“Mắt thấy tai nghe” vẫn có thể sai vì giác quan chỉ thu một phần sự việc, và trí nhớ không lưu lại như một đoạn phim mà được dựng lại mỗi lần ta nhớ, có thể bị trộn thêm những gì nghe kể sau đó. Người kể lại hoàn toàn thành thật, tin chắc vào điều mình nói, nhưng chi tiết vẫn có thể lệch khỏi sự thật.
Mục từ này khép lại chủ đề “khi giác quan bị đánh lừa” bằng câu chuyện ở quy mô đời sống: những giới hạn của nhìn, nghe và nhớ khi ta chứng kiến một sự việc bất ngờ như va chạm giao thông hay một vụ cãi vã. Phần cách khai báo với cơ quan chức năng không thuộc phạm vi bài; ở đây chỉ bàn khoa học về giới hạn của giác quan và trí nhớ.
Giác quan bỏ sót nhiều hơn ta nghĩ
Khi một sự việc bất ngờ xảy ra, giác quan của bạn làm việc trong điều kiện bất lợi nhất: sự việc diễn ra rất nhanh, thường chỉ vài giây; bạn không chuẩn bị trước nên không nhìn đúng chỗ ngay từ đầu; ánh sáng có thể yếu, góc nhìn bị che; tiếng ồn xung quanh lẫn với âm thanh chính. Những điều các mục từ trước đã nói, như ước lượng sai khoảng cách, sai tốc độ, nghe nhầm hướng âm thanh, đều có thể xảy ra cùng lúc.
Thêm nữa, mắt người chỉ nhìn rõ chi tiết ở một vùng rất nhỏ giữa tầm nhìn; phần còn lại mờ và được não lấp đầy bằng phỏng đoán. Trong vài giây hỗn loạn, mắt chỉ kịp nhảy tới vài điểm. Những gì bạn không nhìn thẳng vào, như màu áo người đứng bên, biển số xe, hướng xe chạy trước va chạm, có thể chưa bao giờ được ghi nhận rõ, dù sau đó bạn cảm thấy như đã thấy.
Căng thẳng và sợ hãi cũng làm thay đổi cách ta chú ý. Nhiều người kể rằng trong lúc sợ, họ chỉ nhớ một chi tiết rất rõ, như con dao hay chiếc xe lao tới, còn mọi thứ xung quanh mờ nhạt. Hiện tượng chú ý bị “hút” vào vật đe doạ đã được nhiều nhà nghiên cứu mô tả, dù mức độ trong đời thực còn được bàn.
Trí nhớ được dựng lại, không phải đoạn phim được phát lại
Một hình ảnh phổ biến là trí nhớ như chiếc máy quay: sự việc được ghi lại, và khi nhớ ta chỉ cần tua lại. Các nhà tâm lý học trí nhớ từ lâu đã cho rằng hình ảnh này không đúng. Mỗi lần nhớ lại, não dựng lại sự việc từ những mảnh còn lưu, cộng với hiểu biết chung về những tình huống tương tự, và lấp chỗ trống bằng điều có vẻ hợp lý.
Quá trình dựng lại có hai hệ quả. Thứ nhất, những chi tiết hợp lý nhưng không có thật có thể chen vào, ví dụ nhớ là có tiếng phanh rít trước va chạm, vì trong đầu va chạm “thường” có tiếng phanh. Thứ hai, mỗi lần kể lại, câu chuyện có thể được chỉnh sửa một chút, rồi phiên bản đã chỉnh trở thành thứ được nhớ cho lần sau.
Điều này không có nghĩa là trí nhớ vô dụng. Phần cốt lõi của sự việc, như có va chạm hay không, có bao nhiêu người, thường được nhớ khá tốt. Chi tiết ngoại vi, thứ tự sự việc, thời gian, khoảng cách, màu sắc là những chỗ dễ lệch nhất.
Nhận mặt người lạ: vì sao dễ nhầm hơn ta nghĩ
Nhận ra người thân quen gần như không bao giờ sai, kể cả khi họ đội mũ hay đứng xa. Nhưng nhận ra một người lạ chỉ nhìn thấy vài giây lại là việc khác hẳn. Các nghiên cứu cho thấy ngay cả việc so sánh hai bức ảnh chụp người lạ đặt cạnh nhau để đoán có phải cùng một người hay không, nhiều người cũng mắc lỗi đáng kể, dù không có áp lực thời gian.
