Câu trả lời ngắn: chưa chắc. Ý tưởng rằng sức tự chủ là một "bình nhiên liệu" dùng nhiều thì cạn từng rất được tin tưởng, nhưng khi nhiều phòng thí nghiệm cùng làm lại các thí nghiệm gốc, hiệu ứng nhỏ hơn nhiều so với tưởng tượng, thậm chí gần như không thấy. Trong khi đó, cảm giác mệt sau một ngày phải kìm nén, cân nhắc, quyết định liên tục là có thật với rất nhiều người.
Bài này đi qua câu chuyện khoa học đó: giả thuyết ban đầu nói gì, vì sao nó lan rộng, vì sao bị nghi ngờ, và từ đó rút ra cách hiểu thận trọng về giới hạn của sức tự chủ. Đây không phải bài hướng dẫn ra quyết định trong đời, mà là một mục từ về một giới hạn của đầu óc mà khoa học còn đang tranh luận.
Giả thuyết ban đầu: sức tự chủ là một nguồn có hạn
Cuối thập niên 1990, nhóm của nhà tâm lý học Roy Baumeister công bố một loạt thí nghiệm có thiết kế dễ nhớ. Trong một thí nghiệm hay được kể lại, người tham gia đói bụng ngồi trước đĩa bánh quy thơm và một bát củ cải. Một nhóm được ăn bánh, nhóm kia chỉ được ăn củ cải và phải nhịn bánh. Sau đó cả hai nhóm làm một bài đố không có lời giải. Nhóm phải nhịn bánh bỏ cuộc sớm hơn.
Từ đó nhóm nghiên cứu đề xuất rằng tự kiềm chế dùng chung một nguồn lực hữu hạn, và sau khi dùng ở việc này, ta còn ít hơn cho việc sau. Họ gọi trạng thái đó là cạn kiệt bản ngã (ego depletion). Trong khoảng mười lăm năm sau, hàng trăm nghiên cứu báo cáo những kết quả cùng chiều, và ý tưởng lan rất rộng ra sách phổ thông, lời khuyên quản lý, chuyện ăn kiêng.
Một nhánh liên quan là khái niệm mệt mỏi khi quyết định: người phải đưa ra nhiều lựa chọn liên tiếp được cho là về sau chọn kém hơn, hoặc hay chọn phương án mặc định, dễ dãi. Một nghiên cứu về các phiên xét đơn ân xá được trích dẫn rất nhiều vì cho thấy tỉ lệ chấp thuận giảm dần trong mỗi phiên và tăng lại sau giờ nghỉ ăn. Câu chuyện nghe rất hợp lý với kinh nghiệm hằng ngày, nên được tin nhanh.
Khi làm lại thí nghiệm, kết quả không còn rõ như trước
Làm lại ở quy mô lớn. Giữa thập niên 2010, một dự án làm lại có đăng ký trước, với hơn hai chục phòng thí nghiệm ở nhiều nước cùng làm một quy trình thống nhất, đã tìm hiệu ứng cạn kiệt ý chí. Kết quả gộp gần bằng không. Các nghiên cứu làm lại lớn khác sau đó cũng thường thấy hiệu ứng rất nhỏ hoặc không rõ.
Thiên lệch xuất bản. Một lý do được đưa ra là các nghiên cứu ra kết quả "có hiệu ứng" dễ được đăng hơn, trong khi nghiên cứu không thấy gì thường nằm trong ngăn kéo. Khi gộp những gì đã đăng, hiệu ứng trông lớn hơn thực tế.
Nghiên cứu về phiên ân xá bị chất vấn. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng thứ tự các hồ sơ trong mỗi phiên có thể không ngẫu nhiên, ví dụ hồ sơ không có luật sư hay được xếp cuối. Điều đó đủ để tạo ra đường cong giảm dần mà không cần tới mệt mỏi. Kết quả gốc vì vậy không nên được kể như bằng chứng chắc chắn.
Niềm tin của chính người làm cũng ảnh hưởng. Một số nghiên cứu thấy người tin rằng ý chí dễ cạn thì có xu hướng giảm hiệu suất sau việc khó, còn người không tin như vậy thì ít bị hơn. Phát hiện này cũng cần thêm kiểm chứng, nhưng nó gợi ý rằng phần "pin cạn" có thể gắn với cách ta diễn giải cảm giác mệt.
