Người cao tuổi chịu nóng, chịu lạnh và thiếu nước kém hơn người trẻ chủ yếu vì những tín hiệu báo động của cơ thể yếu đi: cảm giác khát mờ hơn, da cảm nhận nóng lạnh kém hơn, mồ hôi ra muộn và ít hơn, run để sinh nhiệt yếu hơn. Thêm vào đó thận giữ nước kém hơn và nhiều thuốc thường dùng ở tuổi cao làm cơ thể mất nước nhanh hơn. Kết quả là người cao tuổi có thể đã mất nước, đã quá nóng hay đã nhiễm lạnh mà chưa thấy khó chịu nhiều.
Giới hạn này nằm ở đầu kia của đường đời so với trẻ nhỏ: trẻ chịu kém vì bộ máy chưa hoàn thiện và chưa tự lo được, người cao tuổi chịu kém vì bộ máy đã bớt nhạy. Bài viết giải thích cơ chế, dấu hiệu hay bị bỏ qua và khi nào phải đi khám hoặc gọi 115; bài không đưa ra lượng nước cụ thể cho người có bệnh tim, thận, vì đó là việc của bác sĩ điều trị.
Cảm giác khát mờ dần theo tuổi
Ở người trẻ, chỉ cần cơ thể hụt một ít nước là não đã phát tín hiệu khát khá rõ, và người đó tự đi uống. Theo tuổi, cơ chế này kém nhạy hơn: nhiều nghiên cứu ghi nhận người cao tuổi khoẻ mạnh, sau khi thiếu nước, cảm thấy khát ít hơn và uống bù ít hơn người trẻ trong cùng điều kiện. Nói cách khác, chiếc chuông báo vẫn còn nhưng kêu nhỏ và muộn.
Cùng lúc, thận của người cao tuổi kém khả năng cô đặc nước tiểu, nghĩa là khi thiếu nước, thận vẫn tiếp tục để thoát đi một lượng nước nhất định thay vì giữ lại tối đa như ở người trẻ. Tỷ lệ nước trong cơ thể cũng thấp hơn vì khối cơ, nơi chứa nhiều nước, giảm dần. Kho nước nhỏ đi, chuông báo nhỏ đi, cửa thoát nước lại không khép chặt được: đó là công thức của mất nước âm thầm.
Nhiều thói quen sinh hoạt làm việc này nặng thêm. Không ít người lớn tuổi chủ động uống ít để đỡ phải dậy đi tiểu đêm, đỡ đi vệ sinh khi ra ngoài, hoặc vì đi lại khó khăn. Người có bệnh về trí nhớ có thể quên uống. Người phải nhờ người khác lấy nước có thể ngại phiền con cháu.
Vì sao chịu nóng kém hơn
Mồ hôi ra muộn, ra ít. Tuyến mồ hôi ở người cao tuổi thường phản ứng chậm hơn và tiết ít hơn khi nóng. Mồ hôi là cách làm mát chính của cơ thể, nên giảm mồ hôi là giảm khả năng tản nhiệt, nhất là trong những ngày vừa nóng vừa ẩm.
Tim phải gánh thêm. Để toả nhiệt, cơ thể dồn máu ra da, tim phải bơm nhiều hơn và nhanh hơn. Với một trái tim đã yếu do tuổi hoặc bệnh, gánh thêm này là áp lực lớn, và nắng nóng kéo dài là lúc các bệnh tim mạch dễ trở nặng.
Cảm nhận nóng kém. Da người lớn tuổi cảm nhận thay đổi nhiệt độ kém nhạy hơn, nên nhiều người vẫn mặc áo dày, đóng kín cửa, không bật quạt trong căn phòng đã rất nóng vì họ không thấy nóng bằng con cháu.
Thuốc và bệnh nền. Thuốc lợi tiểu làm mất nước nhanh hơn; một số thuốc tim mạch, thuốc thần kinh ảnh hưởng tới khả năng đổ mồ hôi hoặc điều hoà nhịp tim. Bệnh đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tim đều làm giới hạn chịu nóng thấp hơn. Không tự ý bỏ thuốc khi trời nóng mà cần hỏi bác sĩ cách điều chỉnh.
Vì sao cũng chịu lạnh kém hơn
Sinh nhiệt yếu hơn. Khối cơ ít đi nên lượng nhiệt cơ thể tạo ra lúc nghỉ thấp hơn, và phản xạ run để sinh nhiệt khi lạnh cũng yếu hơn, có người hầu như không run dù thân nhiệt đã giảm.
Co mạch ở da kém hơn. Khi lạnh, cơ thể người trẻ co các mạch máu ở da để giữ nhiệt cho lõi. Ở tuổi cao, phản xạ này kém nhạy, nhiệt thoát ra qua da nhiều hơn.
