Ảo ảnh âm thanh là lúc tai nhận đúng sóng âm mà não diễn giải thành một âm khác: nghe nhầm chữ vì nhìn khẩu hình, nghe một chuỗi nốt như đi lên mãi không dứt, nghe trọn một câu dù có chữ đã bị tiếng ồn che mất. Giống như thị giác, thính giác không ghi âm thế giới mà phải đoán, dựa vào ngữ cảnh, kinh nghiệm và cả những gì mắt đang thấy.
Bài này giới thiệu bốn hiện tượng có nhiều tư liệu khoa học, cách tự nghe an toàn ở âm lượng vừa phải, và ranh giới giữa ảo ảnh âm thanh bình thường với ù tai hay nghe tiếng nói không có thật, những trường hợp nên đi khám.
Hiệu ứng McGurk: mắt nhìn môi làm tai nghe sai
Năm 1976, hai nhà nghiên cứu Harry McGurk và John MacDonald công bố một quan sát gây ngạc nhiên: khi ghép âm thanh một người nói “ba” với hình ảnh khuôn miệng người đó nói “ga”, nhiều người xem nghe thành “đa”, một âm nằm giữa hai thứ. Nhắm mắt lại thì nghe đúng là “ba”; mở mắt ra lại nghe “đa”. Hiện tượng này từ đó mang tên hiệu ứng McGurk.
Điều nó cho thấy là não không xử lý âm thanh lời nói tách biệt. Nó tự động kết hợp tín hiệu từ tai với chuyển động môi nhìn thấy, rồi chọn cách hiểu khớp nhất với cả hai. Trong đời thường, việc kết hợp này rất có lợi: ở quán ăn ồn ào, nhìn môi người đối diện giúp bạn nghe rõ hơn hẳn. Người nghe kém thường dựa vào khẩu hình nhiều hơn mà đôi khi không nhận ra.
Mức độ bị hiệu ứng McGurk khác nhau giữa người với người và giữa các ngôn ngữ; một số nghiên cứu cho thấy người nói tiếng có thanh điệu có thể phản ứng khác, nhưng kết quả chưa thống nhất. Bạn có thể tự thử bằng cách xem một đoạn video hai người lệch tiếng, nhắm mắt rồi mở mắt, và tự ghi lại điều mình nghe.
Thang âm Shepard: chuỗi nốt đi lên mãi mà không cao thêm
Nhà tâm lý học nhận thức Roger Shepard mô tả vào thập niên 1960 một loại âm thanh đặc biệt: mỗi “nốt” thật ra là một chồng nhiều âm cách nhau đúng một quãng tám, trong đó âm ở giữa to nhất, âm ở hai đầu cao và thấp nhỏ dần. Khi cả chồng âm cùng nhích lên một bậc, âm cao nhất mờ dần đi, còn một âm mới rất thấp lặng lẽ xuất hiện. Kết quả là người nghe thấy chuỗi nốt đi lên liên tục, nhưng sau một vòng lại quay về đúng chỗ cũ.
Thang âm Shepard được ví như cầu thang vẽ trên giấy đi lên mãi không tới đỉnh. Nó khai thác việc tai người cảm nhận cao độ theo hai mặt: mặt “chữ” của nốt, như đồ, rê, mi, lặp lại sau mỗi quãng tám, và mặt cao thấp tổng thể. Khi hai mặt này bị tách ra, não chỉ bám theo sự thay đổi của nốt và cho rằng âm đang đi lên.
Các nhà soạn nhạc phim đôi khi dùng kỹ thuật tương tự để tạo cảm giác căng thẳng tăng dần không dứt. Nếu tự tìm nghe, nên giữ âm lượng ở mức nói chuyện bình thường; ảo ảnh không mạnh hơn khi bật to, chỉ có tai bạn chịu thiệt.
Não tự lấp chỗ trống: nghe trọn câu dù có chữ bị che
Hiện tượng. Trong các thí nghiệm kinh điển về khôi phục âm vị, người ta cắt bỏ một âm trong một từ của câu nói rồi chèn vào đó một tiếng ho hay tiếng ồn. Nhiều người nghe vẫn nghe trọn từ, thậm chí không chỉ ra được tiếng ồn nằm ở chữ nào.
Ngữ cảnh quyết định chữ được lấp. Khi phần sau của câu thay đổi, chữ mà não “lấp vào” cũng đổi theo cho khớp nghĩa. Não chờ thêm một chút thông tin rồi mới chốt điều bạn nghe, dù bạn cảm thấy như nghe tức thì.
Ích lợi trong đời thường. Nhờ khả năng này, bạn vẫn hiểu người khác nói giữa tiếng xe, tiếng mưa, tiếng loa. Nghe điện thoại sóng chập chờn mà vẫn nắm được ý cũng nhờ não lấp chỗ trống.
