GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn của giác quan

Da phân biệt hai điểm chạm cách nhau bao xa: xúc giác từ đầu ngón tay tới lưng

Đầu ngón tay nhận ra hai điểm chạm sát nhau, lưng thì không. Vì sao xúc giác mỗi vùng da một khác, cách tự quan sát an toàn và khi nào tê bì cần đi khám.

Two children at a classroom desk in Thai Nguyen, one with eyes closed holding out an open palm while the other gently touches it with a capped pen, backs to camera

Ở đầu ngón tay, phần lớn người trưởng thành nhận ra hai điểm chạm là hai khi chúng cách nhau chỉ vài mi-li-mét; ở lưng, hai điểm cách nhau vài phân vẫn có thể bị cảm nhận như một. Cùng là da, cùng một cơ thể, nhưng độ tinh của xúc giác khác nhau tới hàng chục lần giữa các vùng. Đây là một trong những giới hạn giác quan dễ tự quan sát nhất, chỉ với hai cây bút đã đậy nắp.

Mục từ này giải thích xúc giác gồm những loại cảm giác nào, vì sao vùng da này tinh còn vùng kia thô, cách làm phép thử hai điểm chạm an toàn ở nhà hoặc trên lớp, những giới hạn khác như cảm nhận nóng lạnh và rung, và khi nào tê bì, mất cảm giác là dấu hiệu cần đi khám.

Xúc giác không phải một mà là nhiều cảm giác

Khi nói "sờ thấy", ta gộp chung rất nhiều thứ. Trong da có nhiều loại đầu tận thần kinh và thụ thể khác nhau, mỗi loại chuyên một việc. Có loại báo chạm nhẹ, như khi một con kiến bò trên tay. Có loại báo áp lực kéo dài, như khi bạn ngồi lâu trên ghế. Có loại nhạy với rung, giúp bạn cảm nhận chiếc điện thoại rung trong túi. Có loại báo da bị kéo giãn, giúp bàn tay biết đang nắm chặt hay lỏng. Ngoài ra còn những đầu tận thần kinh báo nóng, lạnh và đau.

Các thụ thể này phân bố không đều. Một số nằm nông, ngay dưới bề mặt da, có vùng phụ trách nhỏ, cho cảm giác chi tiết. Một số nằm sâu hơn, vùng phụ trách lớn, cho cảm giác chung chung. Có loại phản ứng ngay khi chạm rồi im lặng nếu lực không đổi, có loại báo liên tục suốt thời gian bị ấn. Mỗi kiểu phản ứng phù hợp với một việc: loại báo nhanh giúp nhận ra vật vừa trượt khỏi tay, loại báo bền giúp giữ chặt chiếc cốc mà không phải nhìn.

Nhờ sự kết hợp đó, bàn tay người có thể nhận ra mặt vải lụa hay vải thô, đồng xu mới hay cũ, quả xoài đã chín mềm hay còn cứng, mà không cần nhìn. Nhưng chính vì xúc giác là sự phối hợp nhiều loại tín hiệu, nó cũng có những giới hạn rất cụ thể, và chúng thay đổi theo từng vùng cơ thể.

Độ tinh của xúc giác ở các vùng cơ thể

Khoảng cách dưới đây là mức thường gặp ở người trưởng thành khoẻ mạnh trong phép thử hai điểm chạm, làm tròn và chỉ để so sánh. Kết quả thực tế khác nhau giữa người với người, giữa hai lần thử và theo cách làm.

Vùng cơ thểHai điểm còn tách ra được khi cách khoảngGhi chú
Đầu ngón tayVài mi-li-métMột trong những vùng tinh nhất, dùng để đọc chữ nổi, nhận mặt vải
Môi, đầu lưỡiVài mi-li-mét hoặc ít hơnRất nhạy, giúp nhận ra xương cá, sạn trong cơm
Lòng bàn tayKhoảng một phânKém đầu ngón tay nhưng vẫn khá tinh
Mu bàn tay, cẳng tayVài phânBiết có chạm nhưng khó biết chính xác chỗ nào
Lưng, đùi, bắp chânVài phân tới hơnMột trong những vùng thô nhất

Con số cụ thể trong các tài liệu khác nhau tuỳ cách đo, nên bạn chỉ cần nhớ thứ tự: đầu ngón tay và môi tinh nhất, lưng và đùi thô nhất. Đây cũng là lý do khi muốn biết vải có mịn không, người ta sờ bằng đầu ngón tay chứ không áp vào cánh tay.

