GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn đổi theo tuổi

Con người sống tối đa được bao lâu: giới hạn tuổi thọ và chỗ khoa học còn tranh luận

Tuổi thọ trung bình tăng mạnh trong một thế kỷ, nhưng tuổi thọ tối đa gần như đứng yên. Vì sao có giới hạn, gen và lối sống quyết định bao nhiêu.

Longevity celebration in a Ninh Binh village home, family seen from behind gathered around a low table with fruit and tea, elderly couple softly out of focus

Theo hồ sơ được kiểm chứng kỹ, chỉ rất ít người từng sống quá 115 tuổi và hiếm hoi mới có người qua 120, nên nhiều nhà khoa học cho rằng tuổi thọ tối đa của con người nằm quanh khoảng đó. Trong khi đó tuổi thọ trung bình của loài người đã tăng rất mạnh trong hơn một thế kỷ qua, chủ yếu nhờ giảm tử vong ở trẻ nhỏ, vệ sinh, vắc xin và thuốc kháng sinh. Hai con số này hay bị nhầm với nhau, nhưng chúng nói về hai giới hạn rất khác.

Liệu có một trần sinh học cố định hay không vẫn đang là chủ đề tranh luận. Bài viết giải thích sự khác nhau giữa tuổi thọ trung bình, tuổi thọ tối đa và tuổi thọ khoẻ mạnh, các giả thuyết về vì sao cơ thể già đi, phần do gen và phần do lối sống, và vì sao nên dè chừng những lời hứa sống tới một trăm năm mươi tuổi.

Ba con số tuổi thọ hay bị nhầm

Khi đọc tin tức về tuổi thọ, điều đầu tiên cần hỏi là con số đang nói về loại tuổi thọ nào.

Khái niệmNghĩa là gìThay đổi trong một thế kỷ qua
Tuổi thọ trung bình tính từ lúc sinhSố năm trung bình một người mới sinh có thể sống nếu tỷ lệ tử vong giữ như hiện tạiTăng rất mạnh ở hầu hết các nước, kể cả Việt Nam
Tuổi thọ tối đaTuổi cao nhất mà một người được ghi nhận đáng tin cậy là đã sống tớiGần như đứng yên, quanh khoảng trên dưới 115 đến 120
Tuổi thọ khoẻ mạnhSố năm sống mà còn tự lo được sinh hoạt, không bị bệnh tật hạn chế nặngTăng, nhưng thường chậm hơn tuổi thọ trung bình

Khi người xưa nói "thất thập cổ lai hy", bảy mươi tuổi xưa nay hiếm, không có nghĩa là cơ thể người xưa không sống được tới bảy mươi. Tuổi thọ trung bình thấp khi đó phần lớn do rất nhiều trẻ mất sớm vì bệnh nhiễm trùng, kéo con số trung bình xuống. Những người qua được tuổi nhỏ vẫn có thể sống rất lâu.

Ở Việt Nam, theo số liệu của cơ quan thống kê trong những năm gần đây, tuổi thọ trung bình tính từ lúc sinh ở khoảng giữa bảy mươi, nữ cao hơn nam vài năm. Muốn con số chính xác cho năm cụ thể, bạn nên tra niên giám thống kê mới nhất.

Vì sao tuổi thọ tối đa gần như đứng yên

Nếu tuổi thọ trung bình tăng mạnh mà tuổi thọ tối đa gần như không đổi, điều đó gợi ý rằng y học và đời sống đã giúp nhiều người hơn tiến gần giới hạn, nhưng chưa đẩy được chính giới hạn đó lên. Một cách hình dung là nhiều người hơn chạy được tới cuối đường, nhưng vạch đích thì chưa dời đi.

Ở những người rất cao tuổi, khoảng trên một trăm mười, tỷ lệ tử vong mỗi năm rất cao, và số người sống tới tuổi đó cực kỳ ít, nên mỗi kỷ lục mới đều cần hồ sơ khai sinh, giấy tờ đối chiếu nhiều nguồn mới được công nhận. Nhiều trường hợp được tuyên bố sống quá một trăm ba mươi tuổi đã không chứng minh được bằng giấy tờ đáng tin. Chính vì vậy, bài viết này không nêu tên hay con số kỷ lục cụ thể; thông tin đó chỉ nên tra từ các tổ chức chuyên kiểm chứng tuổi.

Năm 2016, một số nhà khoa học công bố phân tích cho rằng tuổi thọ tối đa đã chạm trần quanh khoảng 115 tuổi. Phân tích này bị nhiều nhóm khác phản bác về phương pháp thống kê, có nhóm cho rằng ở tuổi rất cao nguy cơ tử vong mỗi năm chững lại thay vì tăng mãi, nghĩa là về lý thuyết không có trần cứng. Tới nay giới khoa học chưa có đồng thuận, và đó là lý do câu hỏi con người sống tối đa được bao lâu vẫn được viết với chữ khoảng.

