Cùng một màu có thể trông khác nhau vì não không đọc màu như một cái máy đo; nó luôn trừ đi ánh sáng chiếu tới, bóng đổ và màu của vùng xung quanh để đoán “màu thật” của bề mặt. Phần lớn thời gian phép trừ ấy giúp bạn nhận ra quả chuối vẫn vàng dưới đèn huỳnh quang hay dưới nắng chiều. Nhưng khi hình được dựng khéo, phép trừ cho ra kết quả trái với số đo.
Bài này đi qua ba hiện tượng: tương phản đồng thời (một mảng xám trên nền đen trông sáng hơn trên nền trắng), ảo ảnh bàn cờ có bóng đổ, và bức ảnh chiếc váy từng làm cư dân mạng toàn thế giới tranh cãi năm 2015. Phần cơ chế màu sắc cơ bản như tế bào nón, mù màu không nhắc lại ở đây; trọng tâm là lúc não “sửa” màu quá tay.
Tương phản đồng thời: mảng xám đổi sắc theo nền
Thí nghiệm đơn giản nhất bạn có thể tự làm: cắt hai mảnh giấy xám giống hệt nhau từ cùng một tờ, đặt một mảnh lên tờ giấy đen, mảnh kia lên tờ giấy trắng. Mảnh trên nền đen trông sáng hơn, mảnh trên nền trắng trông tối hơn. Đổi chỗ hai mảnh cho nhau, cảm nhận cũng đổi theo, chứng tỏ không phải do giấy khác nhau.
Hiện tượng này gọi là tương phản đồng thời. Một phần nguyên nhân nằm ngay trong mắt: các tế bào thần kinh ở võng mạc có cấu trúc kiểu trung tâm và vùng quanh, tín hiệu từ vùng quanh sáng sẽ kìm bớt tín hiệu ở trung tâm, làm vùng giữa trông tối đi. Nhờ vậy mắt nhạy với đường biên và sự chênh lệch, thứ quan trọng hơn độ sáng tuyệt đối khi ta cần nhận ra hình dạng.
Nhưng cơ chế ở võng mạc không giải thích hết. Có những phiên bản mà vùng xung quanh giống hệt nhau về độ sáng, chỉ khác ở chỗ hình vẽ gợi ý vùng nào nằm trong bóng, vùng nào nằm ngoài nắng, mà màu cảm nhận vẫn đổi mạnh. Điều đó cho thấy bước diễn giải cao hơn trong não, nơi suy ra ánh sáng và vật liệu, cũng góp phần lớn.
Ảo ảnh bàn cờ có bóng đổ: khi não trừ bóng quá tay
Một trong những hình nổi tiếng nhất về độ sáng là ảo ảnh bàn cờ và bóng, do nhà khoa học thị giác Edward Adelson ở Viện Công nghệ Massachusetts công bố vào giữa thập niên 1990. Hình vẽ một bàn cờ ô sáng ô tối, một chiếc trụ đứng trên đó đổ bóng xiên qua mặt bàn. Một ô tối nằm ngoài bóng và một ô sáng nằm trong bóng được tô cùng đúng một sắc xám, nhưng người xem thấy ô ngoài bóng tối hẳn còn ô trong bóng sáng hẳn.
Lý do: não biết rằng bóng đổ làm mọi thứ tối đi, nên nó tự “cộng thêm” độ sáng cho vùng nằm trong bóng để ra màu thật của bề mặt. Ô trong bóng vì thế được hiểu là ô sáng của bàn cờ. Ô ngoài bóng được hiểu là ô tối. Đối với một bàn cờ thật ngoài đời, kết luận ấy hoàn toàn đúng; não chỉ sai so với số đo của hình in.
Bạn không cần hình in sẵn để thấy nguyên lý này. Đặt hai chiếc cốc cùng màu, một chiếc dưới nắng, một chiếc trong bóng hiên, rồi chụp ảnh. Trên ảnh, phần mặt cốc trong bóng có thể sẫm hơn hẳn, vậy mà khi đứng nhìn trực tiếp, bạn vẫn thấy hai chiếc cốc cùng một màu. Đó chính là hằng định màu và hằng định độ sáng đang làm việc.
Chiếc váy năm 2015: vì sao người thấy xanh đen, người thấy trắng vàng
Chuyện gì đã xảy ra. Đầu năm 2015, một bức ảnh chụp chiếc váy sọc lan rất nhanh trên mạng. Một nhóm người khẳng định chắc chắn váy màu xanh lam và đen, nhóm kia khẳng định không kém là trắng và vàng ánh kim. Chiếc váy thật, theo những gì được công bố sau đó, là xanh lam và đen.