Phần nào khá chắc, phần nào còn tranh luận
Sau hơn hai mươi năm nghiên cứu và tranh luận, có thể tách các nhận định phổ biến thành ba nhóm, ở mức đọc hiểu phổ thông.
| Nhận định | Mức bằng chứng hiện nay | Cách hiểu thận trọng |
|---|---|---|
| Làm việc đòi tập trung lâu khiến người ta thấy mệt | Khá chắc | Cảm giác mệt có thật, ai cũng trải qua |
| Thiếu ngủ, đói, ốm làm khó kiềm chế và quyết định kém hơn | Khá chắc | Đây là giới hạn của cơ thể, không chỉ của "ý chí" |
| Tự chủ là một bình nhiên liệu duy nhất, dùng việc này là hết cho việc kia | Đang tranh luận, làm lại thường không thấy | Không nên dùng làm quy luật cho đời sống |
| Ăn đồ ngọt sẽ nạp lại ý chí | Yếu, nhiều nghiên cứu không ủng hộ | Không phải lý do để ăn ngọt khi mệt |
| Quyết định càng nhiều thì càng chọn kém về cuối ngày | Có bằng chứng lẻ tẻ, chưa nhất quán | Có thể đúng ở vài hoàn cảnh, không phải luật chung |
| Niềm tin về ý chí ảnh hưởng tới cách ta cố gắng | Đang được nghiên cứu | Cách ta diễn giải cơn mệt có thể quan trọng |
Bảng này nhắc một điều chung khi đọc tin khoa học: một ý tưởng nghe rất hợp lý, được kể đi kể lại, vẫn có thể yếu hơn ta tưởng khi được kiểm tra kỹ.
Vậy cảm giác "hết sức chịu đựng" cuối ngày là gì
Việc giả thuyết bình nhiên liệu bị đặt dấu hỏi không có nghĩa là cảm giác mệt mỏi về tinh thần là tưởng tượng. Nhiều nhà nghiên cứu đề xuất những cách giải thích khác. Một hướng cho rằng đầu óc liên tục cân xem việc đang làm có đáng tiếp tục không; khi việc kéo dài, nhàm chán, ít phần thưởng, cảm giác mệt là tín hiệu thúc ta chuyển sang việc khác. Theo cách nhìn này, mệt không phải bình đã cạn mà là động lực đã dịch chuyển.
Hướng khác nhấn mạnh các yếu tố cơ thể rất bình thường: ngồi lâu, thiếu ngủ, đói, nóng, ồn, căng thẳng kéo dài. Những thứ này có ảnh hưởng tới sự chú ý và tâm trạng đã được ghi nhận tốt hơn nhiều so với chuyện "ý chí cạn". Một người làm thu ngân cả ngày dưới đèn huỳnh quang, liên tục xử lý khách khó tính, mệt vì tất cả những thứ đó cộng lại.
Điểm thực tế: thay vì tự trách mình "yếu ý chí" lúc cuối ngày, có ích hơn là nhìn vào hoàn cảnh: đã ăn chưa, đã nghỉ chưa, đã ngủ đủ không, việc đang làm có quá đơn điệu không. Những thứ đó sửa được, còn "bình ý chí" thì khó đo và khó nạp.
Tự quan sát cơn mệt của mình trong một tuần
Thay vì tin hoặc bác bỏ giả thuyết qua sách báo, bạn có thể ghi chép đơn giản để hiểu chính mình. Đây là quan sát cá nhân, không phải thí nghiệm khoa học và không dùng để kết luận cho người khác.
- Mỗi tối, ghi ba giờ trong ngày khi thấy khó kiềm chế nhất: dễ cáu, ăn vặt, lướt điện thoại không dừng được, hoặc chọn bừa cho xong.
- Bên cạnh mỗi lần, ghi thêm: đã ngủ bao nhiêu đêm trước, bữa gần nhất cách đó bao lâu, đang ở đâu, vừa làm việc gì trong một hai giờ trước.
- Ghi riêng số quyết định đáng kể trong ngày, như chọn nhà cung cấp, sắp xếp lịch cho cả nhà, xử lý chuyện của con.
- Sau bảy ngày, đọc lại và tìm quy luật. Nhiều người thấy cơn mệt gắn với đói, thiếu ngủ hay một loại việc cụ thể rõ hơn là gắn với số quyết định.
- Thử thay đổi một yếu tố trong tuần sau, như ăn nhẹ giữa buổi chiều hay chuyển việc khó lên buổi sáng, rồi ghi tiếp để so.
Ghi chép này hữu ích chính vì nó dựa vào dữ liệu của bạn chứ không dựa vào một câu chuyện khoa học còn đang tranh cãi.
Những lời khuyên phổ biến nên đọc lại thận trọng
Vì giả thuyết bình nhiên liệu từng rất nổi tiếng, nhiều lời khuyên đời sống được xây trên nó. Không phải lời khuyên nào cũng sai, nhưng lý do đằng sau cần được hiểu lại:
- "Mặc giống nhau mỗi ngày để tiết kiệm ý chí". Giảm việc vặt có thể giúp đỡ rối, nhưng lý do là bớt việc, không chắc là vì giữ được "pin".
- "Đừng quyết định gì sau bốn giờ chiều". Nếu bạn mệt, đói, thiếu ngủ vào giờ đó thì hoãn quyết định lớn là hợp lý; nhưng không có giờ cố định nào đúng cho mọi người.