Cơ thể già đi vì đâu: các giả thuyết chính

Tế bào có giới hạn số lần phân chia. Từ đầu những năm 1960, nhà sinh học Leonard Hayflick quan sát thấy tế bào người nuôi cấy chỉ phân chia được một số lần nhất định rồi ngừng. Giới hạn này, gọi là giới hạn Hayflick, về sau được liên hệ với telomere, đoạn đầu mút của nhiễm sắc thể ngắn dần sau mỗi lần phân chia. Đây là một mảnh ghép, không phải lời giải thích trọn vẹn cho sự lão hoá của cả cơ thể.

Tổn thương tích luỹ. Mỗi ngày tế bào chịu những hư hại nhỏ ở ADN, protein, ty thể. Cơ thể có hệ thống sửa chữa, nhưng không sửa được hoàn toàn; phần còn sót lại tích luỹ dần theo năm tháng, khiến các mô hoạt động kém đi.

Viêm âm ỉ và tế bào già. Ở tuổi cao, cơ thể có xu hướng ở trong trạng thái viêm nhẹ kéo dài, và tích tụ những tế bào đã ngừng phân chia nhưng không chết đi, tiết ra các chất gây hại cho mô xung quanh. Hướng nghiên cứu này đang được quan tâm nhiều, nhưng các ứng dụng cho người vẫn ở giai đoạn thử nghiệm.

Đánh đổi trong tiến hoá. Một hướng giải thích khác cho rằng chọn lọc tự nhiên ưu tiên những đặc điểm giúp sống khoẻ và sinh sản ở tuổi trẻ, kể cả khi chúng gây bất lợi ở tuổi già. Vì vậy cơ thể không được thiết kế để tự sửa mãi mãi.

Gen quyết định bao nhiêu, lối sống bao nhiêu

Nhiều người tin rằng nhà có ông bà sống thọ thì con cháu cũng sẽ thọ. Gen có vai trò thật, nhưng các ước tính từ nghiên cứu gia đình và anh chị em sinh đôi thường cho thấy phần tuổi thọ giải thích được bằng di truyền chỉ chiếm phần nhỏ, nhiều ước tính dưới một phần ba, có nghiên cứu còn cho con số thấp hơn nữa. Phần còn lại phụ thuộc vào môi trường sống, lối sống, chăm sóc y tế và cả may rủi.

Riêng với những người sống tới trên một trăm tuổi, yếu tố gia đình có vẻ quan trọng hơn: họ thường có người thân cũng sống rất thọ, và nhiều người trong số họ mắc các bệnh tuổi già muộn hơn mức thường gặp. Nhưng ngay cả ở nhóm này, giới khoa học vẫn chưa tìm ra một gen trường thọ duy nhất nào.

Phụ nữ sống lâu hơn nam giới ở hầu hết các nước. Nguyên nhân được cho là kết hợp giữa sinh học, như khác biệt nội tiết và nhiễm sắc thể, với hành vi, như nam giới hút thuốc, uống rượu, lái xe nguy hiểm và ngại đi khám nhiều hơn. Khoảng cách này thay đổi theo thời gian và theo nước, cho thấy phần hành vi có ý nghĩa đáng kể.

Những gì có bằng chứng giúp sống lâu hơn và khoẻ hơn

Không có cách nào vượt qua giới hạn tuổi thọ tối đa, nhưng có nhiều cách giúp một người tiến gần giới hạn của chính mình hơn, và quan trọng hơn là sống khoẻ lâu hơn. Những yếu tố được nhiều nghiên cứu ủng hộ gồm:

  • Không hút thuốc, và bỏ thuốc ở bất kỳ tuổi nào cũng có lợi.
  • Vận động đều đặn phù hợp sức khoẻ, giữ sức cơ và thăng bằng khi lớn tuổi.
  • Ăn uống cân đối, nhiều rau, trái cây, đạm đủ, bớt muối, đường và đồ chế biến sẵn; giữ cân nặng hợp lý.
  • Hạn chế rượu bia.
  • Ngủ đủ, giữ các mối quan hệ xã hội và có việc để làm, có vai trò trong gia đình, cộng đồng.
  • Tiêm chủng đầy đủ theo khuyến nghị, khám sức khoẻ định kỳ, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết, mỡ máu.
  • Phòng tai nạn: đội mũ bảo hiểm, không lái xe khi đã uống rượu bia, làm nhà an toàn cho người già.

Danh sách này nghe quen và không có gì bí mật, chính vì nó dựa trên bằng chứng chứ không dựa trên quảng cáo. Những thay đổi này chủ yếu kéo dài tuổi thọ khoẻ mạnh, tức là số năm còn tự đi lại, tự lo được cho mình, điều mà phần lớn người cao tuổi quý hơn chính con số tuổi.

Dè chừng những lời hứa vượt giới hạn

Thần dược trường sinh. Các sản phẩm quảng cáo giúp sống tới một trăm hai mươi, một trăm năm mươi tuổi, trẻ hoá tế bào, kéo dài telomere hiện chưa có bằng chứng đáng tin ở người. Một số còn tương tác với thuốc đang dùng hoặc gây hại gan thận.

