GioiHan.comGiới Hạn
Khi giác quan bị đánh lừa

Thấy khuôn mặt trong ổ điện, đám mây, vết ố trên tường: hiện tượng pareidolia là gì

Vì sao ta thấy mặt người trong ổ điện, đầu xe, đám mây hay vết ố: pareidolia là gì, vì sao não thích đoán ra khuôn mặt và khi nào nhìn thấy hình lạ cần đi khám.

Low angle view of white clouds over a fishing village in Quang Ngai with a child and parent seen from behind pointing at the sky, bright blue afternoon

Pareidolia là hiện tượng não nhận ra một hình quen thuộc, phổ biến nhất là khuôn mặt, trong những thứ vốn không có hình đó: hai lỗ và một khe của ổ điện, đèn và lưới tản nhiệt của đầu xe, vệt ố trên tường, đám mây trôi. Đây là phản ứng bình thường của bộ não khoẻ mạnh, gần như ai cũng gặp, và nó cho thấy não luôn chủ động đoán xem mình đang nhìn thấy gì thay vì chờ đủ dữ kiện.

Bài này giải thích vì sao khuôn mặt là thứ não “thích” nhìn ra nhất, câu chuyện nổi tiếng về “khuôn mặt trên sao Hoả”, cách tự quan sát vui cùng gia đình, và ranh giới giữa pareidolia với việc nhìn thấy hình ảnh không có thật cần đi khám.

Pareidolia là gì và vì sao gần như ai cũng gặp

Từ pareidolia có gốc Hy Lạp, đại ý là hình ảnh “bên cạnh” hình thật. Nó chỉ việc thấy một mẫu có ý nghĩa trong một kích thích mơ hồ hoặc ngẫu nhiên. Ngoài khuôn mặt, người ta còn thấy hình con vật trong đám mây, hình người trên mặt trăng, chữ trong vân gỗ, hay nghe thấy lời nói trong tiếng ồn. Phổ biến và mạnh nhất vẫn là khuôn mặt.

Điểm đặc trưng là bạn biết rõ đó không phải mặt thật, nhưng không thể “không thấy” nó nữa. Một khi đã thấy ổ điện đang ngạc nhiên, mỗi lần nhìn lại bạn vẫn thấy nó ngạc nhiên. Điều này giống ảo ảnh thị giác: hiểu biết không tắt được cảm nhận.

Pareidolia không phải ảo giác. Bạn đang nhìn một vật có thật, chỉ là diễn giải nó theo một cách đặc biệt. Bạn có thể chỉ cho người khác thấy cùng một khuôn mặt, và họ thường cũng thấy, điều mà ảo giác không làm được. Nhiều người còn chụp ảnh những “khuôn mặt” vô tình gặp được như một thú sưu tầm vui.

Vì sao não đặc biệt nhạy với khuôn mặt

Khuôn mặt quan trọng cho sự sống còn. Nhận ra nhanh có ai đang ở gần, người đó là ai, đang vui hay đang giận là việc sống còn với loài sống thành bầy như con người. Não có những vùng hoạt động đặc biệt mạnh khi nhìn khuôn mặt, và nhận ra một khuôn mặt chỉ trong một khoảnh khắc rất ngắn.

Mẫu cơ bản rất đơn giản. Hai chấm ngang nhau ở trên, một nét ở dưới là đủ gợi ý một khuôn mặt. Vì mẫu quá đơn giản, nó xuất hiện ngẫu nhiên khắp nơi: ổ điện, nút áo, cửa sổ nhà, đầu xe, vết nứt.

Nhầm “có” tốt hơn bỏ sót. Một cách giải thích hay được nêu là lập luận về cái giá của sai lầm: nhầm một bụi cây thành khuôn mặt chỉ tốn một cái giật mình, còn bỏ sót một khuôn mặt thật, có thể của kẻ thù hay con thú, thì đắt hơn nhiều. Bộ máy nhận diện vì thế nghiêng về phía báo “có”. Đây là giả thuyết hợp lý nhưng khó kiểm chứng trực tiếp.

Trẻ sơ sinh đã có thiên hướng này. Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ mới vài ngày tuổi đã có xu hướng nhìn lâu hơn vào những hình có bố cục giống khuôn mặt. Mức độ bẩm sinh hay học được sớm vẫn còn được bàn, nhưng điều chắc là thiên hướng này xuất hiện từ rất sớm.

Não thích đoán: vì sao ta thấy cái mình đang chờ đợi

Pareidolia là ví dụ dễ thấy của một nguyên lý rộng hơn: não không chờ thu đủ dữ liệu rồi mới kết luận, mà liên tục đưa ra phỏng đoán và dùng dữ liệu mới để điều chỉnh. Khi dữ liệu mơ hồ, như mây trôi hay vân gỗ, phỏng đoán chiếm phần lớn, và nó thường nghiêng về những thứ quan trọng hay quen thuộc với bạn.

