Con người làm được hai việc cùng lúc chỉ khi ít nhất một việc đã thành gần như tự động, như vừa đi bộ vừa nói chuyện. Khi cả hai việc đều cần suy nghĩ, chọn lựa, ra quyết định, đầu óc không chạy song song mà xử lý luân phiên, mỗi lúc một việc, rất nhanh đến mức ta tưởng là cùng lúc.
Câu hỏi "đa nhiệm có thật không" vì thế không có câu trả lời có hoặc không gọn gàng. Bài này không bàn chuyện chuyển qua lại giữa các đầu việc trong ngày làm việc, mà nhìn vào giới hạn nằm bên dưới: điểm nghẽn nào khiến hai việc khó không thể làm song song, việc nào ghép với nhau được, và vì sao ghép sai có thể nguy hiểm.
Một điểm nghẽn ở giữa: chọn phản ứng mỗi lần một cái
Từ giữa thế kỷ trước, các nhà tâm lý học đã đo một hiện tượng đơn giản trong phòng thí nghiệm. Người tham gia phải phản ứng với hai tín hiệu đến gần nhau, ví dụ nghe một tiếng bíp thì bấm phím trái, thấy một chữ cái thì nói to tên nó. Khi tín hiệu thứ hai đến quá sát tín hiệu thứ nhất, phản ứng với nó bị chậm lại rõ rệt, như thể phải chờ việc thứ nhất xong khâu quyết định rồi mới tới lượt. Hiện tượng này được gọi là giai đoạn trơ tâm lý.
Cách giải thích được nhiều người chấp nhận, gắn với các nghiên cứu của Harold Pashler, là có một khâu trung tâm làm nhiệm vụ chọn phản ứng: nhận ra tín hiệu là gì và quyết định làm gì với nó. Khâu này chỉ làm được một việc tại một thời điểm. Các khâu khác, như mắt nhận hình, tay thực hiện động tác, có thể chạy chồng lên nhau, nhưng ở khâu chọn, hai việc phải xếp hàng.
Vì vậy cảm giác đang làm hai việc cùng lúc thường là kết quả của việc đổi lượt rất nhanh. Khi hai việc đều nhẹ, độ trễ mỗi lần đổi lượt nhỏ đến mức không nhận ra. Khi một việc nặng lên, như cuộc trò chuyện chuyển sang chủ đề khó hay đường phía trước bỗng đông, độ trễ lớn dần, và một trong hai việc bắt đầu hỏng mà người làm thường không để ý.
Việc nào ghép được với nhau, việc nào không
Mức độ hai việc cản nhau phụ thuộc vào việc chúng có tranh cùng một "kênh" hay không và có đòi suy nghĩ cùng lúc hay không. Bảng dưới đưa ra các cặp thường gặp, xếp theo xu hướng chung trong nghiên cứu, mỗi người có thể khác.
| Cặp việc | Ghép được tới đâu | Lý do chính |
|---|---|---|
| Đi bộ trên đường quen và nghe nhạc | Thường ổn | Đi bộ gần như tự động, nhạc không đòi trả lời |
| Gấp quần áo và nói chuyện nhẹ | Thường ổn | Tay làm việc quen, câu chuyện chiếm phần suy nghĩ |
| Nấu món quen và nghe tin thời sự | Tạm được, dễ quên bước | Mỗi lần tin nóng, tay có thể bỏ sót gia vị |
| Nghe giảng và đọc tin nhắn | Kém | Cả hai đều dùng ngôn ngữ và đòi hiểu nghĩa |
| Viết báo cáo và gọi điện bàn việc | Kém | Hai luồng câu chữ tranh cùng một chỗ |
| Lái xe và trò chuyện điện thoại | Nguy hiểm | Quan sát, quyết định trên đường bị đổi lượt với cuộc gọi |
| Lái xe và nhắn tin | Rất nguy hiểm | Mắt rời đường, tay rời lái, đầu óc rời tình huống |
Quy luật chung dễ nhớ: hai việc càng dùng cùng giác quan, cùng loại ngôn ngữ và càng đòi quyết định nhanh thì càng không ghép được. Một việc càng đã thành nếp, càng ít chỗ bất ngờ thì càng dễ chạy nền.
Vì sao luyện tập làm một việc "chạy nền" được
Tự động hoá là kết quả của lặp lại rất nhiều lần. Người mới học xe máy phải nghĩ từng động tác: tăng ga, bóp phanh, nhìn gương. Sau vài tháng, các động tác đó chạy mà không cần nghĩ, và đầu óc rảnh ra để quan sát đường. Việc đã tự động gần như không cần qua khâu chọn phản ứng ở giữa.