Một số yếu tố làm việc nhận mặt người lạ khó hơn: khoảng cách xa, ánh sáng yếu, thời gian nhìn ngắn, người đó đội mũ bảo hiểm hay đeo khẩu trang, và việc ta đang sợ hãi hay tập trung vào thứ khác. Hiện tượng nhận diện người thuộc nhóm khác với mình kém chính xác hơn người cùng nhóm cũng đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu.
Vì vậy, ở nhiều nơi, cách cho nhân chứng nhận dạng đã được thiết kế lại để giảm sai sót: người tổ chức không biết ai là nghi phạm để không vô tình gợi ý, nhân chứng được dặn rằng người cần tìm có thể không có trong nhóm, và mức tự tin được ghi lại ngay lần đầu. Với người bình thường, bài học đơn giản hơn: đừng vội khẳng định “đúng là người đó” khi chỉ thoáng thấy một lần.
Câu hỏi gợi ý và thông tin nghe sau có thể làm đổi ký ức
Thí nghiệm nổi tiếng. Năm 1974, nhà tâm lý học Elizabeth Loftus và cộng sự John Palmer cho người tham gia xem đoạn phim hai xe va chạm, rồi hỏi tốc độ xe với những động từ khác nhau, như “đâm sầm vào nhau” hay “chạm vào nhau”. Nhóm được hỏi bằng từ mạnh ước lượng tốc độ cao hơn, và sau đó nhiều người trong nhóm này còn báo nhớ có kính vỡ, dù trong phim không có.
Hiệu ứng thông tin sai lệch. Nhiều nghiên cứu sau đó cho thấy thông tin nhận được sau sự việc, qua câu hỏi, lời kể của người khác, tin tức, có thể hoà vào ký ức gốc. Người tham gia thường không phân biệt được đâu là điều mình thấy, đâu là điều nghe sau.
Bàn tán với người khác. Sau một vụ va chạm, những người chứng kiến thường nói chuyện với nhau. Một người nói “xe đó vượt đèn đỏ”, người khác có thể dần dần “nhớ” là cũng thấy như vậy. Đây không phải nói dối mà là trí nhớ bị hoà trộn.
Ảnh và video lan trên mạng. Xem lại clip một sự việc mình từng chứng kiến, kèm lời bình của người đăng, cũng có thể làm đổi ký ức về góc nhìn ban đầu của chính mình.
Tự tin và chính xác không phải là một
Một trong những điều khó chấp nhận nhất là cảm giác chắc chắn không bảo đảm ký ức đúng. Bảng dưới tóm lược những yếu tố hay làm người kể tự tin hơn mà không làm ký ức chính xác hơn.
| Yếu tố | Ảnh hưởng tới sự tự tin | Ảnh hưởng tới độ chính xác |
|---|---|---|
| Kể lại nhiều lần | Thường tăng, câu chuyện trôi chảy hơn | Không tăng, có thể thêm chi tiết lệch |
| Được người khác xác nhận “đúng rồi” | Tăng rõ | Không đổi |
| Xem thêm ảnh, clip về sự việc | Tăng | Có thể giảm vì trộn thông tin |
| Thời gian trôi qua | Có khi vẫn giữ nguyên | Thường giảm dần với chi tiết |
| Ghi chép ngay sau sự việc | Không nhất thiết tăng | Giúp giữ phiên bản gần gốc nhất |
Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về mức liên hệ giữa tự tin và chính xác: ở lần nhận dạng đầu tiên, trong điều kiện tốt, sự tự tin có thể có giá trị nhất định; nhưng sự tự tin xuất hiện sau nhiều lần kể lại, được củng cố bởi người khác, thì đáng tin ít hơn nhiều.
Ở một số nước, khi các vụ án cũ được xem xét lại bằng giám định ADN, một tỉ lệ đáng kể trong những người bị kết án oan đã bị chỉ ra bởi những nhân chứng thành thật nhưng nhận dạng nhầm. Những trường hợp này đã thúc đẩy cải tiến cách hỏi và cách cho nhận dạng.
Nếu bạn chứng kiến một sự việc: cách giữ ký ức gần sự thật nhất
Các bước dưới đây không phải hướng dẫn pháp lý mà là cách giữ cho trí nhớ ít bị pha trộn nhất, dựa trên những gì khoa học về trí nhớ đã biết.
- An toàn trước: nếu có người bị thương, gọi 115; nếu có nguy hiểm đang diễn ra, tránh xa và báo cơ quan chức năng. Ghi nhớ chỉ là việc thứ hai.
