Ngưỡng đau là mức kích thích thấp nhất mà một người bắt đầu cảm thấy đau; nó khác với sức chịu đau, tức mức đau cao nhất mà người đó còn chịu được trước khi phải dừng lại. Cả hai đều thay đổi giữa người với người, và thay đổi ngay ở một người theo giấc ngủ, nỗi lo, sự chú ý và hoàn cảnh. Vì vậy cùng một vết đứt tay, có người kêu đau nhiều, có người gần như không để ý, và không ai trong số họ đang làm quá hay giả vờ.
Mục từ này giải thích đau được tạo ra thế nào, ngưỡng đau và sức chịu đau khác nhau ra sao, những yếu tố làm cơn đau tăng hoặc giảm, vì sao con người cần cảm giác đau, vì sao không nên tự thử hay cố chịu đau, cách mô tả cơn đau cho bác sĩ, và những cơn đau phải đi cấp cứu ngay.
Đau được tạo ra như thế nào
Khắp cơ thể có những đầu tận thần kinh chuyên báo nguy cơ tổn thương: nóng quá, lạnh quá, bị ép mạnh, bị cắt, bị hoá chất kích thích, hay khi mô bị viêm. Khi bị kích thích đủ mạnh, chúng gửi tín hiệu qua tuỷ sống về não. Nhưng tín hiệu đó chưa phải là đau. Đau là cảm giác do não tạo ra sau khi cân nhắc tín hiệu nguy cơ cùng với mọi thông tin khác: bạn đang ở đâu, đang làm gì, có nguy hiểm không, trước đây đã từng gặp chuyện tương tự chưa.
Vì thế đau không phải chiếc đồng hồ đo mức tổn thương một cách thẳng thừng. Một vết cắt nhỏ bằng giấy có thể đau buốt khó chịu, trong khi một vết thương lớn hơn trong lúc hoảng loạn có thể chưa thấy đau ngay. Đau cũng có thể còn kéo dài sau khi vết thương đã lành, vì hệ thần kinh vẫn ở trạng thái nhạy cảm.
Hiểu điều này giúp bạn tránh hai sai lầm ngược nhau. Một là cho rằng không đau tức là không sao. Hai là cho rằng người kêu đau mà không thấy vết thương rõ ràng là đang làm quá. Cả hai đều có thể dẫn tới bỏ sót bệnh hoặc làm tổn thương người khác.
Ngưỡng đau và sức chịu đau khác nhau thế nào
Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn lộn. Trong nghiên cứu, người ta đo chúng bằng những kích thích được kiểm soát chặt chẽ, có quy định đạo đức và người tham gia được dừng bất cứ lúc nào. Ở nhà, không ai nên tự làm những phép đo này.
| Ngưỡng đau | Sức chịu đau | |
|---|---|---|
| Nghĩa là gì | Lúc bắt đầu thấy "đau" | Lúc không chịu thêm được nữa |
| Ví dụ đời thường | Nước tắm bắt đầu thấy rát chứ không chỉ nóng | Phải rút tay ra khỏi nước ngay |
| Thay đổi theo | Tình trạng cơ thể, giấc ngủ, viêm, mệt | Động lực, hoàn cảnh, cảm xúc, sự hỗ trợ của người khác |
| Hiểu lầm hay gặp | Ngưỡng thấp là "yếu đuối" | Chịu đau giỏi là "mạnh mẽ", nên cố chịu |
Không có một con số ngưỡng đau "chuẩn" cho mọi người. Kết quả trong các nghiên cứu thay đổi theo cách kích thích, vùng cơ thể, thời điểm trong ngày và cả việc người tham gia có được báo trước hay không. Ngay cả ở một người, đo hai lần vào hai ngày khác nhau cũng có thể ra hai kết quả khác nhau. Vì vậy những bảng so sánh "cơn đau nào nặng nhất" lan truyền trên mạng, kiểu so đau đẻ với gãy xương bằng đơn vị đo, không có cơ sở khoa học.
Những thứ làm cơn đau tăng hoặc giảm
Giấc ngủ. Nhiều nghiên cứu ghi nhận rằng thiếu ngủ làm con người nhạy cảm với đau hơn. Một đêm ngủ kém có thể khiến cơn đau lưng quen thuộc trở nên khó chịu hơn vào hôm sau.
Sự chú ý. Cầu thủ đang đá bóng có thể bị trầy cả mảng đầu gối mà tới lúc nghỉ mới thấy rát. Khi não bận với việc khác, tín hiệu đau được xếp sau. Ngược lại, ngồi một mình nghĩ về chỗ đau thường làm nó rõ hơn.