Nhưng tự động chỉ áp dụng cho tình huống quen. Khi có điều bất thường, như một ổ gà mới hay xe phía trước phanh gấp, việc lái xe lập tức đòi quyết định, và nó quay lại tranh chỗ với bất cứ việc gì khác đang diễn ra trong đầu.
Có rất ít người làm song song giỏi bất thường. Có nghiên cứu ở Mỹ tìm thấy một tỉ lệ rất nhỏ người tham gia, cỡ vài phần trăm, gần như không bị giảm hiệu suất khi vừa mô phỏng lái xe vừa làm phép tính và ghi nhớ. Các tác giả nhấn mạnh rằng đây là ngoại lệ hiếm, và gần như ai cũng nghĩ mình thuộc nhóm đó trong khi thực tế không phải.
Thường làm nhiều việc cùng lúc không làm mình giỏi lên. Một số nghiên cứu cho thấy người hay dùng nhiều nguồn thông tin cùng lúc, như vừa xem phim vừa nhắn tin vừa lướt mạng, lại làm kém hơn ở các bài lọc thông tin nhiễu. Bằng chứng về chiều nguyên nhân còn chưa rõ, nhưng ít nhất không có dấu hiệu rằng thói quen này rèn được khả năng đa nhiệm.
Cái giá ẩn: chậm hơn một chút và sai nhiều hơn
Khi ghép hai việc cần suy nghĩ, ít khi thấy thất bại ngay. Điều thường xảy ra là cả hai việc đều kém đi một chút. Bức thư được trả lời nhưng sót một ý quan trọng, món ăn chín nhưng quên nêm, bài giảng được nghe nhưng không nhớ nổi đoạn giữa. Mỗi lỗi nhỏ có vẻ vô hại, nhưng cộng lại qua nhiều ngày thì tốn hơn làm tuần tự.
Thêm nữa, người làm hai việc một lúc thường đánh giá cao hiệu suất của mình. Khi đầu óc bận đổi lượt, nó cũng ít còn sức để tự theo dõi chất lượng. Cảm giác "vẫn ổn" vì thế không đáng tin bằng việc nhìn vào kết quả sau đó: bao nhiêu lỗi phải sửa, bao nhiêu chi tiết phải hỏi lại.
Trong những việc có rủi ro, cái giá ẩn biến thành nguy hiểm thật. Một người đang pha sữa cho con mà nghe điện thoại có thể pha sai tỉ lệ. Một người trông nồi dầu sôi mà đọc tin nhắn có thể không thấy dầu bốc khói. Những tình huống này ít khi được tính là "do đa nhiệm", nhưng cơ chế bên dưới đúng là giới hạn vừa nói.
Tự quan sát giới hạn này bằng một phép thử nhỏ
Phép thử dưới đây làm khi ngồi yên ở nhà, không làm khi đang di chuyển hay nấu nướng. Nó không đo được bạn giỏi hay dở, chỉ giúp cảm nhận chi phí của việc ghép hai việc cần suy nghĩ.
- Chuẩn bị đồng hồ bấm giờ. Lần một, đọc to các chữ cái từ A tới J, rồi đọc tiếp các số từ một tới mười. Ghi lại thời gian.
- Lần hai, đọc xen kẽ: A, một, B, hai, C, ba, cho tới J, mười. Ghi lại thời gian và số lần vấp, nói nhầm.
- So hai lần. Phần lớn người làm sẽ thấy lần xen kẽ lâu hơn và vấp nhiều hơn, dù tổng số thứ phải đọc là như nhau.
- Làm lại lần ba với một bài khó hơn một chút, như xen kẽ các tháng trong năm với các số chẵn, để thấy độ chênh lớn lên khi việc nặng hơn.
- Ghi lại cảm nhận thay vì con số: lúc nào thấy đầu "kẹt", lúc nào phải dừng để nhớ mình đang ở đâu.
Nếu làm cùng trẻ, chỉ so lần sau với lần trước của chính em, không so giữa các em. Mục đích là hiểu đầu óc, không phải thi xem ai nhanh.
Sống chung với giới hạn: ghép đúng việc, tách đúng lúc
Hiểu giới hạn của đa nhiệm giúp quyết định khi nào nên ghép việc cho đỡ tốn thời gian, khi nào nhất định phải tách:
- Ghép việc tay quen với việc nghe nhẹ. Phơi quần áo, rửa bát, tưới cây là những việc chạy nền tốt khi kèm một bản ghi âm thư giãn, miễn không đòi bạn phải trả lời hay ghi nhớ.
- Tách hai việc cùng dùng chữ. Đọc tài liệu và nghe cuộc gọi bàn việc nên làm lần lượt; cố ghép thường khiến cả hai phải làm lại.
