Khi bước từ nơi sáng vào chỗ tối, mắt người cần vài phút để thấy lờ mờ và cần khoảng hai mươi tới ba mươi phút, có khi lâu hơn, để đạt độ nhạy cao nhất trong bóng tối. Đó là lý do lúc mới tắt đèn bạn tưởng như mù hẳn, rồi một lúc sau lại thấy được mép giường, khung cửa, cái bóng của đồ đạc.
Mục từ này giải thích vì sao mắt chậm như vậy, vì sao trong tối ta không nhìn rõ màu, vì sao nhìn hơi lệch sang bên lại thấy vật mờ rõ hơn, mắt có thể nhạy với ánh sáng yếu tới mức nào, và vì sao loá đèn pha khi lái xe đêm là giới hạn bạn không nên đánh cược.
Hai loại tế bào, hai ca trực ngày và đêm
Võng mạc có hai loại tế bào cảm nhận ánh sáng chính. Tế bào nón làm việc khi trời sáng, cho ta thấy màu sắc và chi tiết sắc nét; chúng tập trung dày đặc ở vùng trung tâm võng mạc, chỗ mắt nhìn thẳng vào. Tế bào que nhạy với ánh sáng yếu hơn nhiều, nhưng không phân biệt màu và cho hình ảnh kém sắc nét; chúng nằm chủ yếu ở vùng xung quanh, còn ngay giữa trung tâm gần như không có.
Ban ngày, tế bào que gần như bị "chói" hoàn toàn và để tế bào nón làm việc. Khi trời tối dần, tế bào nón không đủ ánh sáng để hoạt động, việc nhìn chuyển dần sang tế bào que. Giai đoạn chuyển giao ở hoàng hôn hoặc trong phòng hơi tối, khi cả hai cùng làm việc một phần, là lúc màu sắc nhạt dần và mọi thứ trông xám đi.
Đây không phải lỗi thiết kế mà là một sự đánh đổi. Một hệ thống vừa thấy rõ màu, vừa sắc nét, vừa nhạy trong bóng tối gần như không thể có cùng lúc trong một con mắt nhỏ. Mắt người chọn cách chia hai ca: một ca cho ánh sáng mạnh, một ca cho ánh sáng yếu, và thời gian chuyển ca chính là khoảng chờ khó chịu khi bạn vừa tắt đèn.
Mắt thích nghi theo từng giai đoạn
Thời gian dưới đây là khoảng thường được mô tả ở người trưởng thành khoẻ mạnh, tuỳ người và tuỳ độ sáng trước đó. Bạn vừa ở ngoài nắng gắt thì thời gian chờ thường dài hơn so với vừa ngồi trong phòng đèn vàng.
| Giai đoạn | Điều gì xảy ra trong mắt | Bạn cảm nhận thế nào |
|---|---|---|
| Vài giây đầu | Đồng tử mở rộng, cho nhiều ánh sáng vào hơn | Vẫn gần như không thấy gì, chỉ thấy các nguồn sáng |
| Khoảng 5 đến 10 phút | Tế bào nón đạt độ nhạy cao nhất của chúng | Thấy được hình khối lớn, đường đi, khung cửa |
| Khoảng 10 đến 30 phút | Tế bào que dần tái tạo sắc tố cảm quang và trở thành chủ lực | Thấy thêm nhiều chi tiết mờ, nhưng màu sắc gần như mất |
| Sau đó | Độ nhạy tăng thêm chậm hơn | Nhìn tốt nhất trong tối, nhưng chỉ một lần bật đèn sáng là mất phần lớn |
Phần chậm nhất là khi tế bào que phục hồi sắc tố cảm quang, một chất bị ánh sáng mạnh "tẩy" đi và cần thời gian để tái tạo. Đồng tử mở rộng chỉ đóng góp một phần nhỏ. Vì thế đứng ở chỗ tối mà cứ bật điện thoại sáng trưng lên xem thì bao nhiêu phút chờ coi như làm lại từ đầu.
Vì sao trong tối không thấy màu và phải nhìn liếc
Tế bào que không phân biệt màu. Chúng chỉ có một loại sắc tố, nên chỉ báo về não "sáng nhiều hay sáng ít". Khi ánh sáng quá yếu cho tế bào nón, thế giới chuyển sang các mức xám. Quả ớt đỏ trong bếp tối trông sẫm như màu đen, còn chiếc lá xanh lại có vẻ sáng hơn bình thường.
Giữa tầm nhìn là vùng kém nhạy nhất trong tối. Vì trung tâm võng mạc gần như chỉ có tế bào nón, nhìn thẳng vào một vật rất mờ đôi khi lại làm nó biến mất. Người ngắm sao từ lâu đã dùng mẹo nhìn liếc: đặt ánh mắt lệch sang bên vật một chút để hình rơi vào vùng có nhiều tế bào que.
