Mũi người có thể nhận ra một số mùi ở nồng độ cực loãng, nhưng lại rất kém trong việc gọi đúng tên mùi mình vừa ngửi, và mỗi người ngửi cùng một thứ có thể thấy khác nhau. Từ lâu khứu giác bị coi là giác quan "yếu" của con người so với chó, mèo. Hiểu biết hiện nay cho thấy bức tranh phức tạp hơn: mũi người không kém như ta tưởng, nhưng nó có những giới hạn rất riêng.
Mục từ này giải thích mũi ngửi bằng cách nào, ngưỡng phát hiện và ngưỡng nhận diện mùi khác nhau ra sao, vì sao rất khó gọi tên mùi, vì sao có người không ngửi được mùi mà người khác thấy nồng nặc, cách tự quan sát khứu giác an toàn trong bếp, và những thay đổi về mùi nên đi khám.
Mũi ngửi bằng cách nào
Ở vòm trên cùng của khoang mũi có một vùng nhỏ chứa các tế bào thần kinh khứu giác. Mỗi tế bào mang một loại thụ thể, và con người có khoảng vài trăm loại thụ thể mùi khác nhau. Khi hít vào, các phân tử bay hơi từ thức ăn, hoa lá, khói bếp theo luồng khí đi lên, bám vào thụ thể, và tế bào gửi tín hiệu thẳng về não.
Một mùi không ứng với một thụ thể. Mỗi phân tử mùi kích hoạt một tổ hợp nhiều loại thụ thể với mức độ mạnh yếu khác nhau, giống như bấm một hợp âm trên đàn. Não đọc cả tổ hợp đó để nhận ra "mùi sả", "mùi cà phê rang". Nhờ cách mã hoá tổ hợp, số mùi có thể phân biệt lớn hơn rất nhiều so với số loại thụ thể. Đã có những ước tính về số mùi con người phân biệt được lên tới con số rất lớn, nhưng cách tính vẫn còn bị tranh luận, nên bạn chỉ cần nhớ là nhiều, rất nhiều.
Đường đi của mùi về não cũng đặc biệt: nó đi khá thẳng tới những vùng liên quan tới cảm xúc và ký ức. Đó là lý do một mùi hương có thể đột ngột kéo bạn về căn bếp của bà ngày nhỏ, trước cả khi bạn kịp gọi tên mùi đó là gì.
Ngưỡng phát hiện khác ngưỡng nhận diện
Các nhà nghiên cứu khứu giác phân biệt mấy mức khác nhau khi nói về "ngửi được". Hiểu chúng giúp bạn đọc đúng những con số hay được trích dẫn.
| Mức | Nghĩa là gì | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Ngưỡng phát hiện | Nồng độ thấp nhất mà bạn nhận ra có "một mùi gì đó" | Vào phòng, thấy thoang thoảng có mùi nhưng chưa biết mùi gì |
| Ngưỡng nhận diện | Nồng độ đủ để biết đó là mùi gì | Ngửi thêm một lúc mới nhận ra là mùi khét của nồi cơm |
| Phân biệt | Biết hai mùi khác nhau dù không gọi được tên | Biết hai loại nước mắm khác nhau mà không tả được khác ở đâu |
| Gọi tên | Nói ra được tên mùi | Phần khó nhất, nhiều người làm kém dù mũi tốt |
Ngưỡng phát hiện khác nhau rất nhiều giữa các chất. Một số hợp chất chứa lưu huỳnh, như mùi trứng thối, được mũi người nhận ra ở nồng độ cực thấp. Người ta lợi dụng điều này để cho chất tạo mùi vào khí gas đốt vốn không mùi, nhờ đó một rò rỉ rất nhỏ cũng có thể bị phát hiện.
Vì sao gọi tên mùi khó đến vậy
Ngôn ngữ ít từ dành cho mùi. Màu sắc có đỏ, xanh, vàng; vị có chua, cay, mặn. Còn mùi, ta hầu như phải mượn tên của vật: mùi chanh, mùi khói, mùi mưa. Khi không thấy vật, não thiếu "nhãn" để gắn vào mùi đó.
Mùi đi đường riêng tới não. Đường dẫn tín hiệu mùi gắn chặt với vùng cảm xúc, ký ức hơn là vùng ngôn ngữ. Bạn biết rõ một mùi quen, thấy dễ chịu hay khó chịu, nhưng câu chữ thì không đến.
Mắt dẫn đường cho mũi. Khi nhìn thấy quả chanh, ta "ngửi" thấy chanh dễ hơn nhiều. Che mắt lại, nhiều người nhầm sả với chanh, quế với hồi. Màu của đồ uống cũng có thể làm người ta nhận nhầm mùi.
