Ảo ảnh chuyển động là lúc bạn thấy vật chuyển động khi nó đứng yên, thấy nó chuyển động sai hướng, hoặc thấy một chuỗi hình tĩnh nối thành chuyển động mượt mà. Nguyên nhân là não không “quay phim” thế giới mà ước lượng chuyển động từ sự thay đổi giữa các khoảnh khắc, bằng những nhóm tế bào chuyên nhạy với hướng và tốc độ. Khi các nhóm này mỏi, bị kích thích lệch, hoặc nhận tín hiệu cách quãng, cảm giác chuyển động có thể xuất hiện ở nơi không có chuyển động nào.
Bài này giới thiệu bốn hiện tượng hay gặp: hiệu ứng thác nước, hiện tượng phi làm nên điện ảnh, bánh xe quay ngược trong video, và các hình tĩnh khiến mắt thấy chúng xoay. Mỗi hiện tượng kèm một cách tự quan sát an toàn.
Hiệu ứng thác nước: nhìn nước chảy lâu, vách đá như trôi ngược lên
Đứng nhìn chăm chú một dòng thác hoặc dòng suối chảy xiết chừng một phút, rồi chuyển mắt sang vách đá hay bãi cỏ đứng yên bên cạnh. Nhiều người thấy vách đá như từ từ trôi ngược lên, dù biết chắc nó không hề nhúc nhích. Hiện tượng này được mô tả từ rất lâu và ngày nay gọi chung là dư ảnh chuyển động, hay hiệu ứng thác nước.
Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi: trong hệ thị giác có những nhóm tế bào thần kinh nhạy với chuyển động theo từng hướng, nhóm nhạy hướng xuống, nhóm nhạy hướng lên, và cảm nhận chuyển động phụ thuộc vào sự cân bằng giữa các nhóm. Nhìn nước chảy xuống lâu, nhóm hướng xuống hoạt động liên tục rồi giảm nhạy tạm thời. Khi nhìn sang vật đứng yên, nhóm hướng lên tạm thời “thắng thế”, và não diễn giải đó là chuyển động đi lên.
Điều kỳ lạ là vách đá trông như đang trôi mà lại không hề thay đổi vị trí. Cảm giác chuyển động và cảm giác vị trí là hai thứ được tính riêng, nên có thể mâu thuẫn nhau. Đây là một trong những bằng chứng dễ thấy nhất cho thấy não có “bộ phận” chuyên lo chuyển động.
Hiện tượng phi: vì sao chuỗi ảnh tĩnh thành phim
Đầu thế kỷ 20, nhà tâm lý học Max Wertheimer mô tả một hiện tượng: hai đốm sáng đứng cạnh nhau bật tắt luân phiên với nhịp phù hợp, người xem không thấy hai đốm riêng mà thấy một đốm nhảy qua nhảy lại. Ông gọi một dạng của hiện tượng này là phi, và nghiên cứu này thường được coi là một điểm khởi đầu của trường phái tâm lý học Gestalt.
Rạp chiếu phim, truyền hình, màn hình điện thoại đều sống nhờ những hiện tượng cùng họ. Một bộ phim là chuỗi ảnh tĩnh nối tiếp, mỗi giây vài chục ảnh. Não lấp khoảng trống giữa hai ảnh liên tiếp, tạo ra cảm giác vật di chuyển liên tục. Biển quảng cáo bằng bóng đèn chạy chữ quanh các cửa hàng ngày xưa cũng dùng nguyên lý ấy: bóng đèn không chạy, chỉ có nhịp bật tắt chạy.
Người ta hay nói đây là do “lưu ảnh trên võng mạc”, tức hình cũ còn đọng lại trên mắt. Nhiều nhà khoa học thị giác cho rằng cách nói đó quá đơn giản: lưu ảnh giải thích vì sao không thấy nhấp nháy, còn cảm giác chuyển động mượt là kết quả của bước suy luận chuyển động trong não. Bạn nên coi “lưu ảnh” là cách nói dân dã, không phải giải thích đầy đủ.
Bánh xe quay ngược trong video và dưới đèn
Hiện tượng. Xem video quay chiếc xe đang tăng tốc, bánh xe có lúc như quay chậm lại, đứng yên rồi quay ngược. Cánh quạt trần, cánh máy bay trực thăng trong video cũng có lúc như vậy. Người ta hay gọi là hiệu ứng bánh xe ngựa, vì nó dễ thấy trong phim cũ về xe ngựa.
