GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn đổi theo tuổi

Vì sao trẻ nhỏ chịu nóng, chịu lạnh kém người lớn: giới hạn giữ nhiệt của cơ thể bé

Cơ thể bé nhỏ mà da rộng, đổ mồ hôi ít, chưa tự nói được nóng hay lạnh. Hiểu giới hạn này để giữ con an toàn và biết lúc nào phải gọi 115.

Hanoi apartment living room at noon, a mother seen from behind touching the nape of a sleeping toddler on a cotton mat, electric fan turning, warm diffused light

Trẻ nhỏ chịu nóng và chịu lạnh kém người lớn vì ba lý do cùng lúc: cơ thể bé có diện tích da rất lớn so với cân nặng nên nhận nhiệt và mất nhiệt nhanh, bộ máy đổ mồ hôi và sinh nhiệt chưa chạy hết công suất, và bé chưa tự rời chỗ nóng, tự cởi áo hay tự xin nước được. Một căn phòng người lớn thấy chỉ hơi bí có thể đã nóng quá sức với trẻ vài tháng tuổi; một làn gió lùa người lớn thấy mát có thể làm bé mất nhiệt đáng kể sau vài giờ ngủ.

Bài này giải thích giới hạn đó dưới góc khoa học phổ thông: cơ thể bé giữ nhiệt bằng cách nào, vì sao càng nhỏ tuổi càng dễ chạm ngưỡng, cha mẹ quan sát an toàn ở nhà ra sao và dấu hiệu nào nghĩa là phải đưa con đi viện hoặc gọi 115 ngay. Bài không thay lời khám của bác sĩ nhi.

Cơ thể nhỏ, mặt da rộng: phép tính đơn giản đằng sau

Hãy hình dung hai cục nước đá, một cục to bằng nắm tay và một cục nhỏ bằng đầu ngón tay, cùng đặt ra nắng. Cục nhỏ tan trước, vì so với lượng nước bên trong, phần bề mặt tiếp xúc với không khí của nó lớn hơn nhiều. Cơ thể người cũng theo đúng quy luật ấy. Một em bé vài tháng tuổi nặng chỉ bằng một phần mười, một phần mười lăm người lớn, nhưng diện tích da không nhỏ đi theo cùng tỷ lệ. Tính trên mỗi ki lô gam cân nặng, da của bé rộng hơn da người lớn khoảng hai đến ba lần, tuỳ tuổi và vóc dáng.

Da là cửa trao đổi nhiệt. Khi trời lạnh hơn thân nhiệt, cửa càng rộng thì nhiệt thoát ra càng nhanh. Khi không khí, mặt đường hay ghế xe nóng hơn da, cửa rộng lại thành bất lợi theo chiều ngược lại: bé nhận nhiệt từ môi trường nhanh hơn người lớn. Thêm vào đó, đầu của trẻ nhỏ chiếm phần lớn diện tích cơ thể, nên đội mũ hay để trần đầu tạo khác biệt lớn hơn so với người lớn.

Lớp mỡ dưới da cũng mỏng hơn, nhất là ở trẻ sơ sinh và trẻ sinh non. Lớp mỡ này hoạt động như tấm chăn tự nhiên; thiếu nó, nhiệt từ lõi cơ thể đi ra da ngắn đường hơn. Vì vậy giới hạn chịu lạnh của trẻ sinh non thấp hơn nữa, và các khoa sơ sinh mới phải dùng lồng ấp, giường sưởi hoặc da kề da với mẹ.

Bé sinh nhiệt và tản nhiệt khác người lớn ra sao

Run ít, đốt mỡ nâu nhiều. Người lớn bị lạnh thì run, mỗi cơn run là cơ bắp co liên tục để sinh nhiệt. Trẻ sơ sinh run kém hiệu quả; thay vào đó bé có một loại mỡ đặc biệt gọi là mỡ nâu, tập trung quanh vai, gáy, dọc lưng, đốt trực tiếp để tạo nhiệt. Cách này tốn năng lượng và oxy, nên một em bé bị lạnh kéo dài có thể bú kém, mệt, tụt đường huyết dù nhìn bên ngoài không hề run.