Vì vậy, điều người ta thấy phụ thuộc vào điều họ đang nghĩ. Người đang đói dễ thấy mây giống món ăn hơn, người vừa xem phim kinh dị dễ thấy bóng người trong góc tối hơn, người đang tìm chìa khoá dễ nhận nhầm một vật kim loại sáng thành chìa khoá. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng cho thấy khi người tham gia được dặn trước rằng hình nhiễu “có thể chứa khuôn mặt”, họ báo thấy khuôn mặt nhiều hơn dù hình chỉ là nhiễu.

Cơ chế này cũng giúp hiểu vì sao bạn đọc lướt vẫn hiểu câu có lỗi chính tả, nhưng lại khó tự phát hiện lỗi trong bài viết của chính mình: não đã biết mình định viết gì, nên nó “thấy” đúng điều nó chờ đợi. Người làm biên tập thường đọc to, đọc ngược từ cuối lên, hoặc để vài giờ mới đọc lại để phá vỡ sự chờ đợi ấy.

“Khuôn mặt trên sao Hoả”: một ví dụ nổi tiếng

Năm 1976, một tàu thăm dò của Mỹ chụp ảnh bề mặt sao Hoả ở vùng có tên Cydonia. Trên một bức ảnh độ phân giải thấp, ánh sáng và bóng đổ trên một khối đồi tạo ra hình giống một khuôn mặt người khổng lồ nhìn lên trời. Bức ảnh lan rộng, trở thành chủ đề của nhiều sách báo và lời đồn về một nền văn minh cổ.

Những năm sau đó, các tàu thăm dò khác chụp lại cùng khu vực với độ phân giải cao hơn nhiều và từ góc chiếu sáng khác. Trên những bức ảnh mới, “khuôn mặt” chỉ còn là một ngọn đồi bị bào mòn, có gờ và rãnh tự nhiên. Không có mắt, mũi, miệng nào cả.

Câu chuyện này là bài học kinh điển về pareidolia: ảnh mờ, ánh sáng xiên, và một bộ não thích tìm khuôn mặt là đủ tạo ra một hình ảnh rất thuyết phục. Cách kiểm đúng là tìm thêm dữ liệu tốt hơn, từ góc khác, thay vì khẳng định dựa trên một bức ảnh. Cùng nguyên lý ấy áp dụng khi bạn xem ảnh “bóng người lạ” chụp trong đêm hay “hình thù” trong ảnh chụp cây cối, sông nước lan truyền trên mạng.

Hòn đá hình người và chú Cuội trên mặt trăng

Pareidolia đã đi vào văn hoá từ rất lâu. Ở nhiều vùng ven biển và núi đá Việt Nam, có những khối đá được dân gian đặt tên theo hình người hay con vật mà người ta thấy trong đó, kèm theo những câu chuyện được kể lại qua nhiều đời. Hòn Trống Mái ở Sầm Sơn, các hòn đá mang tên Vọng Phu ở vài địa phương là những ví dụ quen thuộc. Hình dáng ấy là sản phẩm của gió, nước và thời gian; phần “người” trong đó do mắt và trí tưởng tượng của con người thêm vào.

Mặt trăng là một ví dụ khác. Những vùng tối sáng trên mặt trăng, thực chất là các đồng bằng đá núi lửa và vùng cao nguyên, được người Việt hình dung thành chú Cuội ngồi dưới gốc cây đa. Ở một số nơi khác trên thế giới, người ta lại thấy hình con thỏ, khuôn mặt người hay một người phụ nữ. Cùng một bề mặt, mỗi nền văn hoá thấy một hình khác nhau, tuỳ câu chuyện họ đã được nghe từ nhỏ.

Điều này minh hoạ rõ nguyên lý ở mục trước: điều ta thấy trong hình mơ hồ phụ thuộc vào điều ta đã biết và đang chờ đợi. Những câu chuyện gắn với hòn đá hay mặt trăng là di sản văn hoá đáng giữ; hiểu cơ chế nhìn chỉ làm chúng thú vị hơn, không làm chúng kém đi.

Những hiểu lầm hay gặp về pareidolia

“Thấy hình lạ là điềm báo.” Hình khuôn mặt trên tường, trên bánh nướng hay trong ảnh chụp là kết quả của bộ máy nhận diện hình mẫu trong não, xuất hiện ngẫu nhiên. Không có cơ sở khoa học để gán cho chúng ý nghĩa báo trước điều gì.

“Chỉ người giàu tưởng tượng mới thấy.” Gần như ai cũng thấy khuôn mặt trong ổ điện khi được chỉ. Mức độ khác nhau giữa người với người, nhưng đây là đặc điểm chung của não người chứ không riêng ai.

