GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn đổi theo tuổi

Tuổi thiếu niên buồn ngủ muộn: đồng hồ sinh học lùi giờ và giới hạn ngủ của học sinh

Từ tuổi dậy thì, đồng hồ sinh học lùi muộn khiến con khó ngủ sớm mà vẫn phải dậy sớm đi học. Hiểu giới hạn này để bớt trách con và giữ giấc ngủ đủ.

Early morning in a Hue alley, a teenage student seen from behind wheeling a bicycle out of a narrow gate, school bag on shoulder, pale blue dawn light, mist

Từ tuổi dậy thì, đồng hồ sinh học của phần lớn trẻ dịch về muộn hơn: cơn buồn ngủ đến trễ hơn so với lúc nhỏ, trong khi nhu cầu ngủ vẫn còn cao, thường được khuyến nghị khoảng tám đến mười tiếng mỗi đêm. Khi giờ học buổi sáng vẫn bắt đầu sớm, nhiều học sinh rơi vào thế kẹt: buồn ngủ muộn mà phải dậy sớm, ngày nào cũng hụt một ít giấc ngủ.

Hiểu đây là thay đổi sinh học có thật giúp cha mẹ bớt kết luận con lười hay cố tình thức khuya, và giúp chính các em biết vì sao mình khó ngủ sớm. Bài viết giải thích cơ chế, những thứ làm giới hạn này nặng thêm, cách xoay xở trong điều kiện học hành ở Việt Nam, và dấu hiệu nên gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.

Đồng hồ sinh học lùi giờ ở tuổi dậy thì

Mỗi người có một đồng hồ sinh học khoảng hai mươi bốn giờ, điều khiển nhiệt độ cơ thể, mức tỉnh táo và lúc tiết hormone giúp ngủ là melatonin. Ở trẻ nhỏ, đồng hồ này thường nghiêng về sớm: buồn ngủ sớm, dậy sớm. Bắt đầu từ tuổi dậy thì, ở phần lớn trẻ, thời điểm melatonin bắt đầu tăng vào buổi tối dịch về muộn hơn, có thể vài chục phút tới một hai giờ so với trước. Mức dịch khác nhau giữa từng em, và thường đạt mức muộn nhất vào khoảng cuối tuổi thiếu niên đầu tuổi hai mươi, sau đó dần quay về sớm hơn.

Song song đó, áp lực ngủ ở tuổi này tích tụ chậm hơn so với lúc nhỏ. Nói cách khác, cả hai lực kéo cơn buồn ngủ đều đến trễ. Một em học sinh lớp tám có thể nằm trên giường lúc chín rưỡi tối mà vẫn tỉnh như sáo, không phải vì không muốn ngủ mà vì cơ thể chưa sẵn sàng.

Thay đổi này được ghi nhận ở thanh thiếu niên nhiều nước, nhiều nền văn hoá khác nhau, nên các nhà nghiên cứu cho rằng nó có gốc sinh học, chứ không chỉ do điện thoại hay bài tập. Dù vậy, điện thoại và bài tập lại là những thứ khiến giới hạn sinh học này trở nên khó chịu hơn nhiều.

Nhu cầu ngủ theo tuổi và thực tế thường gặp

Các khuyến nghị dưới đây là khoảng được giới y khoa nhi sử dụng phổ biến cho trẻ khoẻ mạnh; mỗi em có thể cần hơi nhiều hay hơi ít hơn. Cột thực tế là những tình huống hay gặp, không phải số liệu thống kê.

Độ tuổiKhuyến nghị thường gặp mỗi ngàyTình huống hay gặp
Khoảng 6 đến 12 tuổiKhoảng chín đến mười hai tiếngHọc thêm buổi tối kéo giờ ngủ muộn dần
Khoảng 13 đến 15 tuổiKhoảng tám đến mười tiếngBắt đầu buồn ngủ muộn, dùng điện thoại riêng, ngủ dưới mức
Khoảng 16 đến 18 tuổiKhoảng tám đến mười tiếngÔn thi, học thêm, thức tới khuya, ngủ bù dài cuối tuần
Người trưởng thànhTừ khoảng bảy tiếng trở lênCha mẹ lấy nhu cầu của mình áp cho con, nghĩ bảy tiếng là đủ

Chỗ dễ nhầm nhất là hàng cuối. Nhiều phụ huynh thấy mình ngủ sáu bảy tiếng vẫn đi làm được nên cho rằng con ngủ bảy tiếng là thoải mái. Nhưng nhu cầu ngủ ở tuổi thiếu niên cao hơn người lớn, trong khi đồng hồ sinh học lại không cho các em ngủ sớm để bù.

Những thứ khiến giới hạn này nặng thêm

Ánh sáng màn hình buổi tối. Ánh sáng, nhất là ánh sáng mạnh chiếu gần mắt, báo cho não rằng trời còn sáng và có thể làm chậm thêm lúc cơ thể sẵn sàng ngủ. Tác động của ánh sáng màn hình đơn thuần có khi được nói quá, nhưng nội dung trên màn hình như tin nhắn bạn bè, video nối tiếp video thì giữ các em tỉnh rất hiệu quả.