Ánh sáng trong ảnh mơ hồ. Bức ảnh bị cháy sáng, không rõ chiếc váy đứng trong ánh nắng xanh lạnh hay dưới đèn vàng ấm. Mỗi não phải tự đoán nguồn sáng rồi trừ nó ra. Ai đoán váy đứng trong bóng râm hơi xanh sẽ trừ bớt màu xanh và thấy trắng vàng; ai đoán váy dưới đèn vàng sẽ trừ bớt màu vàng và thấy xanh đen.
Vì sao mỗi người đoán khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra một số giả thuyết, chẳng hạn thói quen sống nhiều dưới ánh sáng ban ngày hay ánh đèn, nhưng chưa có kết luận thống nhất. Điều chắc chắn là cả hai nhóm đều nhìn thành thật, không ai “mù màu” hay cố tình cãi.
Bài học đáng giữ. Khi thông tin về ánh sáng mơ hồ, hai người khoẻ mạnh có thể nhìn cùng một ảnh mà thấy hai sự thật khác nhau. Chuyện đó không chỉ xảy ra với màu váy mà cả với màu sơn tường chọn qua ảnh, màu vải mua trực tuyến, màu da trong ảnh chụp bệnh lý.
So sánh ba ảo ảnh màu và độ sáng
Cả ba đều dựa trên việc não đoán ánh sáng và bối cảnh, nhưng mức độ “sửa màu” và nơi xảy ra khác nhau.
| Hiện tượng | Não dựa vào gì | Máy đo màu nói gì | Tự quan sát được không |
|---|---|---|---|
| Tương phản đồng thời | So vùng giữa với vùng quanh | Hai mảng cùng một giá trị | Có, bằng giấy xám trên nền đen và trắng |
| Bàn cờ có bóng đổ | Đoán vùng nào trong bóng rồi bù sáng | Hai ô cùng một sắc xám | Có, bằng hai đồ vật cùng màu trong nắng và bóng |
| Chiếc váy 2015 | Đoán màu của nguồn sáng rồi trừ đi | Điểm ảnh xanh nhạt và nâu vàng | Chỉ với ảnh có ánh sáng mơ hồ |
| Dư ảnh màu | Tế bào nhạy một màu bị mỏi tạm thời | Nền trắng không có màu | Có, nhìn giấy màu đậm rồi nhìn tường trắng |
Dòng cuối không phải ảo ảnh do suy luận mà do sinh lý, nhưng được để vào bảng vì người ta hay gộp chung. Dư ảnh luôn mang màu đối lập: đỏ cho dư ảnh xanh lơ, vàng cho dư ảnh tím xanh, xanh lá cho dư ảnh hồng tím.
Tự quan sát an toàn: bốn phép thử với giấy màu
Mỗi phép thử chỉ cần vật dụng có sẵn trong nhà. Làm dưới ánh sáng phòng bình thường, nghỉ mắt giữa các lần.
- Giấy xám trên hai nền: như mục đầu bài. Thử thêm nền đỏ và nền xanh lá xem mảnh xám có ngả màu đối lập không.
- Hai đồ vật cùng màu: một cái dưới nắng hoặc đèn, một cái trong bóng. Nhìn trực tiếp, rồi nhìn qua một lỗ nhỏ khoét trên tờ bìa sao cho chỉ thấy đúng một mảng màu của mỗi vật. Khi bối cảnh bị che, hằng định màu yếu đi và bạn thấy chênh lệch thật.
- Dư ảnh: nhìn một mảnh giấy màu đậm khoảng 20 đến 30 giây rồi chuyển sang tường trắng. Không dùng bóng đèn, mặt trời hay màn hình sáng chói làm nguồn.
- Ghi chép: chụp ảnh từng thí nghiệm và mô tả bằng lời cảm nhận của mỗi người trong nhà. So sánh lời mô tả, bạn sẽ thấy không phải ai cũng thấy giống nhau, và điều đó bình thường.
Nếu dư ảnh kéo dài bất thường, hoặc bạn thấy màu sắc nhìn qua một mắt khác hẳn mắt kia, hãy đi khám chuyên khoa mắt; đó không còn là ảo ảnh vui mà cần được kiểm tra.
