GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn của giác quan

Vì sao ở lâu trong phòng không còn ngửi thấy mùi: hiện tượng quen mùi của khứu giác

Mùi nồng lúc mới vào phòng nhạt dần sau vài phút dù vẫn còn đó. Quen mùi xảy ra thế nào, lợi hại ra sao và vì sao nó nguy hiểm khi có khói, khí đốt.

Fish seller arranging fresh catch on ice at a busy morning market in Quy Nhon, a newcomer customer walking in from the street, both seen from behind

Khi ở trong một mùi đủ lâu, thường chỉ sau vài phút, mũi và não giảm dần phản ứng với mùi đó cho tới khi bạn gần như không còn để ý tới nó nữa, dù mùi vẫn còn nguyên trong không khí. Hiện tượng này gọi là thích nghi khứu giác, hay nói giản dị là quen mùi. Nó giải thích vì sao người bán cá ngoài chợ không thấy tanh, vì sao ai cũng thấy nhà người khác "có mùi" mà nhà mình thì không.

Mục từ này giải thích quen mùi diễn ra ở đâu và bao lâu, vì sao cơ thể lại được thiết kế như vậy, những lúc quen mùi giúp ích và những lúc nó thành cái bẫy, cách tự quan sát an toàn, và vì sao khi có khói hay khí lạ trong phòng kín thì không được tin vào cảm giác "hết mùi rồi".

Quen mùi xảy ra ở đâu: ở mũi hay ở não

Câu trả lời là cả hai. Ở tầng thứ nhất, các tế bào khứu giác khi bị một loại phân tử kích thích liên tục sẽ tự giảm độ nhạy, giống như chuông báo kêu mãi thì tự vặn nhỏ lại. Tín hiệu gửi về não yếu dần dù nồng độ mùi không đổi.

Ở tầng thứ hai, não chủ động lọc bớt. Một tín hiệu không thay đổi, không kèm nguy hiểm mới, được xếp vào loại "biết rồi", nhường chỗ chú ý cho những thứ mới xảy ra. Đây là cùng một nguyên tắc khiến bạn không còn cảm thấy chiếc áo trên người hay tiếng quạt trần sau một lúc. Giác quan nào cũng có, nhưng với mùi, hiện tượng này đặc biệt rõ.

Thời gian quen mùi tuỳ mùi, tuỳ nồng độ và tuỳ người. Với nhiều mùi thường gặp, chỉ vài phút là cảm giác đã giảm rõ; mùi càng nhẹ thì mất càng nhanh. Khi bạn rời khỏi chỗ đó, ra nơi thoáng một lúc, độ nhạy hồi lại dần, và lúc quay vào bạn lại ngửi thấy như người mới tới. Ngoài ra, quen một mùi có thể làm bạn kém nhạy với những mùi gần giống nó trong một thời gian ngắn.

Quen mùi trong đời sống hằng ngày

Phần lớn chúng ta sống với hiện tượng này mỗi ngày mà không gọi tên. Bảng dưới là vài tình huống quen thuộc ở Việt Nam.

Tình huốngNgười trong cuộc thấyNgười mới đến thấy
Người bán cá, bán mắm ở chợGần như không còn để ý mùi tanhMùi nồng ngay từ đầu dãy hàng
Đầu bếp đứng bếp cả buổiKhó nêm đúng mùi thơm của mónMùi hành phi, mỡ hành rất rõ
Người xịt nước hoa buổi sángTới trưa tưởng đã bay hết, xịt thêmMùi vẫn đậm, có khi quá tay
Nhà nuôi chó mèo, nhà ẩm thấpThấy nhà bình thườngNhận ra mùi lông thú, mùi ẩm mốc
Người hút thuốc láKhông thấy mùi khói trên áo, trên tócNgửi thấy ngay khi đứng gần

Nhìn bảng này, bạn sẽ hiểu vì sao lời nhận xét "nhà có mùi" của khách thường làm chủ nhà ngạc nhiên. Không ai nói sai cả: hai người đang ngửi bằng hai mức độ nhạy khác nhau. Cách tốt nhất để biết nhà mình thật sự có mùi gì là đi vắng vài giờ rồi để ý ngay khoảnh khắc mở cửa bước vào; đó là lúc mũi bạn gần với mũi của khách nhất.

Quen mùi có ích ở đâu, hại ở đâu

Có ích: để mũi rảnh cho cái mới. Nếu mũi báo liên tục mọi mùi đang có, não sẽ ngập trong tín hiệu cũ và bỏ lỡ một mùi lạ vừa xuất hiện, như mùi khét từ bếp hay mùi thức ăn đã ôi. Giảm phản ứng với mùi không đổi giúp mùi mới nổi bật lên.