Ánh sáng đỏ ít phá thích nghi. Tế bào que kém nhạy với ánh sáng đỏ, nên đèn đỏ mờ được dùng ở những nơi cần giữ mắt quen bóng tối. Đây là lý do một số đèn pin dùng khi đi đêm có chế độ đỏ. Tuy nhiên đèn đỏ quá sáng vẫn làm mắt mất thích nghi.
Chi tiết kém đi. Nhiều tế bào que dùng chung một đường truyền về não, giúp cộng dồn ánh sáng yếu nhưng làm mất chi tiết. Đọc chữ nhỏ trong ánh sáng rất yếu gần như không thể, dù bạn vẫn thấy được người đi tới.
Mắt nhạy tới mức nào và đâu là giới hạn
Khi đã thích nghi hoàn toàn trong bóng tối, mắt người nhạy đến mức đáng kinh ngạc. Các nhà nghiên cứu thị giác mô tả rằng tế bào que có thể phản ứng với lượng ánh sáng cực nhỏ, và trong điều kiện thí nghiệm rất tối, người ta có thể nhận ra một chớp sáng chỉ gồm vài chục hạt ánh sáng đi vào mắt. Con số chính xác thay đổi theo cách đo, nên bạn chỉ cần nhớ rằng mắt quen tối nhạy hơn mắt ban ngày rất nhiều lần.
Nhưng độ nhạy cao đó đi kèm những giới hạn rõ ràng. Hình ảnh nhoè, không có màu, khó ước lượng khoảng cách và tốc độ. Mắt cũng tích luỹ ánh sáng chậm hơn, nên vật chuyển động nhanh trong tối dễ bị nhìn sai. Đây là lý do một con chó chạy ngang đường lúc nửa đêm thường bị phát hiện muộn hơn ban ngày, dù đèn xe vẫn bật.
Ngược lại, khi từ chỗ tối bước ra chỗ sáng, mắt thích nghi nhanh hơn nhiều, thường chỉ trong khoảng một phút. Cảm giác chói, nheo mắt lúc đó là bình thường. Điều không bình thường là chói kéo dài, đau mắt, nhìn quầng sáng quanh bóng đèn mà trước đây không có.
Lái xe ban đêm và giới hạn khi bị loá
Trên đường, giới hạn thích nghi bóng tối không còn là chuyện thú vị mà là chuyện an toàn. Một luồng đèn pha chiếu thẳng vào mắt có thể làm bạn gần như không thấy gì trong vài giây, và với người lớn tuổi thời gian hồi phục thường dài hơn. Vài điều nên làm:
- Khi xe ngược chiều bật đèn pha, nhìn hơi lệch xuống mép đường bên tay phải thay vì nhìn thẳng vào đèn, giảm tốc độ cho tới khi mắt nhìn lại rõ.
- Giữ kính chắn gió, kính mũ bảo hiểm sạch; vết xước và bụi làm ánh đèn toả ra thành quầng chói.
- Hạ độ sáng màn hình trên xe và điện thoại khi chạy đêm; màn hình quá sáng làm mắt mất thích nghi với đường tối.
- Từ trạm xăng, cửa hàng sáng đèn đi ra đường tối, chạy chậm trong một đoạn đầu để mắt kịp chuyển ca.
- Chuyển về đèn cốt khi có xe ngược chiều hoặc đi sau xe khác; mắt người khác cũng có giới hạn như mắt bạn.
- Nếu ban đêm bạn thấy quầng sáng quanh đèn rõ hơn trước, chói lâu, nhìn kém hẳn so với ban ngày, đó là lý do đi khám mắt chứ không phải cố quen dần.
Mắt mệt cũng thích nghi kém hơn. Lái xe đêm sau một ngày dài, thiếu ngủ, là lúc giới hạn thị giác và giới hạn chú ý cộng dồn vào nhau. Dừng nghỉ là lựa chọn an toàn hơn cố chạy tiếp.
Vì sao không nên cố ép mắt nhìn trong tối
Có người nghĩ mắt nhìn đêm cũng như cơ bắp, cứ chịu khó ngồi trong tối là sẽ "luyện" được. Thực tế, giới hạn thích nghi bóng tối nằm ở tốc độ tái tạo sắc tố và số lượng tế bào que, những thứ không tăng lên nhờ tập. Cố căng mắt dò từng bước trong bóng tối chỉ làm bạn mỏi mắt, tốn sức chú ý và dễ đánh giá sai khoảng cách, nhất là ở bậc thềm, mép ao, mép mương.