Nỗi lo và căng thẳng. Khi lo sợ một cơn đau là dấu hiệu bệnh nặng, cảm giác đau thường tăng. Được giải thích rõ ràng, biết chuyện gì đang xảy ra thường giúp người bệnh thấy dễ chịu hơn.
Sự có mặt của người thân. Có người nắm tay, nói chuyện nhẹ nhàng khi tiêm, khi khâu vết thương giúp nhiều người thấy bớt đau và bớt sợ, nhất là trẻ em.
Thói quen thể hiện. Mỗi gia đình, mỗi cộng đồng có cách thể hiện đau khác nhau: có nơi khuyến khích nói ra, có nơi coi im lặng chịu đựng là đáng khen. Người ít kêu đau chưa chắc là ít đau.
Vì sao con người cần cảm giác đau
Có một số rất ít người sinh ra đã không cảm thấy đau do những bất thường di truyền hiếm gặp. Theo những gì y văn mô tả, cuộc sống của họ không dễ dàng như người ta tưởng: họ hay bị bỏng, gãy xương, cắn vào lưỡi, tổn thương khớp mà không biết, vì thiếu tín hiệu cảnh báo để dừng lại. Ví dụ hiếm hoi này cho thấy rõ nhất đau là một chức năng bảo vệ, không phải một khuyết điểm của cơ thể.
Đau nhắc bạn rút tay khỏi nồi nóng, đừng bước tiếp trên cổ chân vừa trẹo, nghỉ ngơi khi bị viêm. Nó cũng là một trong những lý do phổ biến nhất khiến người ta đi khám, nhờ đó nhiều bệnh được phát hiện kịp. Ngăn tín hiệu đó lại bằng cách cố chịu, hay giấu đi bằng thuốc giảm đau tự mua uống kéo dài, là tắt đi chiếc chuông báo động của chính mình.
Đau cũng có giới hạn trong việc chỉ đúng chỗ. Cơn đau từ các cơ quan bên trong đôi khi được cảm thấy ở một nơi khác, như đau từ tim có thể lan lên hàm, xuống cánh tay; đau từ một số cơ quan trong bụng có thể cảm thấy ở lưng, ở vai. Vì vậy chỗ đau chưa chắc là chỗ bệnh, và đó là việc của bác sĩ phân định.
Đừng tự thử, đừng thi chịu đau
Trên mạng xã hội thỉnh thoảng có những "thử thách" như giữ tay trong nước đá thật lâu, đốt da bằng bật lửa, tự làm bỏng bằng muối và đá, chịu ăn ớt tới mức nôn, hay để người khác đánh xem ai chịu được nhiều hơn. Tất cả đều gây tổn thương thật: bỏng lạnh, bỏng nhiệt, sẹo, tổn thương dạ dày, chấn thương. Không có kiến thức nào thu được từ đó mà một bài viết như thế này không cho bạn được một cách an toàn.
Với trẻ em và thiếu niên, người lớn cần đặc biệt để ý. Khi trẻ nói đau, hãy tin và hỏi han thay vì chê "yếu", "con trai mà khóc". Không tổ chức thi xem bạn nào chịu đau giỏi hơn trong lớp, trong nhà. Nếu phát hiện trẻ có vết thương lạ, vết bỏng hay vết cắt do tự gây ra, hãy bình tĩnh nói chuyện, đưa trẻ đi khám và tìm sự hỗ trợ của nhân viên y tế, chuyên gia tâm lý, vì đó có thể là dấu hiệu trẻ đang gặp khó khăn cần được giúp.
Ở người lớn, cố chịu đau để không phải đi khám, để không mất ngày công, là lý do khiến nhiều bệnh bị phát hiện muộn. Sức chịu đau cao không phải là một thành tích cần giữ.
Mô tả cơn đau cho bác sĩ thế nào cho rõ
Vì đau là cảm giác chủ quan, lời kể của bạn là thông tin quan trọng nhất. Trước khi đi khám, hãy chuẩn bị trả lời được những câu sau:
- Đau ở đâu: chỉ một ngón tay vào được, hay lan cả vùng; có lan sang chỗ khác không.
- Đau kiểu gì: nhói, buốt, âm ỉ, quặn từng cơn, nóng rát, như dao đâm, như bị đè nặng.
- Đau mức nào: nhiều cơ sở y tế dùng thang từ không tới mười, không là không đau, mười là đau nhất bạn tưởng tượng được. Không có câu trả lời đúng sai, chỉ cần thành thật.