Mồ hôi ít hơn trên mỗi tuyến. Trẻ có đủ tuyến mồ hôi từ sớm, nhưng ở trẻ trước tuổi dậy thì lượng mồ hôi mỗi tuyến tiết ra thường ít hơn người lớn, và bé bắt đầu đổ mồ hôi ở thân nhiệt cao hơn một chút. Mồ hôi bay hơi là cách làm mát mạnh nhất của cơ thể người, nên khi trời vừa nóng vừa ẩm như mùa hè miền Bắc hay giữa mùa khô Nam Bộ, bé mất lợi thế này sớm hơn.

Bình nước nhỏ, tiêu hao nhanh. Tính theo cân nặng, trẻ nhỏ cần nhiều nước mỗi ngày hơn người lớn. Đổ mồ hôi, sốt, nôn hoặc tiêu chảy làm lượng nước dự trữ vốn nhỏ hụt đi rất nhanh, và khi thiếu nước cơ thể càng khó toả nhiệt. Hai giới hạn nóng và khát vì vậy hay đi chung với nhau.

Chưa tự bảo vệ được mình. Đây là giới hạn hay bị quên nhất. Người lớn thấy nóng thì tự cởi áo, bật quạt, ra chỗ mát, uống nước. Trẻ dưới ba tuổi phần lớn không làm được những việc đó, có khi còn chưa nói được chữ nóng. Bé chỉ có thể quấy khóc, li bì hoặc đỏ mặt, và các tín hiệu này dễ bị hiểu nhầm là buồn ngủ hay đói.

Mức độ dễ chạm ngưỡng theo từng độ tuổi

Bảng dưới là cách nhìn tổng quát, dùng để hiểu vì sao cùng một căn phòng mà mỗi người trong nhà chịu khác nhau. Mỗi trẻ một khác, trẻ có bệnh nền hay đang ốm còn nhạy hơn nữa.

Độ tuổiVới nóngVới lạnhĐiều người lớn hay bỏ sót
Sơ sinh, nhất là sinh nonRất dễ quá nóng khi ủ kín, đội mũ len trong phòng ấmMất nhiệt nhanh khi tắm, thay tã, nằm cạnh cửa sổBé lạnh có thể không run, chỉ bú kém và li bì
Dưới 1 tuổiDễ mất nước khi sốt, tiêu chảy kèm trời nóngMất nhiệt qua đầu và tay chân khi ngủ không đắpBé chưa tự kéo chăn, chưa tự đạp chăn ra đúng lúc
1 đến 5 tuổiMải chơi ngoài nắng, quên uống nướcƯớt người do mưa, nước, mồ hôi rồi gặp gióBé nói không mệt dù mặt đã đỏ bừng
6 đến 12 tuổiVận động mạnh giữa trưa, giờ ra chơi, tập thể thaoÍt gặp nguy hơn, trừ khi ướt lâu ngoài trời rétNgại xin nghỉ trước bạn bè, giấu mệt

Điểm chung của cả bốn nhóm: trẻ càng nhỏ thì người lớn càng phải là người cảm nhận nóng lạnh thay cho bé. Đó là lý do lời dặn quen thuộc của bác sĩ nhi luôn bắt đầu bằng việc nhìn và sờ con, chứ không chờ con kêu.

Ô tô đóng kín và căn phòng ủ kín: hai cái bẫy nhiệt

Cái bẫy nguy hiểm nhất với trẻ nhỏ là khoang ô tô đóng kín cửa. Dưới nắng, kính xe để ánh sáng đi vào nhưng giữ nhiệt lại bên trong, nên nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh, phần lớn mức tăng diễn ra ngay trong những phút đầu, kể cả vào ngày người lớn thấy trời chỉ hơi nóng. Hé cửa kính một chút gần như không thay đổi được điều này. Với cơ thể nhỏ nhận nhiệt nhanh như phần trên đã nói, trẻ ngồi trong xe có thể bị say nóng trong khoảng thời gian người lớn chạy vào cửa hàng mua một món đồ.

Vì thế quy tắc duy nhất đúng là: không để trẻ một mình trong xe, dù chỉ một phút, dù xe đỗ trong bóng râm, dù có bật điều hoà. Nhiều gia đình tạo thói quen đặt túi xách, điện thoại hay một chiếc giày ở ghế sau cạnh con để mỗi lần xuống xe đều phải quay ra sau. Thói quen nghe có vẻ thừa, nhưng các trường hợp quên trẻ trong xe thường xảy ra khi nếp sinh hoạt bị đảo lộn, người lái mệt hoặc đổi người đưa đón.