- "Ăn kẹo để lấy lại ý chí". Bằng chứng yếu, và thói quen này có hại cho sức khoẻ nếu thành nếp.
- "Cứ luyện kìm nén là ý chí mạnh lên như cơ bắp". Một số nghiên cứu luyện tập tự chủ cho kết quả nhỏ, không nhất quán; không nên kỳ vọng nhiều.
- "Thất bại vì thiếu ý chí". Nhiều thất bại liên quan tới hoàn cảnh, thói quen, môi trường hơn là tính cách; sửa hoàn cảnh thường hiệu quả hơn tự trách.
Vì sao không nên cố "gồng" vượt cơn mệt tinh thần
Dù giả thuyết nào đúng, cảm giác mệt tinh thần là tín hiệu đáng nghe. Cố gồng làm tiếp những việc cần cẩn thận khi đã rất mệt, như lái xe đường dài, ký giấy tờ quan trọng, cho trẻ uống thuốc, có thể dẫn tới sai sót mà sau đó mới thấy. Nghỉ ngắn, ăn nhẹ, đổi việc, hay đơn giản là để quyết định lớn sang sáng hôm sau thường là lựa chọn khôn ngoan hơn.
Nếu cảm giác cạn sức kéo dài nhiều tuần, kèm mất hứng thú với mọi thứ, ngủ quá ít hoặc quá nhiều, buồn bã, khó tập trung ngay cả với việc mình thích, đó không còn là chuyện "ý chí" hay một ngày bận rộn. Hãy nói chuyện với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Bài này không chẩn đoán bất kỳ tình trạng nào; nó chỉ giúp bạn đọc tin khoa học về sức tự chủ với con mắt tỉnh táo hơn.
Câu chuyện về ý chí cũng là một ví dụ đẹp về cách khoa học tự sửa mình. Một giả thuyết được tin rộng rãi đã bị kiểm tra lại công khai, và các nhà nghiên cứu, kể cả những người từng ủng hộ nó, đã phải điều chỉnh cách nói. Với người đọc, bài học thiết thực là khi một lời khuyên nghe quá gọn gàng, nên hỏi thêm: nó đã được làm lại chưa, ở bao nhiêu nơi, kết quả có giống nhau không.
Câu hỏi thường gặp
Vậy thuyết cạn kiệt ý chí là sai hoàn toàn à?
Chưa thể nói là sai hoàn toàn. Các dự án làm lại lớn thấy hiệu ứng rất nhỏ hoặc không rõ, trong khi một số nhà nghiên cứu cho rằng thiết kế thí nghiệm làm lại chưa đủ mạnh để tạo ra cảm giác cạn sức. Cách đọc an toàn là: hiệu ứng, nếu có, nhỏ hơn nhiều so với những gì từng được kể.
Mệt mỏi khi quyết định có thật không?
Cảm giác ngán phải chọn sau một ngày nhiều việc là trải nghiệm phổ biến. Điều còn tranh luận là nó có làm quyết định tệ đi một cách đo được và nhất quán hay không. Bằng chứng hiện có lẻ tẻ, nên dùng nó như một lời nhắc chăm sóc bản thân hơn là một quy luật khoa học.
Khủng hoảng tái lập trong tâm lý học là gì?
Đó là cách gọi giai đoạn từ khoảng đầu thập niên 2010, khi nhiều kết quả nổi tiếng trong tâm lý học được làm lại và không cho kết quả như cũ. Nó dẫn tới những thay đổi như đăng ký kế hoạch nghiên cứu trước, chia sẻ dữ liệu, làm lại ở nhiều phòng thí nghiệm cùng lúc.
Tại sao một ý tưởng sai lại được tin lâu như vậy?
Vì nó hợp với trải nghiệm hằng ngày, dễ kể thành câu chuyện, và có hàng trăm bài báo cùng chiều. Khi các nghiên cứu không thấy hiệu ứng ít được công bố, bức tranh chung bị lệch. Bài học là ý tưởng hấp dẫn cần được kiểm tra nhiều lần trước khi trở thành lời khuyên phổ biến.
Trẻ em có bị cạn ý chí khi học cả ngày không?
Trẻ học cả ngày thì mệt là bình thường, nhất là khi thiếu ngủ, đói hay ngồi lâu. Không cần gán cho các em một khái niệm còn tranh cãi. Cho trẻ nghỉ, vận động, ăn uống đủ và không đánh giá em là thiếu ý chí khi em mệt là những việc có lợi rõ ràng hơn.
Có cách nào đo sức ý chí của một người không?
Không có phép đo đơn giản, đáng tin nào cho "lượng ý chí còn lại". Các bảng hỏi về tự chủ đo xu hướng chung, không đo được mức cạn ở từng thời điểm. Những bài kiểm tra trên mạng hứa đo ý chí nên được coi là để giải trí.