Người lớn tuổi dễ ngã vì ba hệ cùng giữ thăng bằng cho cơ thể là thị giác, tiền đình ở tai trong và cảm giác từ bàn chân, khớp đều suy giảm theo tuổi, trong khi sức cơ để bước bù khi chao đảo cũng yếu và chậm hơn. Mỗi hệ yếu đi một chút thì cơ thể vẫn bù được bằng hệ còn lại; khi nhiều hệ cùng yếu, thêm thuốc gây chóng mặt, sàn trơn hay đèn tối, khoảng dư an toàn biến mất.
Bài này giải thích cơ chế giữ thăng bằng và vì sao nó trở thành một giới hạn ở tuổi cao, những yếu tố bên ngoài làm giới hạn nặng hơn, việc cần làm ngay sau một cú ngã và khi nào gọi 115. Phần bài tập thăng bằng cụ thể không nằm trong bài này; người lớn tuổi nên tập theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu.
Giữ thăng bằng là việc của cả một ê kíp
Đứng yên trông có vẻ đơn giản, nhưng thực ra cơ thể đang liên tục điều chỉnh. Mắt cho biết ta đang đứng ở đâu so với tường, sàn, đường chân trời. Bộ phận tiền đình trong tai trong, gồm các ống bán khuyên chứa dịch và các cảm thụ nhỏ, báo cho não biết đầu đang nghiêng, xoay hay tăng tốc theo hướng nào. Các thụ thể ở lòng bàn chân, cổ chân, đầu gối, hông báo mặt sàn cứng hay mềm, dốc hay phẳng, cơ thể đang dồn lực về bên nào.
Não ghép ba nguồn thông tin này lại, rồi ra lệnh cho cơ ở cổ chân, hông, thân mình chỉnh tư thế, thường trước khi ta kịp nhận ra mình suýt mất thăng bằng. Khi lệch nhiều hơn, cơ thể dùng tới chiến lược cuối cùng: bước nhanh một bước để đỡ, hoặc đưa tay ra bám.
Ở người trẻ khoẻ, ba nguồn thông tin dư thừa lẫn nhau: nhắm mắt vẫn đứng được nhờ tai trong và bàn chân, đứng trên đệm mềm vẫn ổn nhờ mắt và tai trong. Chính sự dư thừa này là khoảng an toàn. Theo tuổi, cả ba nguồn cùng mỏng đi, và khoảng an toàn hẹp lại.
Ba nguồn thông tin và thay đổi theo tuổi
Bảng dưới tóm tắt từng hệ, cách nó suy giảm và tình huống trong nhà mà sự suy giảm đó dễ lộ ra.
| Hệ | Thay đổi thường gặp theo tuổi | Tình huống dễ chao đảo |
|---|---|---|
| Thị giác | Cần nhiều ánh sáng hơn, lâu hết chói, nhìn độ sâu kém hơn; đục thuỷ tinh thể làm mờ | Đi vệ sinh ban đêm, bậc cửa cùng màu với sàn, cầu thang tối |
| Tiền đình ở tai trong | Số tế bào cảm thụ giảm dần, phản hồi kém nhạy | Quay đầu nhanh, cúi xuống nhặt đồ rồi đứng lên, ngước lên lấy đồ trên cao |
| Cảm giác bàn chân, khớp | Cảm giác lòng bàn chân giảm, nhất là khi có bệnh đái tháo đường, bệnh thần kinh ngoại biên | Đi dép lỏng, sàn ướt, thảm mềm, đường gồ ghề |
| Cơ và phản ứng bước bù | Cơ đùi, cơ cổ chân yếu và chậm; bước bù ngắn và trễ | Vấp mép thảm, bị kéo áo, xe đạp đi sát người |
Khi đọc bảng, dễ thấy tình huống nguy hiểm nhất là khi nhiều hệ cùng bị thử thách: đi vệ sinh lúc nửa đêm vừa tối, vừa mới ngồi dậy còn choáng, vừa đi chân trần trên nền gạch ướt. Phần lớn các cú ngã trong nhà rơi vào những khoảnh khắc như vậy.
Những yếu tố đẩy người lớn tuổi qua ngưỡng
Đứng dậy quá nhanh. Khi đứng lên đột ngột, máu dồn xuống chân, huyết áp có thể tụt thoáng qua khiến choáng váng, tối sầm mắt. Ở người lớn tuổi, cơ chế bù huyết áp chậm hơn, nhất là khi dùng thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu hoặc uống ít nước. Hiện tượng này gọi là hạ huyết áp tư thế.
