Trí nhớ làm việc của người trưởng thành chỉ giữ được một số ít thứ cùng lúc. Con số quen thuộc là "bảy cộng trừ hai", nhưng nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng khi không được nhẩm lại hay gom nhóm, con số thực tế gần với khoảng bốn cụm thông tin, tuỳ người và tuỳ loại thông tin.
Trí nhớ làm việc là nơi đầu óc giữ tạm thông tin để xử lý ngay: nhớ số tài khoản vừa đọc để gõ vào điện thoại, nhẩm tổng tiền đi chợ, giữ đầu câu trong lúc nghe tới cuối câu. Giới hạn của nó giải thích vì sao ta quên ngay khi bị cắt ngang, vì sao tính nhẩm nhiều bước rất dễ sai, và vì sao hướng dẫn dài nghe một lần là khó làm theo. Chuyện luyện trí nhớ là đề tài khác; bài này nói về cái trần và cách sống chung với nó.
Trí nhớ làm việc khác trí nhớ dài hạn thế nào
Trí nhớ dài hạn là kho rất lớn chứa những gì đã học, đã trải qua: tên người thân, cách đi xe đạp, đường về nhà. Trí nhớ làm việc thì giống mặt bàn nhỏ trước mặt: đặt lên đó vài thứ để làm việc ngay, xong thì dọn đi. Mặt bàn hẹp nên đặt thêm thứ mới là thứ cũ dễ rơi xuống.
Mô hình được dạy nhiều nhất là của Alan Baddeley và Graham Hitch từ những năm 1970. Theo mô hình này, trí nhớ làm việc gồm một phần giữ âm thanh, lời nói (giống như tiếng nhẩm trong đầu), một phần giữ hình ảnh và vị trí, và một bộ phận điều phối quyết định chú ý vào đâu. Về sau mô hình được bổ sung thêm phần nối với trí nhớ dài hạn. Các chi tiết vẫn còn tranh luận, nhưng ý chính được chấp nhận rộng rãi: chỗ giữ tạm này nhỏ và thông tin trong đó phai nhanh nếu không được nhẩm lại.
Hai giới hạn đi cùng nhau. Một là số lượng: chỉ vài thứ. Hai là thời gian: nếu bị phân tâm, thông tin có thể mất trong vòng mười mấy giây tới vài chục giây, tuỳ cách đo. Đó là lý do mã xác nhận vừa nhận qua tin nhắn biến mất khỏi đầu khi có ai đó gọi tên bạn đúng lúc định gõ.
Con số bảy đến từ đâu và vì sao nay hay nói khoảng bốn
Bài báo năm 1956. George Miller công bố một bài viết nổi tiếng với tựa đề nhắc tới "con số kỳ diệu bảy cộng trừ hai". Ông nhận thấy trong nhiều thí nghiệm, người ta nhớ lại ngay được khoảng năm tới chín đơn vị như chữ số, chữ cái hay từ. Bài viết có giọng hơi đùa và bản thân Miller không coi bảy là một hằng số chính xác.
Đơn vị là "cụm", không phải từng ký tự. Điểm quan trọng nhất của Miller là con người gom thông tin thành cụm. Một dãy chữ cái rời rạc khó nhớ, nhưng nếu chúng ghép thành những từ quen thuộc thì mỗi từ chỉ chiếm một chỗ. Người quen với một lĩnh vực có những cụm lớn hơn, nên trông như nhớ được nhiều hơn.
Khi chặn cách nhẩm và gom, con số nhỏ hơn. Đầu những năm 2000, Nelson Cowan tổng hợp các thí nghiệm đã hạn chế người tham gia nhẩm lại hay gom nhóm, và cho rằng dung lượng thật khoảng ba tới năm cụm, hay nói gọn là khoảng bốn. Các nghiên cứu về trí nhớ hình ảnh, như nhớ màu và vị trí các ô vuông, cũng thường thấy con số tương tự.
Con số không cố định. Một số nhà nghiên cứu cho rằng không nên nghĩ tới "số ô" mà nghĩ tới một nguồn lực có thể chia mỏng ra: giữ ít thứ thì mỗi thứ rõ, giữ nhiều thì mỗi thứ mờ đi. Dù theo cách nhìn nào, kết luận thực tế vẫn giống nhau: chỗ chứa nhỏ hơn nhiều so với cảm giác của ta.