Có ích: để làm việc được ở nơi nhiều mùi. Người làm ở lò mổ, xưởng nước mắm, bãi rác, phòng thí nghiệm có thể làm việc cả ngày mà không khó chịu liên tục. Đây là khả năng tự nhiên giúp con người sống ở nhiều môi trường.

Có hại: không nhận ra mùi của chính mình. Mùi mồ hôi, mùi áo phơi chưa khô, mùi miệng, mùi khói thuốc bám áo là những thứ người khác thấy rõ hơn bạn. Không cần lo lắng quá, nhưng nên dựa vào thói quen vệ sinh đều đặn thay vì dựa vào mũi mình.

Có hại: bỏ qua dấu hiệu nguy hiểm đang tăng dần. Một mùi xuất hiện từ từ, tăng chậm, dễ bị mũi "nuốt" mất. Đây là điểm yếu nhất của hiện tượng quen mùi, và là lý do không bao giờ nên dùng mũi làm thiết bị an toàn duy nhất.

Tự quan sát hiện tượng quen mùi một cách an toàn

Bạn có thể tự thấy hiện tượng này trong mười lăm phút với một thứ có mùi dễ chịu. Cả nhà cùng làm cũng được, mỗi người tự quan sát mình, không có đúng sai.

  1. Bóc một quả cam hoặc quả quýt, để vỏ trong một chiếc bát đặt cạnh chỗ bạn ngồi đọc sách.
  2. Ngồi bình thường, không cố hít. Để ý lúc nào bạn thấy mùi vỏ cam đã nhạt hẳn, ghi lại xem sau khoảng bao lâu.
  3. Đứng dậy ra ban công hoặc ra sân hai ba phút, hít thở bình thường.
  4. Quay lại chỗ ngồi. Hầu hết mọi người sẽ thấy mùi vỏ cam rõ trở lại, dù chiếc bát không hề thay đổi.
  5. Nhờ một người ở phòng khác bước vào, hỏi họ thấy mùi mạnh hay nhẹ, rồi so với cảm nhận của bạn lúc đó.

Chỉ dùng mùi dễ chịu, an toàn như vỏ cam, vỏ bưởi, lá chanh, hoa nhài. Không làm với tinh dầu đậm đặc, nến thơm đốt trong phòng kín, nhang, dầu gió hay hoá chất. Những mẹo kiểu ngửi hạt cà phê để "rửa mũi" giữa các lần ngửi được truyền tai nhiều, nhưng bằng chứng khoa học cho việc này chưa rõ ràng; bước ra chỗ thoáng vài phút vẫn là cách đơn giản và chắc hơn.

Người làm nghề và người chăm người bệnh sống chung với quen mùi thế nào

Đầu bếp đứng bếp cả buổi thường không tin hoàn toàn vào mũi mình ở cuối ca. Họ nếm thay vì ngửi, nhờ người phụ bếp vừa từ ngoài vào ngửi thử nồi nước dùng, hoặc bước ra khỏi bếp một lát trước khi nêm mẻ cuối. Đây là cách làm thực dụng: chấp nhận giới hạn của mũi rồi tìm cách bù.

Trong gia đình có người già nằm lâu, người bệnh ít vận động, người chăm sóc hằng ngày dần không còn nhận ra mùi phòng bệnh, trong khi khách tới thăm thấy rất rõ. Mùi đó đôi khi là dấu hiệu cần chú ý: tã cần thay, vết loét do tì đè, thức ăn để lâu trong phòng. Thay vì dựa vào mũi, hãy dựa vào lịch: thay ga, mở cửa thông gió, kiểm tra da người bệnh theo giờ cố định, và nếu thấy mùi lạ ở vết thương thì báo cho nhân viên y tế.

Người bán hàng ở chợ, người làm ở xưởng chế biến, trại chăn nuôi cũng nên biết rằng quần áo, tóc mang mùi nơi làm việc về nhà mà mình không nhận ra. Thay đồ trước khi về, để quần áo làm việc riêng, phơi ở chỗ thoáng là cách tôn trọng người trong nhà mà không cần mũi phải làm thêm việc.

Khi quen mùi trở thành cái bẫy: khói, khí đốt, hoá chất

Rò gas nhỏ trong bếp, khói âm ỉ từ ổ điện, sơn và keo trong phòng kín đang làm mới, thuốc diệt côn trùng phun trong nhà: những thứ này có mùi rõ lúc đầu, nhưng nếu bạn ở trong đó liên tục thì mũi có thể không còn báo nữa trong khi nồng độ vẫn còn, thậm chí đang tăng. Cảm giác "hết mùi rồi" lúc đó không có nghĩa là không khí đã sạch.