Ở nông thôn, những lối đi ven kênh, bờ ruộng, sân phơi không có đèn là nơi người lớn tuổi và trẻ em hay trượt ngã lúc chập choạng. Một cây đèn pin nhỏ chiếu xuống chân, một bóng đèn ngủ ở hành lang, một dải đèn ở chân cầu thang an toàn hơn nhiều so với tin vào đôi mắt đang chuyển ca. Ánh sáng thấp, chiếu xuống dưới, giúp thấy đường mà không làm mất hẳn khả năng nhìn quanh.
Đừng tự nhỏ các loại thuốc làm giãn đồng tử với ý định nhìn tối tốt hơn; những thuốc này chỉ dùng khi có chỉ định và có thể gây chói, mờ, thậm chí nguy hiểm với người có nguy cơ tăng nhãn áp. Mắt quen tối là một khả năng tự nhiên đủ dùng cho sinh hoạt; phần còn lại nên nhờ tới đèn.
Quan sát an toàn ở nhà và khi nào nên đi khám
Bạn có thể tự quan sát quá trình thích nghi mà không cần dụng cụ gì. Buổi tối, chọn một căn phòng an toàn, đã dọn gọn đồ dưới sàn. Tắt hết đèn, ngồi yên trên ghế, ghi nhớ những gì bạn thấy ngay lúc đầu. Sau năm phút, mười phút, hai mươi phút, nhìn lại cùng chỗ đó và để ý xem thêm được gì. Nếu có người nhà cùng làm, mỗi người kể lại một chi tiết mình nhìn ra, không ai cần thắng ai. Đừng đi lại trong bóng tối hoặc leo cầu thang để "thử mắt".
Một quan sát nữa: đặt vài đồ vật màu khác nhau lên bàn trước khi tắt đèn. Sau một lúc trong ánh sáng rất mờ, bạn sẽ thấy màu đỏ sẫm lại trước, còn xanh lá, xanh dương lại giữ được độ sáng lâu hơn. Đừng nhìn vào đèn mạnh hay mặt trời để "so sánh" độ chói; ánh sáng quá mạnh có thể làm tổn thương mắt.
Nếu bạn thấy mình nhìn trong bóng tối kém hẳn so với người cùng tuổi, hay vấp ngã khi trời chập choạng, mất rất lâu mới thấy đường khi tắt đèn, nên đi khám mắt. Tình trạng nhìn kém trong tối, dân gian gọi là quáng gà, có nhiều nguyên nhân khác nhau, từ dinh dưỡng tới bệnh võng mạc, đục thuỷ tinh thể. Chỉ bác sĩ mới xác định được nguyên nhân; đừng tự mua thuốc bổ mắt uống thử.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vào rạp chiếu phim lúc đầu không thấy ghế đâu?
Vì bạn vừa ở nơi sáng, tế bào nón chưa kịp tăng độ nhạy và tế bào que chưa phục hồi sắc tố. Sau vài phút bạn sẽ thấy lối đi rõ hơn. Lúc mới vào, đi chậm, bám tay vịn và dùng đèn chiếu sáng thấp hướng xuống sàn.
Ăn cà rốt có giúp nhìn trong tối tốt hơn không?
Vitamin A cần cho sắc tố cảm quang của tế bào que, và thiếu vitamin A có thể gây nhìn kém trong tối. Nhưng nếu cơ thể đã đủ, ăn thêm thật nhiều cũng không làm mắt nhìn đêm tốt hơn. Nhìn tối kém nên đi khám thay vì tự bổ sung.
Trẻ em và người già ai thích nghi bóng tối nhanh hơn?
Nhìn chung người trẻ thích nghi nhanh và đạt độ nhạy cao hơn. Theo tuổi, đồng tử nhỏ lại, thuỷ tinh thể kém trong hơn và quá trình phục hồi sắc tố chậm đi. Vì vậy người cao tuổi cần đèn ngủ, đèn hành lang ban đêm để tránh vấp ngã.
Đeo kính râm ban ngày có giúp mắt nhìn đêm tốt hơn không?
Nhiều người đi biển, đi núi nắng gắt cả ngày thấy tối hôm đó mắt kém nhạy hơn. Đeo kính râm đạt chuẩn chống tia cực tím khi nắng mạnh giúp bảo vệ mắt. Nhưng tuyệt đối không đeo kính râm khi lái xe ban đêm.
Có nên dùng chế độ màn hình tối để đỡ hại mắt không?
Chế độ tối giúp màn hình bớt chói trong phòng tối, đỡ làm mắt mất thích nghi khi bạn cần nhìn quanh. Còn chuyện hại mắt hay không phụ thuộc nhiều vào thời gian nhìn gần và nghỉ mắt. Mỏi mắt kéo dài thì nên đi khám.