Vì sao vùng này tinh, vùng kia thô

Mật độ thụ thể khác nhau. Đầu ngón tay có số thụ thể chạm nhẹ trên mỗi phân vuông da nhiều hơn lưng rất nhiều. Hai điểm chạm sát nhau trên đầu ngón tay kích hoạt hai nhóm thụ thể khác nhau, nên não thấy hai. Trên lưng, cả hai điểm có thể rơi vào cùng một vùng phụ trách, não chỉ nhận một tín hiệu.

Não dành chỗ không đều. Trong não có một dải vỏ não nhận cảm giác từ khắp cơ thể, xếp theo thứ tự như một tấm bản đồ. Bàn tay, môi, lưỡi chiếm phần rất lớn trên bản đồ đó; lưng, thân mình chiếm phần nhỏ. Nếu vẽ một hình người theo đúng tỉ lệ chỗ trong não, bạn sẽ được một hình kỳ dị với bàn tay và môi khổng lồ.

Nhu cầu sử dụng. Bàn tay dùng để cầm nắm, làm việc tỉ mỉ; môi và lưỡi kiểm tra thức ăn trước khi nuốt. Lưng ít khi cần biết chính xác vật chạm vào ở đâu. Cơ thể đầu tư độ tinh vào chỗ cần.

Luyện tập có ảnh hưởng một phần. Người đọc chữ nổi lâu năm, người chơi đàn dây, thợ may thường có cảm giác đầu ngón tay rất tinh trong việc họ làm. Bản đồ trong não có thể thay đổi theo cách sử dụng, nhưng điều đó không có nghĩa là luyện sẽ biến lưng thành nhạy như đầu ngón tay.

Phép thử hai điểm chạm an toàn ở nhà và trên lớp

Đây là hoạt động khám phá cơ thể, phù hợp cho cả nhà hoặc giờ học khoa học. Không có kết quả tốt hay xấu, không chấm điểm, không so bạn nào "nhạy hơn".

  1. Chuẩn bị hai cây bút bi đã đậy nắp, hoặc một chiếc kẹp giấy uốn thành hình chữ U với hai đầu đã được bẻ tròn, không sắc. Tuyệt đối không dùng kim, đinh, tăm hay vật nhọn.
  2. Người được thử ngồi thoải mái, nhắm mắt, đặt tay ngửa trên bàn.
  3. Người làm chạm nhẹ hai đầu bút cùng lúc lên đầu ngón tay, hai đầu cách nhau chừng một phân. Thỉnh thoảng chỉ chạm một đầu để kiểm tra. Lực chạm thật nhẹ, chỉ đủ để cảm thấy, không ấn.
  4. Người được thử nói "một" hay "hai". Thu hẹp dần khoảng cách cho tới khi hai điểm bắt đầu hoà thành một.
  5. Làm lại ở lòng bàn tay, mu bàn tay, cẳng tay. Nếu được người thử đồng ý, có thể làm ở vai qua lớp áo mỏng.
  6. Đổi vai, rồi cùng kể lại vùng nào ngạc nhiên nhất.

Nếu người được thử thấy khó chịu, nhột quá hoặc không muốn tiếp tục, dừng ngay. Với trẻ nhỏ, người lớn nên là người cầm bút và giữ lực chạm thật nhẹ. Người có vết thương, bệnh da, vùng da đang bị viêm không làm phép thử ở vùng đó.

Những giới hạn khác của làn da

Da đo sự thay đổi nhiệt, không đo nhiệt độ. Chạm tay vào thanh nhôm và miếng gỗ để cùng trong một phòng, thanh nhôm thấy lạnh hơn dù hai vật cùng nhiệt độ. Lý do là kim loại rút nhiệt khỏi da nhanh hơn. Da báo cho bạn tốc độ mất hoặc nhận nhiệt, nên rất dễ đánh giá sai nóng lạnh thật sự.

Da quen với chạm liên tục. Bạn không cảm thấy quần áo, chiếc nhẫn, gọng kính trên mặt sau một lúc, vì nhiều thụ thể chỉ báo khi có thay đổi. Đôi khi bạn đi tìm cặp kính đang đeo trên đầu chính vì giới hạn này.

Định vị chỗ chạm trên vùng thô rất kém. Bị muỗi đốt ở lưng, bạn biết có chỗ ngứa nhưng phải gãi lan một vùng mới trúng. Nhờ người khác chỉ đúng chỗ thường nhanh hơn.

Nặng nhẹ chỉ phân biệt được theo tỉ lệ. Cầm hai túi gạo nặng gần bằng nhau, bạn khó nói túi nào nặng hơn; nhưng cầm một chiếc phong bì và một chiếc phong bì có thêm vài tờ giấy thì nhận ra ngay. Khoảng chênh lệch tay cảm nhận được tăng theo độ nặng của vật đang cầm, nên vật càng nặng thì phải chênh càng nhiều mới thấy khác. Đây là lý do cân đồ bằng tay luôn kém tin cậy so với cái cân.