Lịch học dày đặc. Học chính, học thêm, làm bài tập tới khuya là chuyện quen thuộc ở nhiều gia đình thành phố. Khi bài tập kết thúc lúc mười một giờ, các em thường cần thêm thời gian để đầu óc dịu lại mới ngủ được, nên giờ ngủ thật còn muộn hơn.

Đồ uống có cà phê, trà, nước tăng lực. Chất kích thích trong các loại đồ uống này có thể tồn tại trong cơ thể nhiều giờ. Một cốc trà sữa đậm hay cà phê buổi chiều để học tiếp có thể đẩy giấc ngủ đêm lùi thêm.

Ngủ bù quá dài cuối tuần. Ngủ thêm cuối tuần giúp bù phần nào, nhưng nếu ngủ tới trưa thì đồng hồ sinh học càng bị kéo về muộn, tối chủ nhật lại khó ngủ, sáng thứ hai càng mệt. Hiện tượng lệch giờ giữa ngày học và ngày nghỉ này giống như đi máy bay qua vài múi giờ mỗi tuần.

Thiếu ngủ kéo dài lấy đi gì của học sinh

Thiếu ngủ một đêm thì ai cũng từng gặp, ngày hôm sau mệt nhưng rồi qua. Thiếu ngủ lặp lại hằng đêm lại khác. Sự chú ý trong lớp giảm, trí nhớ cho bài học mới kém đi, vì giấc ngủ là lúc não sắp xếp và củng cố những gì học được ban ngày. Học thức khuya để có thêm giờ học đôi khi lấy đi chính phần giấc ngủ giúp nhớ bài.

Cảm xúc cũng chịu ảnh hưởng: thiếu ngủ làm các em dễ cáu, dễ buồn, khó chịu với lời nhắc của cha mẹ, và có liên quan với tâm trạng sa sút kéo dài. Phản ứng chậm lại, điều đáng lo khi nhiều học sinh tự đi xe đạp, xe đạp điện tới trường trong giờ cao điểm buổi sáng, lúc cơn buồn ngủ còn nặng nhất.

Thể chất cũng không đứng ngoài. Giấc ngủ đủ gắn với sức đề kháng, cảm giác thèm ăn và sự phát triển của cơ thể đang lớn. Những ảnh hưởng này thường đến từ từ, khó thấy ngay, nên cả gia đình hay xem nhẹ cho tới khi kết quả học tập hay sức khoẻ của con đi xuống.

Xoay xở trong giới hạn: việc gia đình làm được

Gia đình không đổi được giờ vào học, cũng không đổi được đồng hồ sinh học của con. Nhưng có thể giảm bớt khoảng hụt bằng những việc sau:

  1. Cùng con nhìn lại lịch một tuần: giờ học, học thêm, bài tập, giờ ngủ thật. Thấy khoảng hụt bằng con số cụ thể giúp cả nhà dễ đồng ý điều chỉnh hơn là tranh cãi.
  2. Ưu tiên giữ giờ dậy đều đặn, cuối tuần không chênh quá khoảng một đến hai giờ so với ngày đi học.
  3. Ra ánh sáng tự nhiên sớm buổi sáng: đi bộ, đạp xe, ăn sáng gần cửa sổ, giúp kéo đồng hồ sinh học về sớm hơn một chút.
  4. Thống nhất giờ cất điện thoại khỏi phòng ngủ, cha mẹ làm gương bằng cách cũng hạn chế dùng điện thoại lúc khuya.
  5. Không dùng cà phê, trà đặc, nước tăng lực sau giờ chiều; trẻ dưới tuổi trưởng thành nói chung không nên dùng nước tăng lực.
  6. Nếu cần, một giấc ngủ ngắn buổi trưa khoảng hai mươi đến ba mươi phút có thể đỡ mệt, nhưng ngủ chiều quá dài sẽ làm tối khó ngủ hơn.
  7. Cân nhắc lại lịch học thêm buổi tối nếu nó thường xuyên đẩy giờ ngủ của con qua nửa đêm.

Điều không nên làm là biến chuyện ngủ thành cuộc thi trong lớp xem ai thức khuya ôn bài nhiều hơn, hay khen ngợi việc thức trắng trước kỳ thi. Thức trắng không giúp nhớ bài tốt hơn, và hôm thi các em sẽ đi vào phòng với một bộ não mệt mỏi.