Những hiểu lầm hay gặp về màu sắc và ảo ảnh màu
“Màu là thuộc tính cố định của vật.” Vật chỉ có đặc tính phản xạ ánh sáng; màu bạn thấy là kết quả của ánh sáng chiếu tới, bề mặt vật, bối cảnh xung quanh và cách não diễn giải. Nói chiếc áo “màu đỏ” là cách nói tiện lợi, đúng trong điều kiện ánh sáng thường gặp, chứ không phải số đo tuyệt đối.
“Ai nhìn màu khác mình là người đó sai.” Với hình ảnh mơ hồ về ánh sáng, hai người có thị lực bình thường có thể thấy khác nhau mà không ai sai. Khi cần thống nhất, hãy dùng một mẫu màu vật lý đặt dưới cùng một nguồn sáng thay vì tranh cãi qua ảnh.
“Biết là ảo ảnh thì sẽ thấy đúng màu.” Bạn có thể che bối cảnh đi để thấy hai ô bằng nhau, nhưng khi bỏ tấm che ra, cảm giác chênh lệch quay lại ngay. Hiểu biết không tắt được phép sửa màu tự động của não.
“Ảo ảnh màu chỉ có trên màn hình.” Giấy in, vải, tường sơn, đồ ăn trên đĩa đều chịu cùng quy tắc. Thợ in và thợ nhuộm thường so mẫu dưới một nguồn sáng chuẩn chính vì lý do này.
Vì sao não được thiết kế để “nói dối” về màu
Nghe thì có vẻ ngược đời, nhưng chính việc não sửa màu mới giúp bạn sống được. Ánh sáng ban ngày đổi liên tục: sáng sớm ngả hồng, trưa trắng gắt, chiều vàng cam, trong bóng cây xanh lục, dưới đèn trong nhà vàng hay trắng xanh tuỳ loại bóng. Nếu mắt chỉ ghi lại ánh sáng phản xạ, một quả chín và một quả xanh có thể đổi màu cho nhau theo giờ trong ngày, và bạn sẽ không bao giờ chắc mình đang nhìn gì.
Hằng định màu giữ cho màu của vật gần như ổn định dù ánh sáng đổi. Cái giá phải trả là những tình huống đặc biệt như ảnh chụp, hình vẽ hay ánh đèn màu ở quán ăn, nơi phép sửa màu dẫn tới kết luận sai. Thợ sơn, thợ may, người chụp ảnh sản phẩm biết rõ điều này nên thường so màu dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, đặt mẫu cạnh một vật trắng chuẩn, và không tin vào một lần nhìn duy nhất.
Với người bình thường, bài học thực tế là: khi màu sắc quan trọng, như chọn vải, chọn sơn hay so màu đồ dùng, hãy nhìn dưới vài nguồn sáng khác nhau và hỏi thêm người khác, thay vì tin chắc vào cảm nhận của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Người mù màu có bị ảo ảnh màu sắc không?
Người thiếu một loại tế bào nón vẫn trải nghiệm tương phản độ sáng và các ảo ảnh bóng đổ, vì những ảo ảnh này phần lớn dựa trên độ sáng. Với ảo ảnh dựa vào cặp màu cụ thể, cảm nhận có thể khác. Muốn biết mình có thiếu màu hay không, hãy khám chuyên khoa mắt.
Có phải màn hình điện thoại khác nhau làm người ta thấy chiếc váy khác nhau?
Màn hình có thể làm lệch nhẹ, nhưng không giải thích được việc hai người nhìn cùng một màn hình vẫn bất đồng. Phần lớn khác biệt đến từ cách mỗi não đoán nguồn sáng trong ảnh.
Vì sao áo mua trên mạng thường khác màu khi nhận hàng?
Ảnh sản phẩm chịu ảnh hưởng của đèn chụp, chỉnh sửa và màn hình của bạn; não bạn lại sửa màu theo bối cảnh ảnh. Khi nhận hàng dưới ánh sáng khác, kết quả sửa màu cũng khác. Nên xem kỹ mô tả chất liệu và hỏi người bán ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên.
Nhìn dư ảnh nhiều có hại mắt không?
Dư ảnh tạo bằng giấy màu dưới ánh sáng phòng là hiện tượng bình thường, tự hết sau vài giây và không gây hại. Dư ảnh do nhìn vào nguồn sáng mạnh như mặt trời, đèn hàn, đèn pha thì khác, vì nguồn sáng đó có thể làm tổn thương võng mạc.
Có thể dạy trẻ về ảo ảnh màu ở trường không?
Có, với giấy màu, bìa cứng và đèn bàn. Cho trẻ mô tả điều mình thấy rồi tự kiểm bằng cách che bối cảnh. Không cần chấm điểm đúng sai, vì người lớn cũng bị lừa giống hệt.