Giới hạn này lộ ra ở đâu trong đời thường
Phần lớn những lần "quên ngay" hằng ngày không phải do trí nhớ kém mà do đặt lên mặt bàn nhỏ quá nhiều thứ cùng lúc. Bảng dưới gợi ý cách giảm tải cho từng tình huống.
| Tình huống | Vì sao dễ hỏng | Cách giảm tải |
|---|---|---|
| Nghe đọc số tài khoản, mã đơn qua điện thoại | Dãy dài không có nghĩa, không gom được | Nhờ đọc theo nhóm ba bốn số, ghi ngay ra giấy |
| Nghe chỉ đường gồm nhiều ngã rẽ | Mỗi ngã rẽ một thông tin, dễ quá bốn | Hỏi tới mốc đầu tiên, tới nơi hỏi tiếp |
| Tính nhẩm tổng hoá đơn nhiều món | Phải giữ tổng tạm và số mới cùng lúc | Cộng từng cặp, viết tổng tạm ra |
| Dặn trẻ năm việc trước khi đi học | Vượt quá chỗ chứa của trẻ | Mỗi lần một hai việc, dán danh sách bằng hình |
| Họp nghe nhiều đầu việc liền nhau | Việc sau đẩy việc trước ra | Ghi chép ngay, chốt lại cuối buổi |
| Người lớn tuổi nghe hướng dẫn dùng thuốc | Nhiều thuốc, nhiều giờ, nhiều lưu ý | Viết lịch to rõ, chia hộp theo buổi |
Điểm chung: đưa thông tin ra ngoài đầu (giấy, điện thoại, hộp chia thuốc) là cách đơn giản và hiệu quả nhất để vượt qua giới hạn này mà không phải gồng.
Tự cảm nhận giới hạn của mình với một phép thử nhỏ
Phép thử nhớ dãy số đọc xuôi là một cách cổ điển để thấy cái trần này. Làm vui trong nhà, không coi kết quả là thước đo trí thông minh.
- Một người viết sẵn các dãy số ngẫu nhiên dài dần: bốn số, năm số, sáu số, cho tới chín số. Tránh dãy có quy luật dễ đoán như ngày sinh.
- Người đọc đọc đều, mỗi giây khoảng một số, không nhóm lại, không nhấn giọng.
- Người nghe nhắc lại ngay sau khi nghe xong. Đúng thì sang dãy dài hơn, sai hai lần ở cùng độ dài thì dừng.
- Làm lần hai, nhưng cho phép người nghe tự nhóm số thành từng cụm trong đầu. Để ý xem độ dài nhớ được thay đổi thế nào.
- Làm lần ba với dãy đọc ngược: nghe xuôi rồi nhắc lại theo thứ tự ngược. Phần lớn người thấy khó hơn hẳn, vì vừa giữ vừa phải sắp xếp lại.
Kết quả thay đổi theo giờ trong ngày, độ mệt, độ ồn. Với trẻ em, kết quả tăng dần theo tuổi một cách tự nhiên; không ghi điểm, không so giữa các em, chỉ nói chuyện về việc nhóm lại giúp nhớ dễ hơn ra sao.
Giới hạn thay đổi theo tuổi, độ mệt và cảm xúc
Ở trẻ nhỏ, chỗ chứa của trí nhớ làm việc còn nhỏ và tăng dần qua tuổi thơ, tới tuổi thiếu niên mới gần với người lớn. Điều này giải thích vì sao trẻ năm sáu tuổi chỉ làm được một hai yêu cầu liên tiếp, và vì sao dặn dò dài dòng thường không có tác dụng. Đó là giai đoạn phát triển bình thường chứ không phải trẻ lười nghe.
Ở người cao tuổi, nhiều nghiên cứu ghi nhận trí nhớ làm việc và tốc độ xử lý giảm dần, trong khi kiến thức tích luỹ vẫn giữ tốt. Mức giảm khác nhau rất nhiều giữa từng người, phụ thuộc vào sức khoẻ, giấc ngủ, việc vận động và giữ kết nối xã hội.
Ngay trong một ngày, mệt mỏi, thiếu ngủ, đói, lo âu đều làm chỗ chứa có vẻ nhỏ lại. Lo âu đặc biệt đáng chú ý: những suy nghĩ lo lắng tự chiếm chỗ trên mặt bàn, nên khi căng thẳng ta khó nhớ những thứ đơn giản hơn bình thường. Đó là lý do nhiều người làm bài thi kém hơn sức mình khi quá hồi hộp.
Sống chung với giới hạn: đưa thông tin ra ngoài đầu
Thay vì cố nhồi nhiều hơn vào chỗ chứa nhỏ, cách hiệu quả là thiết kế lại cách làm việc để nó không bị quá tải:
- Ghi ra ngay. Một tờ giấy nhỏ, mục ghi chú trên điện thoại, mặt sau hoá đơn đều làm tốt việc mà trí nhớ làm việc làm kém: giữ chính xác nhiều thứ.
- Nhóm thông tin khi truyền đạt. Đọc số theo nhóm, chia hướng dẫn thành từng bước có đánh số, mỗi bước một hành động.
- Một lúc một việc nặng. Không vừa tính tiền vừa nghe điện thoại, không vừa chép số vừa trả lời câu hỏi.