Hãy coi những dấu hiệu của cơ thể quan trọng hơn mũi: nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, cay mắt, khó thở, buồn ngủ bất thường khi ở trong phòng. Gặp những dấu hiệu này, ra khỏi phòng ngay, mở hết cửa cho thông gió, đừng bật tắt thiết bị điện khi nghi có khí đốt. Nếu có người lơ mơ, ngất, khó thở, hãy đưa họ ra nơi thoáng và gọi 115.

Cũng có những khí chết người hoàn toàn không mùi, như khí sinh ra khi đốt than, đốt củi trong phòng kín hoặc chạy máy phát điện trong nhà. Mũi không giúp được gì với chúng. Đừng sưởi than trong phòng ngủ đóng kín cửa, đừng chạy máy phát điện trong nhà, trong gara kín, và cân nhắc lắp thiết bị báo khói, báo khí cho bếp và phòng ngủ.

Vì sao không nên cố "chống quen mùi" và khi nào đi khám

Một số người làm nghề cần nhận mùi, như người pha chế, đầu bếp, người kiểm tra thực phẩm, học cách tránh quen mùi bằng cách nghỉ giữa các lần ngửi, ngửi ngắn, đổi không khí. Đó là kỹ thuật làm việc, không phải cách tăng giới hạn của mũi. Với người bình thường, cố hít mạnh, hít lâu một mùi để "kiểm tra" chỉ làm mũi mỏi nhanh hơn, và với hoá chất thì còn gây hại cho đường thở.

Đừng chống lại hiện tượng quen mùi mà hãy dựa vào nó một cách thông minh: thông gió thường xuyên thay vì chờ tới khi ngửi thấy; giặt chăn rèm định kỳ; nhờ người thân thẳng thắn nhắc khi nhà hay áo có mùi. Mũi được thiết kế để báo cái mới, đừng bắt nó làm việc của chiếc máy đo. Với phòng ngủ, phòng làm việc đóng kín cả ngày, một thói quen nhỏ như mở cửa sổ mười lăm phút mỗi sáng hiệu quả hơn nhiều so với việc đợi tới khi chính bạn thấy ngột ngạt, vì lúc đó mũi đã quen từ lâu và không khí có thể đã bí hơn bạn nghĩ.

Hiện tượng quen mùi bình thường luôn hồi lại khi bạn đổi chỗ. Nếu bạn thấy mũi kém đi ngay cả lúc vừa bước vào một nơi có mùi rõ, mất mùi kéo dài nhiều ngày, hoặc thường xuyên ngửi thấy một mùi mà người khác không thấy, hãy đi khám tai mũi họng. Bài viết chỉ là kiến thức phổ thông, không thay cho việc khám.

Câu hỏi thường gặp

Quen mùi mất bao lâu thì hết?

Thường khi bạn rời khỏi chỗ có mùi, ra nơi thoáng, độ nhạy sẽ hồi lại trong vài phút, có khi lâu hơn với mùi nồng hoặc khi bạn đã ở trong đó rất lâu. Không cần làm gì đặc biệt, chỉ cần đổi không khí.

Vì sao nước hoa của mình mới xịt đã thấy bay hết?

Mũi bạn quen với mùi đó rất nhanh, nhất là khi dùng cùng một loại hằng ngày. Người xung quanh vẫn ngửi thấy rõ. Đừng xịt thêm chỉ vì tự mình không còn ngửi thấy; xịt ít, xịt lên quần áo thay vì sát mũi.

Ngủ say có ngửi thấy mùi khói không?

Khi ngủ say, khả năng bị đánh thức bởi mùi khói kém hơn nhiều so với âm thanh báo động, theo những gì giới an toàn phòng cháy thường nhấn mạnh. Đó là lý do nên lắp thiết bị báo khói có còi, thay vì tin rằng mùi khét sẽ đánh thức cả nhà.

Người làm việc lâu ở chợ cá có bị hỏng mũi không?

Quen mùi nơi làm việc là bình thường và thường hồi lại khi rời đi. Tuy nhiên, môi trường có hơi hoá chất, bụi, khói lâu dài có thể ảnh hưởng tới mũi và đường thở. Nếu thấy khứu giác kém đi rõ, nên đi khám.

Có nên dùng xịt thơm phòng để che mùi lạ không?

Xịt thơm chỉ che, không giải quyết nguồn mùi, và có thể làm bạn bỏ qua một mùi đáng lo như rò gas hay ẩm mốc. Hãy tìm nguồn mùi, thông gió trước. Người có hen suyễn nên hạn chế các loại xịt thơm đậm đặc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138