Có thể luyện được, nhưng theo nghề. Người làm nghề pha chế, thử trà, rang cà phê, làm nước mắm, nấu bếp thường gọi tên mùi giỏi hơn hẳn người thường. Phần lớn là do họ học cách gắn từ ngữ với mùi qua nhiều năm làm việc, không phải mũi họ được sinh ra tốt hơn.
Vì sao mỗi người ngửi một khác
Mỗi người mang một bộ gen thụ thể mùi hơi khác nhau. Có những biến thể khiến một người gần như không ngửi thấy một chất cụ thể, trong khi người bên cạnh thấy rất rõ. Hiện tượng "không ngửi được riêng một mùi" như vậy khá phổ biến và không phải bệnh. Ví dụ hay được nhắc là có người thấy rau mùi thơm, có người lại thấy hăng như xà phòng; giới nghiên cứu cho rằng một phần khác biệt này liên quan tới di truyền, phần còn lại do thói quen ăn uống.
Khứu giác cũng thay đổi theo hoàn cảnh. Khi bị cảm, nghẹt mũi, phân tử mùi khó lên tới vùng khứu giác nên thức ăn trở nên nhạt. Hút thuốc lá lâu năm, làm việc gần hoá chất, viêm mũi xoang kéo dài làm khứu giác kém đi. Tuổi tác cũng có ảnh hưởng: nhiều người cao tuổi ngửi kém hơn lúc trẻ, đôi khi không nhận ra thức ăn đã ôi hoặc mùi khét trong bếp.
Cảm nhận một mùi là thơm hay hôi cũng phụ thuộc nhiều vào trải nghiệm. Mùi sầu riêng, mùi mắm tôm, mùi nước mắm là ví dụ rõ: cùng một mùi, người lớn lên với món đó thấy thèm, người mới gặp lần đầu lại thấy khó chịu. Không có ai ngửi "đúng" hơn ai. Vì vậy khi trong nhà có người kêu khó chịu với một mùi mà người khác không thấy gì, đó không phải chuyện làm quá; mũi mỗi người vốn đặt ngưỡng khác nhau, và nên tìm cách thông gió cho cả nhà dễ chịu.
Mũi người lần theo mùi được tới đâu
Người ta thường nghĩ chỉ chó mới lần theo dấu mùi. Thật ra trong một số thí nghiệm, người tham gia bị bịt mắt, bịt tai, được yêu cầu lần theo một vệt mùi rải trên bãi cỏ, và nhiều người làm được, dù chậm hơn và hay chệch hướng hơn chó rất nhiều. Khả năng đó có, chỉ là ít khi được dùng tới vì con người dựa chủ yếu vào mắt.
Hai lỗ mũi lấy mẫu không khí ở hai điểm hơi khác nhau, và não có thể so sánh để đoán mùi mạnh hơn ở bên nào. Nhưng giới hạn rất rõ: trong nhà, mùi lan theo luồng gió, quạt, điều hoà, bám vào rèm, thảm, nên chỗ ngửi thấy nồng nhất chưa chắc là nguồn mùi. Mùi chuột chết, mùi ẩm mốc, mùi rò nước thải thường khiến cả nhà đi tìm cả buổi vì lý do này.
Cách làm hợp với giới hạn của mũi là đi từng khu một, đóng bớt cửa để mùi không lan, đứng yên ở mỗi chỗ một lúc rồi so, và dùng mắt để kiểm những chỗ khuất. Với mùi lạ nghi là hoá chất hay khí đốt, đừng làm vậy mà ra khỏi khu đó trước, thông gió và nhờ người có chuyên môn.
Tự quan sát khứu giác an toàn trong căn bếp
Bạn có thể cùng người nhà khám phá khứu giác của mình bằng những thứ có sẵn trong bếp. Hoạt động này để hiểu mình, không để chấm điểm hay so ai giỏi hơn.
- Chọn năm, sáu thứ an toàn và quen thuộc: vỏ quế, hoa hồi, sả đập dập, lát gừng, vỏ chanh, vài hạt cà phê. Mỗi thứ để trong một chiếc cốc nhỏ, đậy bằng khăn giấy.
- Người thử nhắm mắt. Người kia đưa cốc tới cách mũi một gang tay, mở khăn ra.
- Không dí sát mũi hít mạnh. Dùng tay phẩy nhẹ không khí từ cốc về phía mũi, hít bình thường.