Hạ thân nhiệt ngay trong nhà. Hạ thân nhiệt không chỉ xảy ra ngoài trời giá buốt. Người cao tuổi nằm lâu trong căn nhà lạnh, ẩm của mùa rét miền Bắc, ăn uống kém, mặc không đủ ấm, nhất là người sống một mình, có thể bị hạ thân nhiệt từ từ trong nhiều giờ mà không ai để ý.
Biểu hiện dễ nhầm. Hạ thân nhiệt nhẹ ở người lớn tuổi thường biểu hiện bằng chậm chạp, nói lắp, lú lẫn, buồn ngủ, vụng về, dễ bị nhìn nhầm thành mệt mỏi bình thường hay lẫn do tuổi.
Dấu hiệu hay bị bỏ qua ở người cao tuổi
Người lớn tuổi thường không kêu khát hay kêu nóng rõ ràng như người trẻ. Bảng dưới gợi ý những dấu hiệu gián tiếp con cháu nên để ý, nhất là trong đợt nắng nóng hoặc rét đậm.
| Vấn đề | Dấu hiệu sớm hay gặp | Dấu hiệu nặng cần cấp cứu |
|---|---|---|
| Thiếu nước | Môi khô, đi tiểu ít, nước tiểu sẫm, táo bón, mệt, chóng mặt khi đứng dậy | Lú lẫn đột ngột, li bì, ngất, tim đập nhanh, gần như không đi tiểu |
| Quá nóng | Mệt rã rời, đau đầu, buồn nôn, chuột rút, da đỏ, ra nhiều mồ hôi hoặc lại khô | Sốt cao, da nóng khô, lơ mơ, nói lảm nhảm, co giật, bất tỉnh |
| Nhiễm lạnh | Tay chân lạnh buốt, run, da tái, chậm chạp hơn thường lệ | Lú lẫn, nói lắp, buồn ngủ không gọi được, thở chậm, ngừng run dù người rất lạnh |
Với cột bên phải, hãy gọi 115 ngay. Trong lúc chờ, đưa người bệnh vào chỗ mát, nới quần áo, lau mát bằng khăn ướt nếu quá nóng; hoặc đưa vào chỗ kín gió, thay đồ khô, đắp chăn, làm ấm từ từ nếu nhiễm lạnh. Không cho uống khi người bệnh lơ mơ, không chườm nước đá, không hơ lửa sát da.
Việc gia đình làm được mỗi ngày
Vì chuông báo của cơ thể đã nhỏ, người xung quanh cần làm chiếc chuông thứ hai. Những việc sau đây đơn giản nhưng hiệu quả:
- Để nước uống trong tầm với ở những chỗ người lớn tuổi hay ngồi, cốc nhẹ, dễ cầm; nhắc uống theo nếp như sau mỗi bữa, sau giấc ngủ trưa, thay vì chờ thấy khát.
- Thêm nước qua bữa ăn: canh, cháo, trái cây nhiều nước, nếu không bị bác sĩ hạn chế.
- Với người có bệnh tim, thận hay đang dùng thuốc lợi tiểu, hỏi bác sĩ lượng nước phù hợp, đặc biệt trước mùa nóng.
- Ngày nắng nóng: giữ nhà thoáng, dùng quạt, điều hoà ở mức dễ chịu, tránh ra ngoài giữa trưa; gọi điện hoặc ghé thăm người lớn tuổi sống một mình mỗi ngày.
- Ngày rét đậm: giữ phòng kín gió nhưng thông thoáng vừa đủ, mặc nhiều lớp mỏng, giữ ấm đầu, cổ, bàn chân; ăn đủ bữa nóng; không đốt than sưởi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí.
- Đặt một nhiệt kế phòng ở nơi người lớn tuổi hay ở để có con số khách quan, vì cảm nhận nóng lạnh của họ không còn đáng tin như trước.
Đừng áp nhu cầu nước hay cảm giác nóng lạnh của mình lên ông bà, và cũng đừng nghe theo câu "không khát mà" như một bằng chứng. Ở tuổi cao, không khát chưa có nghĩa là đủ nước.
Theo dõi bằng con số thay vì bằng cảm giác
Vì cảm giác khát và cảm nhận nóng lạnh của người cao tuổi không còn chính xác, cách quan sát an toàn nhất là dựa vào những thứ đo được, nhìn được. Vài việc con cháu và chính người lớn tuổi có thể làm:
- Ghi nhanh số lần đi tiểu trong ngày và màu nước tiểu trong mùa nóng; ít hẳn đi hoặc sẫm màu hơn thường lệ là tín hiệu cần uống thêm hoặc hỏi bác sĩ.
- Đặt một nhiệt kế phòng ở chỗ người lớn tuổi ngủ và ngồi nhiều nhất, nhìn số thay vì hỏi "bố có nóng không".