Cái bẫy thứ hai nằm ngay trong nhà: tập quán ủ ấm quá kỹ cho trẻ sơ sinh. Phòng kín cửa, bé mặc nhiều lớp, đội mũ, quấn chăn dày giữa mùa hè có thể làm bé quá nóng, ra rôm sảy, quấy khóc, và khi kèm sốt thì càng khó hạ nhiệt. Ủ ấm hợp lý là cho bé mặc nhiều hơn người lớn khoảng một lớp mỏng trong cùng điều kiện, phòng thoáng, không để gió thổi thẳng, và kiểm tra bằng tay chứ không bằng thói quen.

Quan sát an toàn ở nhà: con đang nóng hay đang lạnh

Không cần thiết bị gì đặc biệt, chỉ cần quen tay. Các bước dưới đây là để quan sát hằng ngày, không phải để chẩn đoán bệnh.

  1. Sờ gáy, lưng hoặc ngực của bé bằng mu bàn tay. Tay chân trẻ nhỏ thường mát hơn thân, nên sờ tay chân dễ khiến người lớn tưởng con lạnh và ủ thêm.
  2. Nếu gáy ẩm mồ hôi, lưng nóng, má đỏ, bé thở nhanh hơn thường lệ thì bé đang nóng: bớt một lớp áo, mở thoáng phòng, cho bú hoặc uống nước theo tuổi.
  3. Nếu thân mát, môi hơi tái, bé nằm co, bú uể oải thì có thể bé đang lạnh: thêm một lớp, đóng cửa chặn gió lùa, ôm bé da kề da với trẻ sơ sinh.
  4. Khi nghi bé sốt hoặc hạ thân nhiệt, đo bằng nhiệt kế điện tử theo đúng hướng dẫn đi kèm, ghi giờ và con số để báo bác sĩ.
  5. Theo dõi lượng tã ướt hoặc số lần đi tiểu trong ngày. Bỗng dưng ít hẳn, nước tiểu sẫm là dấu hiệu thiếu nước cần xử lý ngay.
  6. Sau khi thay đổi quần áo hay nhiệt độ phòng, sờ lại sau khoảng nửa giờ. Cơ thể bé đổi trạng thái nhanh, nhưng cũng cần chút thời gian để thấy kết quả.

Việc quan sát này không nhằm so con mình với con nhà khác hay đặt mục tiêu bé phải chịu được bao lâu. Mục đích duy nhất là phát hiện sớm khi bé đang tiến gần giới hạn của mình.

Dấu hiệu nguy hiểm: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay

Có những lúc không còn là chuyện thêm bớt áo. Nếu thấy một trong các dấu hiệu sau, hãy gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay, trong lúc chờ thì đưa bé ra chỗ thoáng mát hoặc giữ ấm tuỳ tình huống:

  • Trẻ li bì, khó đánh thức, lơ mơ, không nhận ra người thân hoặc co giật.
  • Da nóng đỏ, có thể khô hoặc vã mồ hôi, kèm sốt cao, thở nhanh, nôn nhiều sau khi ở chỗ nóng hoặc ở trong xe.
  • Trẻ dưới ba tháng tuổi có sốt, dù bé trông vẫn tỉnh.
  • Trẻ sơ sinh lạnh toàn thân, da tái hoặc tím, bú rất yếu hoặc bỏ bú, khóc yếu.
  • Dấu hiệu mất nước rõ: môi khô, khóc không có nước mắt, mắt trũng, thóp lõm ở trẻ còn thóp, nhiều giờ không đi tiểu.
  • Bất kỳ trường hợp nào trẻ bị bỏ quên trong xe đóng kín, kể cả khi bé có vẻ vẫn bình thường lúc được đưa ra.

Không tự ý chườm nước đá, ngâm nước lạnh, xoa rượu hay cạo gió cho trẻ đang quá nóng; cũng không hơ lửa hay chườm túi nước nóng sát da cho trẻ đang lạnh. Các cách này có thể gây bỏng, co mạch hoặc làm tình trạng xấu đi. Làm mát hay làm ấm từ từ và để nhân viên y tế xử lý tiếp.