Mặt trái. Não lấp theo điều nó chờ đợi, nên khi chờ đợi sai thì nghe sai. Nghe nhầm lời bài hát, nghe nhầm tên người, nghe nhầm con số khi đọc qua điện thoại là những ví dụ quen thuộc. Với thông tin quan trọng như số tiền, địa chỉ, liều thuốc bác sĩ dặn, hãy nhắc lại để người kia xác nhận.
Laurel hay Yanny và tiếng gọi tên trong tiếng quạt
Năm 2018, một đoạn âm thanh ngắn làm cư dân mạng tranh cãi: người nghe thành “Laurel”, người nghe thành “Yanny”. Giải thích thường được đưa ra là đoạn ghi âm chất lượng thấp chứa cả thành phần âm trầm gần với một từ và thành phần âm cao gần với từ kia. Loa khác nhau, tai nhạy với dải tần khác nhau, và việc chờ đợi nghe chữ nào đều làm kết quả nghiêng về một phía. Đây là phiên bản âm thanh của chiếc váy gây tranh cãi về màu.
Một hiện tượng phổ biến hơn nhiều: đang tắm, đang chạy máy giặt, đang ngồi cạnh quạt, bạn chợt nghe như có người gọi tên mình, nghe tiếng chuông điện thoại, rồi tắt máy đi thì không có gì. Tiếng ồn đều đặn chứa đủ mọi dải âm, và não, vốn luôn trực sẵn để bắt tên mình hay tiếng chuông, dễ “nhặt” ra một mẫu giống thứ nó đang chờ.
Những lần nghe nhầm như vậy, thoáng qua, gắn với tiếng ồn nền và biến mất khi tiếng ồn tắt, là chuyện bình thường của não khoẻ mạnh. Khác hẳn với việc nghe tiếng nói rõ ràng, có nội dung, trong phòng yên tĩnh, lặp lại nhiều ngày; trường hợp đó nên gặp bác sĩ như mục cuối bài.
Nghe nhầm hướng: âm thanh bị mắt “kéo” về phía khác
Ngồi trong rạp chiếu phim, bạn nghe như giọng nhân vật phát ra từ miệng họ trên màn hình, dù loa đặt ở hai bên hay phía sau. Xem người biểu diễn nói tiếng bụng, bạn nghe như con rối đang nói. Hiện tượng não dời vị trí âm thanh về phía có chuyển động nhìn thấy phù hợp được gọi chung là hiệu ứng nói tiếng bụng. Mắt định vị chính xác hơn tai, nên khi hai nguồn tín hiệu lệch nhau một khoảng không quá lớn, não thường tin mắt.
Tai cũng có giới hạn riêng khi đoán hướng. Não xác định phía phát ra âm nhờ chênh lệch rất nhỏ về thời gian và độ to giữa hai tai, cùng cách vành tai làm biến đổi âm. Âm phát ra ngay phía trước và ngay phía sau tạo chênh lệch gần như giống nhau, nên người ta hay nhầm trước với sau, nhất là với âm ngắn, đều, không quay đầu được. Ai từng nghe tiếng còi xe mà không đoán ra xe ở phía nào đều đã gặp giới hạn này.
Bài học thực tế cho người đi đường: nghe tiếng còi hay tiếng xe, đừng chỉ dựa vào tai mà hãy quay đầu nhìn trước khi chuyển làn hay sang đường. Đeo tai nghe khi đi bộ, đi xe làm việc đoán hướng còn khó hơn.
Bốn ảo ảnh âm thanh đặt cạnh nhau
Bảng tóm tắt giúp bạn nhớ mỗi hiện tượng khai thác điểm nào của bộ máy nghe.
| Hiện tượng | Não dựa vào gì | Gặp trong đời thường | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hiệu ứng McGurk | Kết hợp âm với khẩu hình nhìn thấy | Nghe rõ hơn khi nhìn mặt người nói ở chỗ ồn | Nhắm mắt thì ảo ảnh mất |
| Thang âm Shepard | Tên nốt lặp lại sau mỗi quãng tám | Nhạc phim tạo cảm giác căng thẳng tăng dần | Không cần âm lượng lớn |
| Não lấp âm bị che | Ngữ cảnh và nghĩa của câu | Nghe điện thoại chập chờn, nói chuyện giữa tiếng xe | Dễ nghe nhầm số, tên |
| Nói tiếng bụng | Mắt định vị chính xác hơn tai | Rạp phim, múa rối, truyền hình | Âm bị kéo về phía có chuyển động |
Điểm chung của cả bốn: tai làm đúng phần việc thu âm, còn não kết hợp thêm thông tin khác để ra một câu trả lời hợp lý. Phần lớn thời gian câu trả lời ấy giúp bạn nghe tốt hơn; ảo ảnh chỉ là lúc nó đi chệch.