Giải thích với máy quay. Máy quay chụp từng khung hình cách quãng. Nếu giữa hai khung, bánh xe quay gần trọn một khoảng giữa hai nan, nan sau rơi vào chỗ gần nan trước nhưng lùi lại một chút, nên trên phim trông như bánh xe nhích ngược. Đây là hiện tượng lấy mẫu, nghĩa là ảo ảnh nằm trong đoạn phim, không phải trong mắt.
Dưới đèn nhấp nháy. Một số loại đèn bật tắt theo nhịp điện lưới; dưới loại đèn ấy, vật quay nhanh như quạt hay mũi khoan đôi khi trông chậm lại hay đứng yên. Đây là lý do nhà xưởng phải chú ý ánh sáng khi có máy quay: một lưỡi cưa trông như đứng yên vẫn có thể đang quay rất nhanh.
Dưới ánh sáng ban ngày. Đôi khi người ta thấy bánh xe quay ngược cả khi nhìn trực tiếp dưới nắng. Hiện tượng này hiếm hơn, và cơ chế của nó còn đang được tranh luận giữa vài giả thuyết; bạn nên coi là câu hỏi mở.
Hình tĩnh mà như đang xoay: các hình trôi ở rìa tầm nhìn
Có một nhóm hình vẽ hoàn toàn tĩnh mà khi nhìn, vùng ở rìa tầm nhìn như đang xoay hoặc trôi. Nổi tiếng nhất là các hình “rắn xoay” của nhà nghiên cứu tri giác người Nhật Akiyoshi Kitaoka, gồm nhiều vòng tròn đồng tâm tạo từ những mảng màu xếp theo một trình tự sáng tối nhất định.
- Cảm giác xoay mạnh ở vùng rìa tầm nhìn và yếu đi hoặc dừng ở chỗ bạn đang nhìn thẳng vào.
- Cảm giác rõ hơn khi mắt đảo, chớp mắt hoặc lướt qua hình, yếu hơn khi bạn giữ mắt nhìn chằm chằm một điểm.
- Giải thích phổ biến là các vùng sáng tối khác nhau được hệ thị giác xử lý với tốc độ hơi khác nhau, và chênh lệch ấy bị hiểu thành chuyển động. Chi tiết cơ chế vẫn đang được nghiên cứu.
- Mức cảm nhận khác nhau giữa người với người; có người thấy rất mạnh, có người hầu như không thấy, và cả hai đều bình thường.
- Bạn có thể tự tạo phiên bản đơn giản: vẽ một vòng tròn từ những ô nhỏ xếp lặp lại theo thứ tự đen, xám đậm, trắng, xám nhạt, rồi nhìn lướt bên cạnh vòng tròn đó.
Tàu bên cạnh chạy hay tàu mình chạy: ảo giác tự chuyển động
Ngồi trên tàu hoả, xe khách đang đỗ ở ga, khi đoàn tàu hay chiếc xe bên cạnh từ từ lăn bánh, nhiều người có cảm giác chính mình đang chạy lùi. Khi xe bên cạnh đi hết, cảm giác đó biến mất, đôi khi kèm một chút chóng mặt. Hiện tượng tương tự xảy ra khi đứng trên cầu nhìn xuống dòng nước chảy: có lúc cây cầu như đang trôi ngược dòng.
Nguyên nhân là não xác định ta có đang chuyển động hay không bằng cách kết hợp tín hiệu từ mắt với tín hiệu từ tai trong, bộ phận cảm nhận gia tốc và thăng bằng. Khi tàu mình đứng yên, tai trong không báo gì. Nhưng nếu phần lớn tầm nhìn bị chiếm bởi một mảng lớn đang trượt đều, não có thể tin vào mắt hơn và kết luận chính mình đang chuyển động. Khi hai nguồn tín hiệu cãi nhau lâu, một số người thấy say, buồn nôn.
Hiện tượng này giải thích một phần vì sao có người dễ say khi đọc sách trên xe hay xem màn hình lớn có cảnh quay rung lắc. Nếu đang lái xe ở chỗ kẹt xe và thấy “xe mình trôi”, hãy kiểm tra chân phanh và nhìn vào một vật cố định như cột đèn, vạch kẻ đường, trước khi phản ứng.
Chấm sáng trong phòng tối tự trôi: ảo ảnh tự động
Trong một căn phòng tối hoàn toàn, nhìn chăm chú một đốm sáng nhỏ đứng yên, chẳng hạn đầu nhang hay đèn báo nhỏ của một thiết bị, sau một lúc nhiều người thấy đốm sáng bắt đầu trôi, lượn, có khi dịch đi khá xa. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng tự động, và đã được biết tới từ lâu trong giới quan sát bầu trời đêm.