- Ghi lại càng sớm càng tốt, bằng lời của chính mình: ghi chú trên điện thoại hoặc ghi âm. Kể theo trình tự bạn thấy, không cố làm câu chuyện đầy đủ.
- Tách rõ ba loại: điều mình chắc chắn thấy hoặc nghe, điều mình không chắc, và điều mình nghe người khác nói. Ghi “không nhớ” hay “không thấy” cũng là thông tin có giá trị.
- Hạn chế bàn tán chi tiết với người chứng kiến khác trước khi ghi lại, và hạn chế xem clip, đọc bình luận về sự việc.
- Khi được hỏi, nếu không chắc thì nói không chắc; đừng đoán cho tròn câu chuyện.
- Nếu cần cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng, cứ kể đúng như ghi chép ban đầu. Câu hỏi về quyền và nghĩa vụ pháp lý nên hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền hoặc người có chuyên môn.
Mắt thấy tai nghe trong đời thường: khiêm tốn với chính mình
Giới hạn của lời chứng kiến không chỉ có ý nghĩa ở toà án. Trong gia đình, ở cơ quan, nhiều cuộc cãi vã bắt đầu từ câu “rõ ràng chính mắt thấy”, “chính tai nghe anh ấy nói”. Hai người cùng có mặt, cùng thành thật, nhưng nhớ khác nhau về ai nói gì trước, giọng điệu ra sao.
Hiểu rằng mắt và tai có thể bị lừa, trí nhớ có thể được dựng lại, giúp ta nói “theo những gì mình nhớ” thay vì “chắc chắn là”, giúp ta hỏi lại người kia nhớ thế nào trước khi kết luận. Với những việc quan trọng như thoả thuận tiền bạc, lời dặn của bác sĩ, lịch hẹn, cách đơn giản nhất là ghi lại ngay bằng văn bản và gửi cho nhau xác nhận.
Đó cũng là bài học chung của cả chủ đề này: giác quan và bộ não của con người rất giỏi, nhưng có giới hạn. Biết những giới hạn đó không làm ta mất tự tin, mà giúp ta tự tin đúng chỗ và kiểm lại đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Người có trí nhớ tốt có ít bị sai lệch hơn không?
Người giỏi ghi nhớ thông tin như số, tên, bài học vẫn có thể bị trộn thông tin sau sự việc. Các nghiên cứu cho thấy hiện tượng thông tin sai lệch xảy ra ở nhiều nhóm người khác nhau, nên không ai nên tự cho mình miễn nhiễm.
Trẻ em có thể làm chứng đáng tin không?
Trẻ em có thể nhớ và kể lại sự việc, nhưng đặc biệt nhạy với câu hỏi gợi ý và với mong muốn làm người lớn hài lòng. Vì vậy, việc hỏi trẻ về sự việc nghiêm trọng nên để người được đào tạo thực hiện, dùng câu hỏi mở, không dẫn dắt.
Camera có giải quyết được vấn đề trí nhớ sai không?
Camera ghi lại tốt hơn trí nhớ ở nhiều mặt, nhưng cũng có giới hạn: góc quay, độ phân giải, ánh sáng, và ảo ảnh của chính máy quay như bánh xe quay ngược. Người xem đoạn ghi hình cũng có thể diễn giải khác nhau.
Thôi miên có giúp nhớ lại chính xác hơn không?
Các tổng quan nghiên cứu nhìn chung cho thấy thôi miên có thể làm người ta nhớ ra nhiều chi tiết hơn và tự tin hơn, nhưng đồng thời làm tăng chi tiết sai. Vì vậy nó không được coi là cách đáng tin để khôi phục ký ức.
Vì sao hai người cùng chứng kiến lại kể khác hẳn nhau?
Mỗi người đứng ở góc khác, chú ý vào điểm khác, có hiểu biết và chờ đợi khác, và sau đó nghe những thông tin khác nhau. Khác nhau ở chi tiết là bình thường; điều đáng ngờ hơn là khi nhiều lời kể giống nhau tới từng chữ.
Có nên tự xem lại clip sự việc trước khi kể với người khác không?
Nếu cần cung cấp lời kể của chính mình, tốt nhất ghi lại những gì bạn nhớ trước khi xem bất cứ đoạn ghi hình hay bình luận nào. Sau đó xem clip cũng được, nhưng nên nói rõ điều nào mình nhớ, điều nào thấy trong clip.