hỏi điều mới ở mọi tuổi.

Sống khéo với giới hạn trí lực của từng tuổi

Giảm tải cho trí nhớ làm việc. Khi dung lượng ghi nhớ tạm thời giảm, đừng cố giữ mọi thứ trong đầu. Ghi chú, danh sách việc cần làm, đặt đồ dùng ở chỗ cố định là cách người lớn tuổi, và cả người trẻ bận rộn, giải phóng sức não cho việc quan trọng hơn.

Làm từng việc một. Khả năng chia sự chú ý cho nhiều việc cùng lúc giảm theo tuổi rõ hơn khả năng tập trung vào một việc. Nấu ăn thì tắt ti vi, đi đường thì cất điện thoại, nói chuyện quan trọng thì chọn chỗ yên tĩnh. Cách này giúp ích ở mọi tuổi, nhưng càng lớn tuổi lợi ích càng rõ.

Cho mình thêm thời gian. Tốc độ xử lý chậm đi không có nghĩa là hiểu kém đi. Khi học một thao tác mới, hãy xin người hướng dẫn đi chậm, làm lại vài lần, viết các bước ra giấy. Người hướng dẫn trẻ tuổi cũng nên hiểu giới hạn này để kiên nhẫn hơn, thay vì làm hộ cho nhanh.

Dựa vào thế mạnh kinh nghiệm. Ở tuổi trung niên trở đi, các quyết định dựa trên hiểu biết về con người, về nghề thường chín chắn hơn. Những công việc như kèm cặp người mới, rà soát, tư vấn tận dụng tốt loại trí tuệ tiếp tục tăng theo năm tháng.

Hay quên kiểu nào nên đi khám

Quên một chút theo tuổi là chuyện bình thường: nhớ ra tên người quen chậm hơn, phải ghi chú nhiều hơn, cần nhiều thời gian hơn để học một thao tác mới trên điện thoại. Những thay đổi này không làm người đó mất khả năng tự lo sinh hoạt.

Nên đưa người thân đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa khi thấy: quên các sự kiện vừa xảy ra và hỏi đi hỏi lại một chuyện trong ngày; lạc đường ở nơi quen thuộc; khó làm những việc từng rất thạo như nấu món quen, tính tiền chợ; thay đổi tính tình rõ rệt, nghi ngờ người thân; nói chuyện khó tìm từ, lặp câu nhiều. Khám sớm giúp tìm những nguyên nhân có thể điều trị được như thiếu vitamin, bệnh tuyến giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc.

Gọi 115 ngay khi lú lẫn xảy ra đột ngột trong vài giờ, đặc biệt kèm méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, đau đầu dữ dội, sốt cao hay co giật. Đây có thể là đột quỵ hoặc bệnh cấp tính khác, và thời gian cấp cứu có ý nghĩa rất lớn.

Câu hỏi thường gặp

Người lớn tuổi có học được ngoại ngữ, kỹ năng mới không?

Có. Người lớn tuổi thường cần nhiều lần lặp lại hơn để ghi nhớ cái mới, nhưng bù lại có vốn hiểu biết giúp liên hệ và hiểu sâu. Học đều đặn, từng phần nhỏ, có ứng dụng thực tế thường hiệu quả hơn học dồn.

Tuổi nào thì tốc độ phản ứng bắt đầu chậm lại?

Theo xu hướng chung, tốc độ xử lý đạt cao nhất ở khoảng cuối tuổi thiếu niên đến giữa tuổi hai mươi, sau đó chậm dần rất từ từ. Ở tuổi trung niên thay đổi thường nhỏ, rõ hơn sau tuổi sáu mươi. Mỗi người một khác.

Trí tuệ kết tinh có giảm khi về già không?

Thường giữ khá vững tới tuổi cao nếu não khoẻ. Khi có bệnh lý như sa sút trí tuệ, cả vốn kiến thức cũng bị ảnh hưởng. Suy giảm rõ ở mặt này không nên coi là bình thường của tuổi già mà nên đi khám.

Luyện các bài tập trí nhớ có ngăn được suy giảm trí tuệ không?

Luyện tập giúp giỏi lên ở chính loại bài được luyện; tác dụng lên trí óc nói chung còn đang được nghiên cứu. Những thói quen có bằng chứng tốt hơn là vận động thể chất, ngủ đủ, kiểm soát bệnh tim mạch và duy trì giao tiếp xã hội.

Có nên so điểm số của con với bạn cùng tuổi để biết con thông minh không?

Không nên. Trẻ phát triển trí tuệ theo nhịp khác nhau và nhiều mặt khác nhau. So sánh, xếp hạng dễ làm trẻ mất tự tin và không phản ánh đúng khả năng. Nếu lo con chậm phát triển, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.

Thiếu ngủ có làm đầu óc chậm như người già không?

Thiếu ngủ làm giảm sự chú ý, trí nhớ làm việc và tốc độ phản ứng ở mọi lứa tuổi. Khác với thay đổi theo tuổi, phần lớn ảnh hưởng này hồi phục khi ngủ đủ trở lại. Thiếu ngủ kéo dài thì cần xem lại nếp sinh hoạt hoặc đi khám.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138