- Bắt đầu từ bao giờ, đột ngột hay từ từ; liên tục hay từng cơn.
- Điều gì làm tăng, điều gì làm giảm: ăn uống, cử động, nằm, ngồi, thời tiết.
- Đi kèm gì: sốt, nôn, khó thở, vã mồ hôi, tê, yếu.
- Đã dùng thuốc gì, liều thế nào, có đỡ không.
Ghi những điều này ra giấy hoặc vào điện thoại giúp bạn không quên khi ngồi trước bác sĩ. Với trẻ nhỏ chưa nói rõ được, nhiều nơi dùng thang hình khuôn mặt từ vui tới khóc để trẻ chỉ vào; cha mẹ cũng nên kể lại những gì quan sát được như trẻ ôm bụng, không chịu đi, khóc khi chạm vào một chỗ.
Những cơn đau phải đi cấp cứu ngay
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất khi gặp: đau thắt, đè nặng ở ngực, nhất là kèm khó thở, vã mồ hôi, lan lên hàm hay xuống tay; đau đầu dữ dội đột ngột, kiểu "đau nhất từ trước tới giờ", hoặc đau đầu kèm sốt cao, cứng cổ, lơ mơ, yếu liệt; đau bụng dữ dội, bụng cứng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen; đau sau tai nạn, ngã cao, va đập mạnh ở đầu, cổ, ngực, bụng.
Những cơn đau không dữ dội nhưng kéo dài vài tuần, tái đi tái lại, làm mất ngủ, ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt cũng cần được khám, không nên chỉ tự mua thuốc giảm đau uống dần. Dùng thuốc giảm đau kéo dài không theo chỉ định có thể gây hại cho dạ dày, gan, thận và che mất dấu hiệu bệnh.
Bài viết này chỉ cung cấp hiểu biết phổ thông về giới hạn đau của con người, không dùng để chẩn đoán hay thay cho lời khuyên của bác sĩ. Khi phân vân một cơn đau có đáng lo không, đi khám luôn là lựa chọn an toàn hơn. Với người cao tuổi, người có bệnh tiểu đường hay bệnh mạn tính, cơn đau đôi khi mờ nhạt hơn mức nghiêm trọng thật của bệnh, nên người nhà cần để ý cả những thay đổi khác như mệt lả, lú lẫn, bỏ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Người có ngưỡng đau thấp có phải là yếu đuối không?
Không. Ngưỡng đau phụ thuộc vào di truyền, tình trạng cơ thể, giấc ngủ và nhiều yếu tố khác, không phải tính cách. Người dễ thấy đau cần được tin và hỏi han, không nên bị chê bai hay so sánh với người khác.
Có tập để chịu đau giỏi hơn được không?
Người ta có thể học cách đối phó với cơn đau tốt hơn, như thở chậm, chuyển sự chú ý, hiểu rõ cơn đau. Nhưng cố ý tự gây đau để luyện chịu đựng là sai và gây tổn thương. Mục tiêu là xử lý đau đúng cách, không phải chịu đau nhiều hơn.
Vì sao xoa chỗ bị va đập lại thấy đỡ đau?
Tín hiệu chạm và xoa đi theo những sợi thần kinh khác, và được cho là có thể làm giảm bớt tín hiệu đau khi chúng cùng đi về tuỷ sống. Cảm giác đỡ thường là tạm thời. Nếu va đập mạnh, sưng to, biến dạng thì cần đi khám.
Trẻ nhỏ chưa biết nói thì làm sao biết trẻ đau?
Quan sát trẻ khóc khác thường, quấy, bỏ bú, co chân, không cho chạm vào một vùng, ngủ li bì hoặc không ngủ được. Kể lại chi tiết cho bác sĩ. Trẻ nhỏ đau kèm sốt cao, lừ đừ, nôn nhiều cần đưa đi khám ngay.
Uống thuốc giảm đau trước để đỡ đau khi làm việc nặng có được không?
Không nên. Thuốc giảm đau có thể che tín hiệu cảnh báo, khiến bạn làm quá sức và chấn thương nặng hơn. Thuốc nào, liều nào, dùng bao lâu cần theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Đau ít có nghĩa là bệnh nhẹ không?
Không nhất thiết. Một số bệnh nguy hiểm gây đau rất ít hoặc không đau ở giai đoạn đầu, và mức đau còn phụ thuộc vào ngưỡng đau từng người. Hãy chú ý cả những dấu hiệu khác như sụt cân, sốt kéo dài, khối bất thường và đi khám khi cần.