- Dùng hình và vị trí. Dán hình các bước rửa tay ở bồn rửa, xếp thuốc theo ngăn sáng trưa tối; mắt nhìn thấy thì đầu không phải nhớ.
- Chờ một chút trước khi chen ngang. Thấy người khác đang đếm, đang nhẩm, đợi họ xong rồi mới hỏi; bị ngắt giữa chừng là phải bắt đầu lại.
Khi phải truyền đạt cho người khác, như hướng dẫn nhân viên mới hay dặn người giúp việc trông ông bà, hãy giả định người nghe chỉ giữ được vài ý mỗi lần. Nói ý quan trọng nhất trước, để người nghe nhắc lại, rồi đưa thêm bản viết. Cách này không coi thường ai, chỉ tôn trọng một giới hạn mà người nói cũng có.
Vì sao không nên cố nhồi thêm cho bằng được
Các bài luyện trí nhớ làm việc từng được quảng bá như cách làm thông minh hơn. Các tổng hợp nghiên cứu cho tới nay thường thấy người tập giỏi lên ở chính bài đã tập, còn tác dụng lan sang việc khác trong đời sống thì yếu hoặc chưa rõ. Điều đó không có nghĩa tập là vô ích, nhưng cũng nhắc rằng cái trần của trí nhớ làm việc khó nâng lên nhiều. Việc luyện trí là một chủ đề riêng, đáng đọc kỹ ở nơi chuyên về nó.
Cố giữ quá nhiều thứ trong đầu cả ngày, như danh sách việc, lời hứa, số liệu, thường dẫn tới mệt mỏi và quên những việc quan trọng nhất. Người làm việc hiệu quả thường không có trí nhớ làm việc lớn hơn bao nhiêu, mà biết cách không phải dùng nó cho những việc giấy bút làm tốt hơn. Nếu bạn hay người thân bỗng quên nhiều hơn hẳn trước, lặp lại câu hỏi, khó làm những việc quen như nấu ăn hay đi chợ, nên đưa đi khám để bác sĩ đánh giá, không tự kết luận là do tuổi tác hay do bận rộn.
Câu hỏi thường gặp
Trí nhớ làm việc và trí nhớ ngắn hạn có phải là một không?
Hai khái niệm gần nhau và hay được dùng lẫn trong đời thường. Trong nghiên cứu, trí nhớ ngắn hạn thường chỉ việc giữ tạm thông tin, còn trí nhớ làm việc nhấn mạnh cả việc xử lý thông tin đang giữ, như tính nhẩm hay sắp xếp lại. Với người đọc phổ thông, coi chúng là hai mặt của cùng một chỗ chứa nhỏ là đủ.
Vì sao số điện thoại thường được viết thành từng nhóm?
Vì chia thành nhóm giúp người đọc gom các chữ số thành vài cụm, mỗi cụm chiếm một chỗ trong trí nhớ làm việc. Một dãy mười chữ số liền nhau vượt khá xa khả năng giữ tạm, còn ba bốn cụm thì vừa vặn hơn. Đây là ví dụ đời thường rõ nhất của việc gom cụm.
Người giỏi toán có trí nhớ làm việc lớn hơn không?
Một phần có liên quan, nhưng lợi thế lớn hơn của họ thường là có sẵn nhiều cụm kiến thức trong trí nhớ dài hạn, như bảng cửu chương, các mẫu công thức quen. Nhờ đó một phép tính dài đối với người khác chỉ chiếm vài chỗ với họ. Kiến thức sâu làm cái bàn nhỏ trở nên đủ dùng.
Có nên lo nếu con chỉ nhớ được dãy bốn năm số?
Không cần lo chỉ vì một phép thử ở nhà. Khả năng này tăng dần theo tuổi và thay đổi theo độ mệt, độ hứng thú của trẻ. Nếu thầy cô hoặc gia đình thấy trẻ gặp khó kéo dài trong học tập và sinh hoạt so với các bạn cùng tuổi, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Cà phê có làm tăng dung lượng trí nhớ làm việc không?
Cà phê có thể giúp tỉnh táo hơn khi đang buồn ngủ, nhờ đó làm việc đỡ sai hơn so với lúc mệt. Nhưng không có bằng chứng tốt rằng nó nâng được cái trần của trí nhớ làm việc ở người đã tỉnh táo. Uống nhiều còn gây bồn chồn, mất ngủ, làm tình hình xấu đi.
Vì sao đi vào phòng là quên mình định lấy gì?
Ý định lấy đồ nằm tạm trong trí nhớ làm việc, và việc bước qua một không gian mới có thể làm đầu óc chuyển sang một "khung cảnh" khác, đẩy ý định cũ ra ngoài. Hiện tượng này được bàn kỹ hơn trong các nghiên cứu về hiệu ứng ngưỡng cửa.