Câu chuyện làng trường thọ. Những vùng được kể là có nhiều người sống trên trăm tuổi đôi khi đúng một phần, đôi khi do giấy tờ khai sinh không chính xác. Khi đọc, hãy hỏi tuổi đó được kiểm chứng như thế nào.

Các liệu pháp đắt tiền chưa được cấp phép. Truyền tế bào gốc, truyền máu người trẻ, liệu pháp gen ngoài thử nghiệm lâm sàng có thể gây biến chứng nghiêm trọng. Mọi liệu pháp như vậy nên được hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa và kiểm tra giấy phép của cơ sở.

Kiêng khem cực đoan. Nhịn ăn kéo dài, ăn kiêng khắt khe để sống lâu không phù hợp với người cao tuổi, người có bệnh nền, vì nguy cơ suy dinh dưỡng, mất cơ, té ngã. Mọi thay đổi chế độ ăn lớn nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn.

Biết có giới hạn để sống tuổi già cho chủ động

Hiểu rằng tuổi thọ con người có giới hạn không phải để bi quan, mà để đặt đúng câu hỏi. Thay vì hỏi làm sao sống tới một trăm hai mươi tuổi, câu hỏi hữu ích hơn với phần lớn chúng ta là làm sao để những năm cuối đời còn tự đi lại, còn minh mẫn, còn làm được việc mình thích và được sống theo ý mình.

Câu hỏi đó dẫn tới những việc rất cụ thể: giữ sức cơ chân từ tuổi trung niên, kiểm soát bệnh mạn tính từ sớm thay vì chờ biến chứng, chuẩn bị nhà ở và tài chính cho tuổi già, và nói chuyện với gia đình về mong muốn chăm sóc khi sức khoẻ suy giảm. Đây là những chuẩn bị nằm trong tầm tay mỗi gia đình, khác với giới hạn sinh học nằm ngoài tầm với.

Với người trẻ, biết rằng thói quen hôm nay ảnh hưởng tới tuổi thọ khoẻ mạnh mấy chục năm sau là một động lực thực tế hơn mọi lời hứa trường sinh. Với người đã cao tuổi, chấp nhận giới hạn của cơ thể và tập trung vào chất lượng mỗi ngày thường mang lại sự an lòng nhiều hơn việc chạy theo những sản phẩm hứa hẹn kéo dài tuổi đời.

Câu hỏi thường gặp

Người sống lâu nhất thế giới bao nhiêu tuổi?

Theo các hồ sơ đã được kiểm chứng kỹ, chỉ rất hiếm người sống qua 120 tuổi và số người qua 115 tuổi cũng rất ít. Thông tin về các trường hợp cụ thể nên tra từ những tổ chức chuyên kiểm chứng tuổi, vì nhiều tuyên bố cao hơn không có giấy tờ đáng tin.

Tuổi thọ trung bình tăng nghĩa là người ta già chậm hơn?

Không hẳn. Tuổi thọ trung bình tăng chủ yếu vì ít người chết sớm hơn, đặc biệt là trẻ nhỏ, và vì nhiều bệnh được điều trị tốt hơn. Tốc độ lão hoá của cơ thể có cải thiện phần nào nhờ sức khoẻ tốt hơn, nhưng tuổi thọ tối đa thì gần như không đổi.

Có gen nào quyết định sống thọ không?

Có một số biến thể gen được thấy nhiều hơn ở người sống rất thọ, nhưng chưa có gen trường thọ duy nhất. Phần lớn tuổi thọ của một người phụ thuộc vào lối sống, môi trường và chăm sóc y tế nhiều hơn là gen.

Vì sao phụ nữ thường sống lâu hơn nam giới?

Nguyên nhân được cho là kết hợp giữa khác biệt sinh học như nội tiết, nhiễm sắc thể và khác biệt hành vi như hút thuốc, uống rượu, tai nạn, ngại đi khám ở nam giới. Khoảng cách này thay đổi theo nước và theo thời gian.

Bao giờ khoa học kéo dài được tuổi thọ tối đa của con người?

Hiện chưa có can thiệp nào được chứng minh kéo dài tuổi thọ tối đa ở người. Một số hướng nghiên cứu về tế bào già, chuyển hoá đang được thử nghiệm, nhưng còn xa mới tới ứng dụng rộng rãi. Mọi lời hứa chắc chắn về việc này đều nên được dè chừng.

Sống thọ hay sống khoẻ, cái nào quan trọng hơn?

Nhiều người cao tuổi đánh giá số năm còn khoẻ, còn tự lo được sinh hoạt quan trọng hơn số tuổi. Tin tốt là các thói quen giúp sống khoẻ như vận động, ăn uống hợp lý, không hút thuốc cũng là những thói quen giúp sống lâu hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138