Tự quan sát giấc ngủ của mình trong một tuần

Dành cho chính các bạn học sinh. Đây là quan sát an toàn, không nhằm thử xem mình thức được tới đâu hay ngủ ít được bao nhiêu, mà để thấy giới hạn của chính mình bằng số liệu thật:

  1. Mỗi sáng ghi vào sổ tay giờ đi ngủ tối qua, giờ thật sự ngủ được theo cảm nhận, giờ thức dậy và có phải dùng chuông báo thức hay không.
  2. Cuối ngày ghi thêm một dòng: buồn ngủ nhất vào giờ nào, có ngủ gật trong lớp không, tâm trạng ra sao.
  3. Ghi riêng các ngày có uống trà, cà phê, nước tăng lực, ngày học thêm buổi tối, ngày dùng điện thoại sau khi lên giường.
  4. Sau bảy ngày, tính trung bình số giờ ngủ ngày đi học và ngày nghỉ. Chênh lệch lớn giữa hai con số này là dấu hiệu bạn đang hụt giấc trong tuần.
  5. Chọn một thay đổi nhỏ, ví dụ cất điện thoại ngoài phòng ngủ hoặc dừng trà sữa sau bốn giờ chiều, thử thêm một tuần và so sánh.

Bảng ghi chép này chỉ để so với chính mình tuần trước, không để so với bạn cùng lớp. Mỗi người có nhu cầu ngủ và đồng hồ sinh học hơi khác nhau; người ngủ ít hơn không giỏi hơn, người cần ngủ nhiều hơn cũng không lười hơn. Nếu đi khám, mang theo sổ ghi này sẽ giúp bác sĩ rất nhiều.

Khi nào nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia

Buồn ngủ muộn là thay đổi bình thường của tuổi lớn. Nhưng nên đưa con đi khám khi có những dấu hiệu sau:

  • Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, nằm hàng giờ không ngủ được dù đã giữ nếp sinh hoạt tốt.
  • Buồn ngủ ban ngày nặng, ngủ gật khi đang học, đang nói chuyện, hoặc ngủ gật khi đang đi xe.
  • Ngáy to, ngưng thở khi ngủ, thức dậy vẫn mệt như chưa ngủ.
  • Giờ ngủ lệch hẳn tới gần sáng, không thể kéo về dù cố gắng, ảnh hưởng tới việc đi học.
  • Tâm trạng buồn bã, mất hứng thú, dễ khóc, thu mình kéo dài cùng với thay đổi giấc ngủ.

Nếu con có lời nói hay dấu hiệu muốn làm hại bản thân, đó là tình huống khẩn cấp: ở bên con, không để con một mình, liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc gọi 115. Với các trường hợp còn lại, bác sĩ nhi, bác sĩ chuyên về giấc ngủ hoặc chuyên gia tâm lý học đường có thể giúp tìm nguyên nhân. Không tự ý cho con dùng thuốc ngủ hay sản phẩm hỗ trợ ngủ.

Câu hỏi thường gặp

Con thức khuya có phải chỉ do mê điện thoại không?

Không hoàn toàn. Đồng hồ sinh học tuổi dậy thì tự lùi muộn, nên các em buồn ngủ trễ hơn lúc nhỏ dù không có điện thoại. Điện thoại và nội dung hấp dẫn làm tình trạng này nặng thêm, nên đặt giờ cất điện thoại vẫn có ích.

Ngủ bù cuối tuần có bù được thiếu ngủ trong tuần không?

Bù được một phần cảm giác mệt, nhưng ngủ quá trưa sẽ kéo đồng hồ sinh học muộn hơn và làm tối chủ nhật khó ngủ. Cách hợp lý là cuối tuần dậy muộn hơn ngày thường không quá một đến hai giờ và cố giữ giờ ngủ đủ trong tuần.

Học sinh ôn thi có nên thức khuya học không?

Thức khuya thường xuyên lấy đi giấc ngủ, mà giấc ngủ giúp củng cố trí nhớ cho bài vừa học. Ôn đều nhiều ngày và ngủ đủ thường hiệu quả hơn dồn học tới khuya. Đêm trước ngày thi đặc biệt cần ngủ đủ.

Con ngủ trưa ở trường không được thì có sao không?

Không phải ai cũng ngủ trưa được, nhất là ở tuổi thiếu niên. Nằm nghỉ, nhắm mắt yên tĩnh vẫn giúp đỡ mệt. Quan trọng hơn là giấc ngủ đêm đủ giờ. Nếu con rất buồn ngủ buổi chiều dù ngủ đêm đủ thì nên hỏi bác sĩ.

Có nên cho con uống cà phê để tỉnh khi học không?

Không nên dùng thường xuyên. Chất kích thích tồn tại trong cơ thể nhiều giờ, làm giấc ngủ đêm càng muộn, tạo vòng lặp mệt hơn mỗi ngày. Nước tăng lực nói chung không phù hợp với người dưới tuổi trưởng thành.

Làm sao nói chuyện với con về giấc ngủ mà không thành cãi nhau?

Bắt đầu bằng việc giải thích rằng buồn ngủ muộn là thay đổi sinh học có thật, không phải lỗi của con. Sau đó cùng xem lịch một tuần, cùng chọn một hai thay đổi nhỏ con đồng ý thử. Ép buộc hay tịch thu điện thoại đột ngột thường khiến con giấu giếm hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138