- Nói mùi gợi nhớ tới cái gì trước, rồi mới đoán tên. Bạn sẽ thấy câu "mùi này giống món chè của bà" thường đến trước tên gọi.
- Nghỉ vài chục giây giữa hai cốc, hít thở không khí bình thường để mũi bớt mỏi.
- Đổi vai cho nhau. Kể lại cho nhau mùi nào dễ, mùi nào khó, mùi nào gợi kỷ niệm.
Tuyệt đối không dùng nước tẩy, dầu gió đậm đặc, xăng, chất tẩy rửa, cồn hay bất kỳ hoá chất nào để thử mũi. Hít trực tiếp những chất này có thể làm tổn thương niêm mạc mũi, đường thở, và với trẻ nhỏ là nguy hiểm. Người có hen suyễn hay dị ứng mùi chỉ nên tham gia với những thứ chắc chắn không gây khó chịu.
Không cố "thử mũi" với mùi nguy hiểm và khi nào nên đi khám
Khứu giác là một hệ thống cảnh báo, không phải công cụ đo. Ngửi thấy mùi gas trong nhà, đừng đi tìm chỗ rò bằng mũi ở sát bình gas: không bật tắt công tắc điện, không bật lửa, mở cửa cho thoáng, khoá van nếu làm được an toàn, rồi ra khỏi nhà và báo cho người có chuyên môn. Cũng cần nhớ có những khí rất nguy hiểm mà mũi hoàn toàn không ngửi thấy, như khí than sinh ra khi đốt than, chạy máy phát điện trong phòng kín. Với chúng, mũi không bảo vệ được bạn; chỉ có thông gió và thiết bị báo khí mới giúp được.
Những thay đổi về khứu giác nên đi khám tai mũi họng: mất mùi hoặc ngửi kém kéo dài vài tuần sau cảm cúm mà không đỡ; mất mùi đột ngột không rõ lý do; ngửi thấy mùi khét, mùi hôi mà xung quanh không có; mùi quen thuộc trở nên méo mó, khó chịu; kèm nghẹt mũi một bên, chảy máu mũi, đau đầu kéo dài.
Người cao tuổi ngửi kém dần nên được người nhà để ý hơn trong bếp: kiểm tra hạn dùng thực phẩm, lắp thiết bị báo khói, báo gas. Bài viết chỉ là kiến thức phổ thông; nguyên nhân thay đổi khứu giác cần bác sĩ khám mới xác định được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khi bị cảm, ăn gì cũng thấy nhạt?
Phần lớn cái ta gọi là hương vị món ăn đến từ mũi, qua đường thông từ sau họng lên. Khi nghẹt mũi, mùi không tới được vùng khứu giác nên lưỡi chỉ còn cảm nhận mặn, ngọt, chua, đắng. Khỏi cảm thì thường hết.
Mất khứu giác sau khi nhiễm virus có hồi phục không?
Nhiều người hồi phục dần trong vài tuần tới vài tháng, nhưng cũng có người kéo dài lâu hơn. Nếu mất mùi kéo dài, bạn nên đi khám tai mũi họng để được đánh giá và tư vấn, không tự dùng thuốc nhỏ mũi kéo dài.
Mũi người có kém hơn mũi chó nhiều không?
Với nhiều mùi, chó nhạy hơn người rất nhiều vì có vùng khứu giác lớn hơn và nhiều thụ thể hơn. Nhưng mũi người cũng nhạy đáng kể với một số chất, và não người phân tích mùi khá tinh. So sánh tuỳ từng loại mùi.
Có nên hít thật mạnh để ngửi rõ hơn không?
Hít nhẹ vài lần ngắn thường giúp mùi lên vùng khứu giác tốt hơn một hơi hít thật mạnh. Với hoá chất, tuyệt đối không hít mạnh; hãy phẩy tay để chỉ một lượng nhỏ hơi tới mũi và tránh ngửi trực tiếp.
Ngửi thấy mùi khét mà không ai khác ngửi thấy thì có sao không?
Trước hết hãy kiểm tra quanh nhà xem có gì đang cháy, ổ điện có nóng không. Nếu không có nguồn mùi mà bạn vẫn ngửi thấy kéo dài hoặc lặp lại, hãy đi khám. Chỉ bác sĩ mới xác định được nguyên nhân.
Trẻ em có ngửi tốt hơn người lớn không?
Trẻ khoẻ mạnh thường có khứu giác tốt, nhưng khả năng gọi tên mùi phát triển dần cùng vốn từ và trải nghiệm. Hoạt động ngửi gia vị trong bếp là cách vui để trẻ học từ ngữ về mùi, miễn là không dùng hoá chất và không chấm điểm.