Tự nghe an toàn: giữ tai trước khi tò mò
Thính giác bị tổn thương do tiếng ồn thường không hồi phục. Mọi phép thử với ảo ảnh âm thanh đều không cần âm lượng lớn.
- Đặt âm lượng ở mức bạn vẫn nghe rõ tiếng người bên cạnh nói chuyện bình thường. Nếu phải nói to mới nghe được nhau, âm lượng đã quá lớn.
- Ưu tiên loa ngoài ở khoảng cách vừa phải thay vì tai nghe nhét tai; nếu dùng tai nghe, nghe ngắn và nghỉ giữa các lần.
- Với hiệu ứng McGurk: xem video lệch tiếng, nghe một lần mở mắt, một lần nhắm mắt, ghi lại điều mình nghe được.
- Với tiếng gọi tên trong tiếng ồn: khi đang ở cạnh quạt hay máy giặt, để ý xem bạn có nghe thấy giọng nói hay tiếng nhạc mơ hồ không, và nó biến mất thế nào khi tắt máy.
- Dừng ngay nếu thấy ù tai, đau tai, chóng mặt. Không bao giờ thử “nghe xem chịu được tới đâu” bằng âm thanh to.
Với trẻ em, biến việc này thành buổi khám phá: mỗi người kể lại điều mình nghe, không có câu trả lời đúng sai, không ai bị chấm điểm.
Khi nào âm thanh “không có thật” là dấu hiệu cần đi khám
Ù tai là cảm giác nghe tiếng rè, tiếng ve, tiếng huýt hay tiếng đập nhịp nhàng khi xung quanh không có âm đó. Ù tai thoáng qua sau khi ở chỗ ồn có thể gặp ở nhiều người; nhưng ù tai kéo dài, ù một bên, ù kèm nghe kém, chóng mặt, hoặc tiếng đập theo nhịp mạch thì nên khám chuyên khoa tai mũi họng để được kiểm tra nguyên nhân.
Nghe giọng nói rõ ràng khi không có ai, nhất là giọng nói bình luận, ra lệnh hay doạ nạt, kéo dài hoặc lặp lại, không còn là ảo ảnh âm thanh mà là ảo giác thính giác. Nó có thể liên quan tới thuốc, thiếu ngủ nặng, sốt cao, chất kích thích hay các tình trạng sức khoẻ tâm thần và thần kinh. Bài viết không chẩn đoán được; người gặp tình trạng này nên được đưa đi khám bác sĩ chuyên khoa sớm, và người thân nên đi cùng.
Mất thính lực đột ngột ở một tai, dù không đau, cũng là tình huống cần khám gấp. Nghe kém đột ngột kèm méo miệng, yếu tay chân, nói khó là cấp cứu: gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng McGurk có xảy ra với tiếng Việt không?
Hiện tượng kết hợp nghe và nhìn khẩu hình là chung cho mọi ngôn ngữ, nhưng mức độ và âm bị nghe nhầm có thể khác nhau. Bạn có thể tự quay video người nói những âm tiếng Việt khác nhau rồi ghép lệch tiếng để thử.
Vì sao xem phim lồng tiếng lệch khẩu hình lại thấy khó chịu?
Não liên tục so khớp chuyển động môi với âm thanh; khi hai thứ lệch nhau nhiều, việc kết hợp không trơn tru và bạn cảm thấy có gì đó sai, dù không chỉ ra được ngay.
Nghe nhạc bị ám một đoạn trong đầu có phải ảo giác không?
Không. Cảm giác một đoạn nhạc cứ lặp lại trong đầu rất phổ biến, bạn biết rõ nó đến từ trí nhớ của mình. Ảo giác thính giác là khi âm thanh được cảm nhận như đến từ bên ngoài.
Tai nghe chống ồn có làm ảo ảnh âm thanh mạnh hơn không?
Chưa có bằng chứng rõ ràng. Tai nghe chống ồn có thể giúp bạn nghe ở âm lượng thấp hơn trong môi trường ồn, điều tốt cho thính giác. Thỉnh thoảng nên tháo ra để tai nghỉ.
Người lớn tuổi có dễ nghe nhầm hơn không?
Khi thính lực giảm theo tuổi, nhất là ở dải âm cao, não phải đoán nhiều hơn và dễ nghe nhầm phụ âm hơn. Khám thính lực định kỳ và dùng thiết bị trợ thính khi bác sĩ khuyên giúp giảm tình trạng này.