“Trẻ con thấy nhiều hơn vì chưa hiểu biết.” Trẻ thường kể ra những gì mình thấy tự nhiên hơn, nhưng người lớn cũng thấy. Hiểu biết chỉ giúp người lớn biết đó không phải mặt thật.

“Ảnh chụp có hình lạ là bằng chứng.” Ảnh mờ, ánh sáng xiên, độ phân giải thấp là điều kiện lý tưởng cho pareidolia. Như chuyện khuôn mặt trên sao Hoả, cách kiểm là tìm thêm ảnh rõ hơn, từ góc khác.

Tự quan sát vui cùng gia đình

Pareidolia là một trong những hiện tượng dễ quan sát và an toàn nhất. Có thể biến nó thành một buổi dạo chơi khám phá cho cả nhà.

  1. Đi một vòng quanh nhà, tìm những đồ vật có “khuôn mặt”: ổ điện, công tắc, vòi nước, nắp nồi, mặt trước máy giặt, cửa tủ. Chụp ảnh lại nếu muốn.
  2. Ra ngoài vào ngày nhiều mây, nằm hoặc ngồi ở chỗ an toàn, mỗi người kể mình thấy hình gì trong cùng một đám mây. Không nhìn về phía mặt trời.
  3. So sánh: cùng một đám mây, mỗi người thấy hình khác nhau. Thảo luận vì sao, có liên quan gì tới điều mỗi người thích hay vừa nghĩ tới không.
  4. Thử lật ngược ảnh chụp một “khuôn mặt” đồ vật. Khuôn mặt thường khó nhận ra hơn khi bị lộn ngược, cho thấy não có khuôn mẫu theo một hướng nhất định.
  5. Với trẻ nhỏ, khen sự tò mò và cách mô tả, không đánh giá ai “nhìn giỏi” hơn ai.

Pareidolia hay dấu hiệu cần đi khám

Phần lớn trường hợp thấy hình trong đồ vật là bình thường. Bảng dưới giúp nhận biết những trường hợp khác cần chú ý.

Trải nghiệmThường là bình thường khiNên đi khám khi
Thấy khuôn mặt trong đồ vật, đám mâyCó vật thật để nhìn, người khác cũng thấy khi được chỉHiếm khi cần khám
Thấy bóng người thoáng qua ở khoé mắtThoáng qua, trong bóng tối, khi mệt, nhìn lại thì hếtLặp lại nhiều, rõ ràng, kèm lo sợ
Thấy người, con vật rõ ràng không có ở đóKhông phải trải nghiệm bình thường khi tỉnh táoNên đi khám sớm, đặc biệt ở người cao tuổi hay người mới đổi thuốc
Hình ảnh méo, mất một phần tầm nhìnKhông phải pareidoliaKhám chuyên khoa mắt sớm; mất thị lực đột ngột gọi 115

Ở người cao tuổi bị giảm thị lực, đôi khi xuất hiện hình ảnh rõ nét không có thật trong khi tinh thần vẫn minh mẫn. Tình trạng này cần bác sĩ đánh giá; bài viết không chẩn đoán được, và người thân không nên tự kết luận hay giải thích theo hướng ma quỷ, điềm báo.

Câu hỏi thường gặp

Pareidolia có phải dấu hiệu bệnh không?

Không. Đây là hiện tượng phổ biến ở người khoẻ mạnh. Một số nghiên cứu cho thấy mức độ nhìn thấy hình có thể khác nhau giữa các nhóm người, nhưng tự thấy khuôn mặt trong ổ điện không phải lý do để lo lắng.

Động vật có thấy khuôn mặt trong đồ vật không?

Đã có thí nghiệm cho thấy một số loài khỉ nhìn lâu hơn vào đồ vật có bố cục giống mặt, gợi ý hiện tượng tương tự. Bằng chứng ở các loài khác còn hạn chế.

Vì sao xe hơi trông như có “nét mặt” vui hay giận?

Đèn pha giống mắt, lưới tản nhiệt giống miệng, và não tự gán biểu cảm theo hình dạng của chúng. Người thiết kế xe biết điều này và có khi chủ ý tạo dáng đầu xe theo cảm xúc muốn gợi ra.

Máy tính nhận diện khuôn mặt có bị pareidolia không?

Có. Các hệ thống nhận diện khuôn mặt đôi khi khoanh nhầm ổ điện, hoa văn hay đầu xe thành khuôn mặt, vì chúng cũng học từ những mẫu đơn giản như hai mắt và một miệng. Đó là lý do các hệ thống này cần được kiểm tra kỹ.

Có cách nào để ngừng thấy khuôn mặt trong đồ vật không?

Gần như không, và cũng không cần. Bạn có thể nhìn vật từ góc khác hay lại gần hơn để khuôn mặt tan đi, nhưng quay về góc cũ thì thường lại thấy. Cứ coi đó là một nét thú vị của bộ não.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138