- Không bao giờ ghép với việc có rủi ro. Lái xe, làm việc trên cao, dùng máy móc, trông trẻ gần nước, nấu với dầu nóng cần trọn sự chú ý ở những thời điểm quyết định.
- Dừng hẳn khi việc nền trở nên khó. Đang nghe nhạc mà đường bỗng đông, đang nói chuyện mà nồi canh trào, hãy dừng việc phụ ngay thay vì cố giữ cả hai.
- Đừng tin cảm giác "mình đa nhiệm giỏi". Nhìn vào lỗi phát sinh sau đó; nếu phải sửa nhiều, đó là dấu hiệu đang ghép quá sức.
Ví dụ giả định: một chủ quán nhỏ vừa nhận đơn qua điện thoại vừa tính tiền cho khách tại quầy. Thử một tuần tách hai việc, ai nghe máy thì chỉ nghe máy, người kia chỉ tính tiền, rồi đếm số lần ghi nhầm món hay thối nhầm tiền so với tuần trước. Cách tự đo đơn giản như vậy thường thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Vì sao không nên cố luyện để làm mọi thứ cùng lúc
Có nhiều lời khuyên kiểu "rèn não đa nhiệm" hứa hẹn tăng năng suất. Với hiểu biết hiện nay, khâu chọn phản ứng ở trung tâm là một giới hạn khá bền ở con người; luyện tập có thể làm từng việc nhanh hơn, làm việc quen trở nên tự động, nhưng không biến hai việc cần suy nghĩ thành chạy song song thật sự. Đặt mục tiêu vượt giới hạn này dễ dẫn tới mệt mỏi, sai sót và cảm giác mình kém cỏi.
Cách khôn ngoan hơn là dùng thời gian của mình theo đúng cấu trúc của đầu óc: một việc cần suy nghĩ tại một thời điểm, kèm những việc tay quen nếu muốn. Chuyện sắp xếp ngày làm việc, khối giờ tập trung là đề tài riêng; điều bài này muốn bạn mang theo là ranh giới: ở đâu ghép việc là tiết kiệm, ở đâu ghép việc là đánh cược. Nếu thấy mình không thể giữ chú ý được vào bất kỳ việc gì trong thời gian dài, kèm mệt mỏi, mất ngủ hay buồn bã kéo dài, nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ có đa nhiệm giỏi hơn nam giới không?
Đây là niềm tin phổ biến nhưng bằng chứng nghiên cứu không nhất quán. Một số thí nghiệm thấy khác biệt nhỏ theo từng loại việc, số khác không thấy khác biệt. Điều rõ ràng hơn là kinh nghiệm và mức độ quen việc ảnh hưởng nhiều hơn giới tính. Không nên dùng niềm tin này để chia việc trong nhà.
Nghe nhạc khi làm việc có tính là đa nhiệm không?
Có, nhưng là loại ghép nhẹ nếu nhạc không lời và việc đang làm không đòi xử lý ngôn ngữ nhiều. Nhạc có lời dễ tranh chỗ với việc đọc, viết. Mỗi người phản ứng khác nhau, nên cách tốt là tự so kết quả công việc khi có và không có nhạc.
Máy tính chạy nhiều chương trình cùng lúc, sao não người không làm được?
Máy tính có nhiều nhân xử lý song song và cũng thường xuyên đổi lượt rất nhanh giữa các chương trình. Đầu óc người có nhiều vùng làm việc song song, nhưng khâu quyết định có ý thức dường như chỉ xử lý một thứ mỗi lúc. Phép so sánh với máy tính chỉ nên dùng để hình dung, không chính xác.
Vừa đi bộ vừa xem điện thoại có nguy hiểm không?
Có. Đi bộ trên vỉa hè quen thuộc gần như tự động, nhưng sang đường, đi qua lối ra vào của xe, đi gần mép hồ lại cần quan sát và quyết định. Khi mắt và đầu óc đang ở màn hình, phản ứng với tình huống bất ngờ chậm đi. Nên dừng lại một chỗ an toàn nếu cần đọc tin.
Trẻ con làm bài tập khi mở ti vi có ảnh hưởng không?
Với bài cần đọc hiểu, tính toán, ti vi có lời thoại thường làm trẻ chậm và sai nhiều hơn vì tranh cùng một kênh ngôn ngữ. Có thể cùng con thử làm một bài khi tắt và mở ti vi để em tự cảm nhận, không cần la mắng hay so với anh chị em.
Đa nhiệm nhiều có làm hỏng não không?
Hiện chưa có bằng chứng chắc chắn rằng thói quen làm nhiều việc cùng lúc gây tổn thương não. Điều có bằng chứng tốt hơn là nó làm giảm chất lượng việc đang làm và dễ gây sai sót. Những tuyên bố mạnh trên mạng về "hỏng não" nên đọc thận trọng.