Thuốc. Thuốc ngủ, thuốc an thần, một số thuốc chống trầm cảm, thuốc dị ứng thế hệ cũ, thuốc hạ áp, thuốc giảm đau mạnh đều có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, làm chậm phản ứng. Người dùng nhiều loại thuốc cùng lúc có nguy cơ cao hơn. Không tự ngừng thuốc; hãy mang toàn bộ thuốc đang dùng đến hỏi bác sĩ.
Làm hai việc khi đang đi. Vừa đi vừa nói chuyện, vừa đi vừa xem điện thoại hay bê đồ che tầm mắt khiến não không còn đủ sức theo dõi bước chân. Một số người lớn tuổi phải dừng lại khi nói chuyện, đó là dấu hiệu khoảng dư thăng bằng đã hẹp.
Nỗi sợ ngã. Sau một lần ngã, nhiều người sợ đến mức ít đi lại hẳn. Ít vận động làm cơ yếu thêm, khớp cứng thêm, thăng bằng kém thêm, và nguy cơ ngã lại tăng. Đây là vòng xoắn cần phá bằng vận động an toàn có hướng dẫn, chứ không phải nằm yên một chỗ.
Nhà không đổi theo người. Căn nhà quen thuộc mấy chục năm vẫn giữ bậc cửa cao, thảm chùi chân trơn, đèn công tắc xa giường, nhà tắm không tay vịn, trong khi người ở đã khác. Nhà chưa thay đổi theo giới hạn mới của người ở là yếu tố rất hay gặp.
Vì sao cùng một cú ngã mà hậu quả ở tuổi cao nặng hơn
Chống tay chậm hơn. Người trẻ khi trượt chân thường kịp đưa tay ra đỡ hoặc xoay người. Ở tuổi cao, phản xạ này chậm và yếu hơn, nên người ngã hay đập trực tiếp hông, vai hoặc đầu xuống sàn.
Xương mỏng hơn. Mật độ xương giảm dần theo tuổi, rõ hơn ở phụ nữ sau mãn kinh. Cú ngã từ tư thế đứng, với người trẻ chỉ bầm tím, có thể gây gãy cổ xương đùi, gãy cổ tay hay lún đốt sống ở người lớn tuổi.
Nằm lâu kéo theo biến chứng. Sau chấn thương nặng, việc nằm lâu làm cơ yếu nhanh, dễ loét tì đè, viêm phổi, huyết khối. Nếu người ngã nằm trên sàn nhiều giờ không ai biết, nguy cơ mất nước và hạ thân nhiệt cũng tăng.
Mất tự tin. Ngay cả khi không gãy xương, cú ngã có thể làm người lớn tuổi mất tự tin, ngại ra ngoài, ngại gặp gỡ, kéo theo buồn chán. Đây là hậu quả ít được chú ý nhưng ảnh hưởng lâu dài tới chất lượng sống.
Tự quan sát an toàn, không thử thách
Nhiều người muốn biết thăng bằng của bố mẹ mình đang ở mức nào. Với người lớn tuổi, cách an toàn là quan sát trong sinh hoạt thay vì bắt làm các bài thử đứng một chân, nhắm mắt hay xoay người. Những dấu hiệu cho thấy khoảng an toàn đã hẹp gồm: phải vịn tường, vịn đồ đạc khi đi trong nhà; đứng dậy khỏi ghế phải chống tay nhiều lần; bước đi ngắn, lê chân, dáng đi thay đổi; hay vấp dù sàn phẳng; tránh ra ngoài vì sợ ngã.
Nếu gia đình muốn kiểm tra kỹ hơn, nên nhờ bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu làm. Họ có các bài đánh giá chuẩn, thực hiện có người đỡ, và từ kết quả sẽ đề xuất bài tập, dụng cụ hỗ trợ đi lại phù hợp. Tự cho người lớn tuổi làm bài thử thăng bằng ở nhà mà không có người đứng sát bên dễ biến bài thử thành chính cú ngã.
Việc quan sát cũng không nhằm so ông bà mình với ông bà nhà khác. Mỗi người một bệnh nền, một lịch sử vận động. Điều đáng theo dõi là thay đổi theo thời gian: tháng này có khó hơn tháng trước không, có lần chao đảo nào mới không.
Ngay sau khi ngã: làm gì, khi nào gọi 115
Một cú ngã có thể nhẹ như không, cũng có thể là tổn thương nghiêm trọng mà bên ngoài khó thấy. Người thân có mặt nên làm theo trình tự:
- Không vội kéo người ngã đứng dậy. Hỏi xem họ đau ở đâu, có tỉnh táo, nói chuyện rõ ràng không.
- Gọi 115 ngay nếu người ngã bất tỉnh dù ngắn, lú lẫn, đập đầu kèm nôn hoặc đau đầu tăng dần, co giật, khó thở, đau ngực, yếu hoặc tê một bên người, nói khó.
- Gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu nếu đau nhiều ở hông, đùi, lưng, không đứng được hoặc chân bị ngắn đi, xoay lệch; không tự di chuyển người bệnh, giữ ấm trong lúc chờ.
- Người đang dùng thuốc chống đông mà bị đập đầu thì nên được khám ngay, kể cả khi lúc đầu có vẻ bình thường.
- Nếu không có dấu hiệu nặng, giúp người ngã từ từ lăn nghiêng, quỳ lên rồi vịn vào ghế chắc chắn để đứng dậy, nghỉ ngơi và theo dõi trong một đến hai ngày.
- Sau mọi cú ngã, kể cả nhẹ, nên kể với bác sĩ trong lần khám gần nhất để tìm nguyên nhân như thuốc, huyết áp, thị lực, cơ yếu.
Người lớn tuổi sống một mình nên có cách gọi trợ giúp khi ngã mà không đứng dậy được, ví dụ để điện thoại trong tầm với ở mọi phòng, hẹn giờ gọi điện hằng ngày với con cháu, nhờ hàng xóm để ý.
Giới hạn có thể nới ra bao nhiêu
Không ai lấy lại được thăng bằng của tuổi hai mươi, nhưng khoảng an toàn có thể được nới rộng đáng kể. Mắt được mổ đục thuỷ tinh thể hay đeo kính đúng độ trả lại một phần nguồn thông tin thị giác. Thuốc được bác sĩ rà soát lại có thể bớt gây chóng mặt. Bàn chân được chăm sóc, giày dép vừa chân, đế bám giúp cảm giác từ mặt sàn rõ hơn.
Phần quan trọng nhất là cơ và phản xạ bước bù. Nhiều chương trình phòng ngã cho người cao tuổi trên thế giới dựa trên tập sức cơ chân và thăng bằng có hướng dẫn, và các tổng quan nghiên cứu nhìn chung cho thấy cách này làm giảm số lần ngã. Thái cực quyền, đi bộ đều, tập đứng lên ngồi xuống có hỗ trợ là những hình thức thường được nhắc tới, với điều kiện phù hợp sức khoẻ từng người.
Cuối cùng là môi trường: ánh sáng đủ, sàn khô, bỏ bậc cửa hoặc đánh dấu bằng màu tương phản, tay vịn ở nhà tắm và cầu thang. Thay đổi nhà theo người thay vì bắt người phải thắng được căn nhà là cách tôn trọng giới hạn của tuổi già mà vẫn giữ được sự tự lập.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi hay chóng mặt khi đứng dậy có sao không?
Choáng thoáng qua khi đứng dậy nhanh khá thường gặp, có thể do huyết áp tụt tư thế, uống ít nước hoặc do thuốc. Nên ngồi dậy từ từ, ngồi mép giường một lúc rồi mới đứng. Nếu xảy ra thường xuyên, kèm ngất hay ngã thì cần đi khám.
Tai trong liên quan gì tới thăng bằng?
Tai trong có bộ phận tiền đình cảm nhận đầu nghiêng, xoay và chuyển động. Khi bộ phận này kém nhạy theo tuổi hoặc bị bệnh, người đó dễ chóng mặt khi quay đầu, cúi xuống, đi trong bóng tối. Chóng mặt quay cuồng kéo dài cần được bác sĩ khám.
Ngã nhẹ không đau có cần đi khám không?
Nên kể với bác sĩ trong lần khám gần nhất vì một cú ngã thường là dấu hiệu có yếu tố nguy cơ cần tìm. Nếu đập đầu, đang dùng thuốc chống đông, sau đó đau đầu, buồn nôn, lơ mơ thì phải đi khám ngay.
Có nên cho người già dùng gậy hay khung tập đi?
Dụng cụ hỗ trợ đúng loại, đúng chiều cao giúp giảm nguy cơ ngã, nhưng dùng sai loại có thể gây vướng. Nên nhờ bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu chọn và hướng dẫn cách dùng.
Sợ ngã nên hạn chế đi lại có an toàn hơn không?
Thường là không. Ít đi lại làm cơ yếu, khớp cứng, thăng bằng kém đi, khiến nguy cơ ngã tăng lên. Cách an toàn hơn là vận động đều có hướng dẫn, kết hợp làm nhà an toàn hơn.
Đi dép trong nhà hay đi chân đất thì tốt hơn cho người già?
Dép lỏng, đế trơn dễ gây trượt và vấp; đi chân trần trên sàn ướt cũng nguy hiểm. Dép hoặc giày đi trong nhà ôm chân, có quai hậu, đế mỏng bám sàn thường được khuyên dùng.