Lời giải thích hay được nêu: trong bóng tối không có khung tham chiếu nào như cạnh bàn, khung cửa để não biết vật đứng yên. Mắt luôn có những cử động nhỏ không tự chủ, và khi thiếu khung tham chiếu, não khó phân biệt mắt mình dịch hay đốm sáng dịch. Chi tiết cơ chế vẫn có nhiều cách giải thích khác nhau.
Hiện tượng này có ý nghĩa thực tế với người lái xe hay đi thuyền ban đêm: một ngọn đèn cố định ở xa trên cánh đồng hay trên mặt biển có thể trông như đang di chuyển. Cách chống lại là chuyển mắt liên tục giữa vài điểm, đối chiếu với đường chân trời hay mép đường, thay vì nhìn chằm chằm một đốm sáng. Nhiều câu chuyện về “đèn lạ bay lượn” ban đêm cũng có thể được hiểu một phần qua hiệu ứng này.
Tự quan sát an toàn và khi nào nên dừng
Ảo ảnh chuyển động dễ tạo cảm giác chóng mặt hơn các loại ảo ảnh khác. Làm theo thứ tự dưới đây, mỗi phép thử ngắn, và dừng ngay khi thấy khó chịu.
- Dư ảnh chuyển động: nhìn dòng nước chảy ở vòi nước mở vừa, kênh mương hay dòng suối khoảng 30 đến 60 giây từ chỗ đứng vững, rồi nhìn sang bức tường hay bãi cỏ. Không đứng sát mép nước chảy xiết, không làm trên cầu không có lan can.
- Hiện tượng phi: vẽ hai chấm ở hai góc của một xấp giấy nhỏ, mỗi tờ lệch một chút, rồi lật nhanh như sách lật. Quan sát khi nào bạn thấy chấm “chạy”.
- Bánh xe trong video: quay một chiếc quạt đứng đang tăng tốc bằng máy quay điện thoại, giữ máy cố định, rồi xem lại. Không đưa tay hay vật gì lại gần quạt đang quay.
- Nghỉ: sau mỗi phép thử, nhìn ra xa hoặc nhắm mắt vài giây.
- Dừng ngay và ngồi xuống nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, nhức đầu. Người từng co giật do ánh sáng nhấp nháy không nên xem hình nhấp nháy hay video bật tắt nhanh.
Nếu bạn hay thấy vật đứng yên chuyển động khi không nhìn hình đặc biệt nào, hoặc cảm giác chòng chành, xoay vòng kéo dài sau khi đã xuống tàu xe nhiều ngày, hãy đi khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc thần kinh để được kiểm tra hệ tiền đình và thị giác. Chóng mặt dữ dội kèm yếu tay chân, nói khó hay nhìn đôi là tình huống cấp cứu: gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Mắt người cảm nhận được bao nhiêu hình mỗi giây?
Không có một con số duy nhất. Ngưỡng thấy nhấp nháy thay đổi theo độ sáng, vị trí trong tầm nhìn và từng người; cảm giác chuyển động mượt cũng phụ thuộc nội dung hình. Những con số tròn hay được truyền miệng nên được hiểu là ước lượng thô.
Dư ảnh chuyển động kéo dài bao lâu?
Thường chỉ vài giây đến chừng vài chục giây, tuỳ thời gian bạn nhìn chuyển động ban đầu và độ mạnh của nó. Nếu cảm giác vật trôi tồn tại lâu hay xuất hiện không rõ lý do, nên đi khám.
Vì sao ảnh “rắn xoay” không xoay khi nhìn thẳng vào?
Vùng trung tâm tầm nhìn có độ phân giải cao và hệ thị giác ở đó xử lý hình chi tiết hơn, trong khi vùng rìa nhạy với chuyển động hơn và dễ bị đánh lừa. Khi bạn nhìn thẳng vào một phần, phần đó thường đứng yên còn phần xung quanh tiếp tục xoay.
Cảm giác xe mình trôi khi kẹt xe có nguy hiểm không?
Bản thân cảm giác không nguy hiểm, nhưng phản ứng hoảng như đạp phanh gấp hay buông tay ga có thể gây va chạm. Hãy nhìn vào vật cố định bên đường để kiểm lại trước khi làm gì.
Có phải ai say xe cũng dễ bị ảo ảnh chuyển động hơn?
Chưa có căn cứ để nói như vậy. Say tàu xe liên quan tới việc mắt và tai trong báo hai tín hiệu trái nhau, còn mức nhạy với ảo ảnh chuyển động khác nhau giữa người với người vì nhiều lý do.