- Cân định kỳ cùng giờ, cùng loại quần áo; sụt vài cân trong một thời gian ngắn mà không chủ đích có thể là dấu hiệu thiếu nước hoặc ăn uống kém.
- Để ý những thay đổi nhỏ trong cách nói chuyện, đi lại vào những ngày nóng hoặc rét đậm, so với chính người đó những ngày bình thường.
- Với người có bệnh tim, thận đang được bác sĩ dặn theo dõi cân nặng hay lượng nước, ghi chép đúng như hướng dẫn và mang theo khi tái khám.
Những ghi chép này không nhằm chấm điểm sức khoẻ của ông bà hay so với người khác cùng tuổi. Chúng là chiếc chuông báo bên ngoài, bù cho chiếc chuông bên trong đã kêu nhỏ đi, và giúp bác sĩ có thông tin chính xác khi cần điều chỉnh thuốc hay lượng nước.
Khi nào nên đi khám
Ngoài các tình huống cấp cứu nêu ở trên, nên đưa người cao tuổi đi khám khi họ thường xuyên chóng mặt lúc đứng dậy, táo bón kéo dài, hay bị nhiễm trùng đường tiểu, sụt cân, ăn uống kém nhiều ngày, hoặc khi thấy họ chịu nóng, chịu lạnh kém hẳn đi so với mùa trước. Những thay đổi này có thể liên quan tới thiếu nước kéo dài, tác dụng phụ của thuốc, bệnh tuyến giáp, thiếu máu hay bệnh mạn tính đang tiến triển.
Trước mùa nắng nóng và mùa rét, lần tái khám định kỳ là dịp tốt để hỏi bác sĩ: thuốc đang dùng có cần điều chỉnh khi trời nóng không, uống bao nhiêu nước là phù hợp với tim thận của bố mẹ, những dấu hiệu nào cần báo ngay. Ghi các câu trả lời ra giấy, dán ở chỗ dễ thấy để cả nhà cùng theo.
Cũng như với trẻ nhỏ, giới hạn chịu nóng lạnh ở người cao tuổi không nên bị coi như thứ cần rèn. Phơi nắng giữa trưa cho quen, nhịn nước cho đỡ tiểu đêm, tắm nước lạnh mùa rét cho cứng cáp đều là những thói quen có thể đẩy người lớn tuổi qua giới hạn mà họ không còn cảm nhận rõ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ già cứ nói không khát dù cả ngày uống rất ít?
Cảm giác khát kém nhạy theo tuổi, nên người cao tuổi có thể đã thiếu nước mà vẫn không thấy khát. Hãy nhắc uống theo nếp cố định trong ngày và để nước trong tầm tay, thay vì chờ ông bà kêu khát.
Người già nên uống bao nhiêu nước mỗi ngày?
Không có một con số đúng cho mọi người, nhất là người có bệnh tim, thận hoặc dùng thuốc lợi tiểu, vì uống quá nhiều cũng có hại. Cách thực tế là theo dõi màu nước tiểu, số lần đi tiểu và hỏi bác sĩ điều trị lượng phù hợp.
Người lớn tuổi lú lẫn đột ngột vào mùa nóng có thể do mất nước không?
Có thể, mất nước và quá nóng là nguyên nhân hay gặp của lú lẫn cấp ở người cao tuổi. Nhưng lú lẫn đột ngột cũng có thể do đột quỵ, nhiễm trùng hay hạ đường huyết, nên cần gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu, không tự xử lý ở nhà.
Sợ tiểu đêm thì có nên bớt uống nước buổi tối?
Có thể uống nhiều hơn vào buổi sáng và chiều, bớt một chút vào vài giờ trước khi ngủ, nhưng không nên cắt hẳn hay nhịn cả ngày. Nếu tiểu đêm nhiều lần, nên đi khám vì có thể do bệnh tuyến tiền liệt, bàng quang, đái tháo đường hoặc thuốc.
Dùng quạt có đủ làm mát cho người già ngày nắng nóng không?
Quạt giúp bay hơi mồ hôi, hiệu quả khi nhiệt độ không quá cao. Khi trời rất nóng, quạt thổi khí nóng có thể không đủ làm mát; khi đó nên kết hợp lau mát, dùng điều hoà ở mức dễ chịu hoặc đưa người già tới nơi mát hơn trong ngày.
Người già bị lạnh mà không run thì có sao không?
Không run chưa chắc là không lạnh. Ở người cao tuổi, phản xạ run có thể yếu; nếu người lạnh mà chậm chạp, lú lẫn, buồn ngủ, ngừng run thì có thể đã hạ thân nhiệt nặng, cần gọi 115 và làm ấm từ từ trong lúc chờ.