Ngoài các tình huống khẩn cấp, nên đưa con đi khám khi bé hay ra mồ hôi bất thường lúc ngủ, thường xuyên lạnh tay chân kèm chậm tăng cân, hoặc khi cha mẹ thấy bé chịu nóng lạnh khác hẳn trước đây.

Giới hạn này nới ra dần khi nào

Tin tốt là giới hạn giữ nhiệt của trẻ không cố định. Mỗi năm bé lớn lên, tỷ lệ da trên cân nặng giảm dần, lớp mỡ và khối cơ dày hơn, bé biết nói nóng, biết xin nước, biết tự đi vào bóng râm. Tới tuổi dậy thì, tuyến mồ hôi hoạt động gần với người lớn. Nhưng trong suốt những năm tiểu học, trẻ vẫn hay đánh giá thấp mức mệt của chính mình khi đang mải chơi, mải tập.

Vì vậy cách bảo vệ cũng đổi theo tuổi. Với trẻ sơ sinh, người lớn quyết định thay hoàn toàn. Với trẻ mẫu giáo, người lớn nhắc giờ uống nước, giờ nghỉ, chọn giờ ra ngoài trời. Với trẻ lớn hơn, hãy dạy con tự nhận biết: thấy chóng mặt, buồn nôn, tim đập nhanh khi đang chạy nhảy là phải dừng lại, vào chỗ mát và báo người lớn, không cần cố cho bằng bạn.

Bài học chung đúng cho mọi lứa tuổi là đừng coi khả năng chịu nóng chịu lạnh như một thứ để rèn bằng cách thử thách cơ thể. Cơ thể trẻ quen dần với khí hậu nơi mình sống qua sinh hoạt bình thường, còn việc cố ép trẻ phơi nắng, tắm lạnh hay nhịn uống để cứng cáp hơn chỉ đẩy bé tới gần giới hạn mà không mang lại lợi ích nào đã được chứng minh.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh có cần mặc nhiều hơn người lớn không?

Thường chỉ cần nhiều hơn người lớn khoảng một lớp mỏng trong cùng điều kiện phòng. Cách chắc nhất vẫn là sờ gáy và lưng bé: ấm, khô là vừa; ướt mồ hôi là đang nóng; mát lạnh là cần thêm lớp. Không cần ủ kín đầu khi bé ngủ trong nhà.

Tay chân con lạnh có phải là con bị lạnh không?

Chưa chắc. Ở trẻ nhỏ, máu ưu tiên giữ ấm cho thân và đầu nên bàn tay, bàn chân thường mát hơn. Hãy sờ gáy hoặc lưng. Nếu thân ấm, bé hồng hào, bú tốt thì bé không lạnh; nếu cả thân cũng mát, môi tái thì mới cần thêm lớp áo.

Có nên cho trẻ ngủ phòng điều hoà không?

Có thể, miễn phòng không quá lạnh, gió không thổi thẳng vào bé và bé được mặc, đắp vừa đủ. Nhiều bác sĩ nhi gợi ý giữ phòng ở mức người lớn mặc áo mỏng thấy dễ chịu. Theo dõi bằng cách sờ gáy bé giữa đêm trong vài hôm đầu.

Để trẻ trong xe một lúc có bật điều hoà thì có sao không?

Vẫn không nên. Xe có thể tắt máy, điều hoà có thể hỏng, trẻ có thể tự bấm nhầm nút hoặc bị kẹt dây an toàn, và người lớn có thể đi lâu hơn dự tính. Quy tắc an toàn là không để trẻ một mình trong xe bất kể thời tiết và thời gian.

Trẻ lớn đi học về mặt đỏ, mệt sau giờ thể dục có đáng lo không?

Nếu bé nghỉ ở chỗ mát, uống nước và khoẻ lại sau khoảng nửa giờ thì thường chỉ là mệt do nóng. Nếu bé đau đầu dữ dội, nôn, lú lẫn, ngất hoặc sốt cao thì phải đưa đi khám ngay hoặc gọi 115 nếu tình trạng nặng.

Tắm nước lạnh cho trẻ để quen chịu lạnh có tốt không?

Chưa có bằng chứng cho thấy cách này giúp trẻ khoẻ hơn, trong khi trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh hơn người lớn rất nhiều. Tắm nước ấm vừa phải, tắm nhanh trong phòng kín gió và lau khô ngay là đủ. Sức chịu thời tiết của trẻ tăng dần theo tuổi một cách tự nhiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138