Đừng dùng tay để thử nóng, thử điện

Vì da đo nhiệt kém và tay quen dần với nóng, dùng tay để kiểm tra độ nóng là thói quen không an toàn trong nhiều trường hợp. Pha sữa, pha nước tắm cho em bé, nên dùng nhiệt kế nếu có, hoặc ít nhất nhỏ vài giọt lên mặt trong cổ tay, nơi da mỏng hơn lòng bàn tay, chứ không thò cả bàn tay vào. Không thử bàn là, nồi cơm, ống xả xe máy bằng cách chạm nhanh.

Người có bệnh tiểu đường lâu năm, người đã có tê bì bàn chân, người cao tuổi thường cảm nhận nóng lạnh kém hơn mà không nhận ra. Họ có thể ngâm chân trong nước quá nóng hay để túi chườm sát da quá lâu và bị bỏng mà không thấy đau. Người nhà nên kiểm tra nước giúp, và người bệnh nên tự nhìn bàn chân mỗi ngày để phát hiện vết thương sớm.

Chườm đá trực tiếp lên da, để lâu, cũng có thể gây tổn thương do lạnh. Luôn bọc đá trong khăn và chườm từng đợt ngắn. Không bao giờ chạm vào dây điện hở, ổ cắm để "xem có điện không": cảm giác của da không phải dụng cụ thử điện, và một lần thử có thể là lần cuối.

Khi nào tê bì, mất cảm giác cần đi khám

Tê một chút khi ngồi xổm lâu, khi nằm đè lên tay là chuyện bình thường, hết sau khi đổi tư thế. Những tình huống sau nên đi khám: tê bì, cảm giác kim châm, nóng rát ở bàn chân, bàn tay kéo dài hoặc ngày càng lan rộng; mất cảm giác ở một vùng da; thường xuyên làm rơi đồ, cài cúc áo khó khăn hơn trước; vết thương ở chân mà không thấy đau.

Tê đột ngột một bên mặt, một bên tay chân, kèm yếu, méo miệng, nói khó, nhìn mờ là tình huống cấp cứu, cần gọi 115 ngay vì có thể là dấu hiệu đột quỵ. Đừng chờ xem có tự hết không.

Phép thử hai điểm chạm ở nhà không dùng để tự chẩn đoán. Trong khám thần kinh, bác sĩ có những cách kiểm tra cảm giác bài bản hơn, phối hợp với hỏi bệnh và các xét nghiệm cần thiết. Nếu bạn thấy kết quả ở một bên tay khác hẳn bên kia, kèm các dấu hiệu khó chịu, hãy kể lại với bác sĩ khi đi khám. Nên ghi lại tê bắt đầu từ khi nào, ở đâu, có lan ra không, tăng lên vào lúc nào trong ngày; những chi tiết nhỏ đó giúp buổi khám đi đúng hướng nhanh hơn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao đầu ngón tay nhạy hơn lưng nhiều đến vậy?

Vì đầu ngón tay có nhiều thụ thể chạm nhẹ hơn trên cùng diện tích, và vùng não nhận cảm giác từ bàn tay rộng hơn nhiều so với vùng dành cho lưng. Cơ thể ưu tiên độ tinh cho những phần dùng để cầm nắm và làm việc tỉ mỉ.

Trẻ em có thể làm phép thử hai điểm chạm không?

Có, với người lớn hướng dẫn, dùng bút đã đậy nắp và chạm thật nhẹ. Đây là hoạt động khám phá cơ thể, không chấm điểm, không so sánh giữa các bạn. Trẻ không muốn thử thì không ép.

Vì sao cầm thanh sắt thấy lạnh hơn cầm miếng gỗ?

Vì kim loại dẫn nhiệt tốt, rút nhiệt khỏi da nhanh hơn gỗ, nên da báo "lạnh" mạnh hơn dù hai vật cùng nhiệt độ. Da cảm nhận sự thay đổi nhiệt, không đo nhiệt độ chính xác như nhiệt kế.

Người tiểu đường vì sao cần tự kiểm tra bàn chân?

Bệnh tiểu đường lâu năm có thể làm giảm cảm giác ở bàn chân, nên vết xước, vết bỏng có thể không thấy đau và bị bỏ qua. Nhìn bàn chân mỗi ngày giúp phát hiện sớm. Lịch khám bàn chân cụ thể nên hỏi bác sĩ điều trị.

Có luyện để da nhạy hơn được không?

Người làm việc tinh tế bằng tay lâu năm có thể nhận biết tốt hơn trong việc của họ, phần lớn do não học cách xử lý tín hiệu. Nhưng không có bài tập nào biến vùng da thô thành tinh như đầu ngón tay, và cũng không cần làm vậy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138