Mù do không chú ý là hiện tượng một vật nằm ngay trong tầm nhìn, đủ to, đủ rõ, nhưng người nhìn hoàn toàn không nhận ra nó vì sự chú ý đang dồn vào việc khác. Mắt vẫn thu ánh sáng từ vật đó, võng mạc vẫn gửi tín hiệu lên não, nhưng tín hiệu không được đưa vào phần ý thức. Sau đó, nếu được hỏi, người ta thường quả quyết là không hề có gì ở đó.
Đây không phải bệnh và không phải dấu hiệu kém thông minh. Nó là một giới hạn chung của đầu óc con người: sự chú ý có dung lượng hữu hạn, nên não buộc phải chọn, và cái giá của việc chọn là bỏ qua phần còn lại. Bài này giải thích cơ chế đó, những thí nghiệm đã làm nó nổi tiếng, lý do nó nguy hiểm nhất ở ngoài đường, và vì sao cách bù lại đúng nhất là thay đổi hoàn cảnh chứ không phải cố "để ý hơn".
Mắt nhận ánh sáng, nhưng sự chú ý mới quyết định cái gì được thấy
Cảm giác thông thường cho rằng nhìn là thấy: thứ gì lọt vào mắt thì hiện lên trong đầu như một bức ảnh đầy đủ. Khoa học tri giác mô tả khác. Mỗi giây, mắt đưa về não một lượng thông tin lớn hơn rất nhiều so với phần đầu óc kịp xử lý kỹ. Chỉ một vùng nhỏ ở giữa tầm nhìn có độ nét cao, phần rìa mờ và kém màu. Cảm giác "thấy rõ cả khung cảnh" thực ra được não ghép lại từ những lần đảo mắt liên tục và từ dự đoán về thứ thường có mặt ở đó.
Trong dòng thông tin ấy, sự chú ý hoạt động như bộ lọc. Thứ gì liên quan tới việc đang làm, đang tìm, hoặc đủ bất ngờ theo cách não đã quen cảnh giác, thì được đẩy lên để xử lý sâu và ghi nhớ. Thứ còn lại vẫn được xử lý ở mức thô, đôi khi đủ để ảnh hưởng nhẹ tới phản ứng, nhưng không thành trải nghiệm có ý thức. Mù do không chú ý xảy ra khi một vật quan trọng rơi vào phần bị lọc bỏ.
Điểm đáng chú ý là người bị "mù" không hề cảm thấy thiếu gì. Không có lỗ trống trong tầm nhìn, không có cảm giác bị che. Vì thế hiện tượng này khó tự nhận ra hơn nhiều so với tật mắt: một người cận thị biết mình nhìn mờ, còn một người vừa bỏ sót chiếc xe đạp ở góc đường thì tin chắc là đã nhìn kỹ.
Những thí nghiệm làm hiện tượng này nổi tiếng
Người cầm ô đi ngang trận bóng. Từ những năm 1970, nhà tâm lý học Ulric Neisser đã cho người xem đoạn phim ghép hai nhóm chuyền bóng và nhờ họ đếm số đường chuyền. Một người phụ nữ cầm ô đi chậm qua giữa khung hình, và nhiều người xem không nhắc gì tới cô.
Thí nghiệm "người mặc đồ khỉ đột". Năm 1999, Daniel Simons và Christopher Chabris làm lại ý tưởng này: người xem đếm đường chuyền của đội áo trắng, giữa chừng một người mặc bộ đồ khỉ đột bước vào, đứng giữa sân, vỗ ngực rồi đi ra. Theo báo cáo của hai tác giả, khoảng một nửa số người xem không nhận ra. Con số dao động theo cách sắp đặt, nhưng việc một tỉ lệ lớn bỏ sót một thứ lộ liễu như vậy đã được lặp lại nhiều lần.
Đặt tên cho hiện tượng. Cụm từ "mù do không chú ý" (inattentional blindness) được Arien Mack và Irvin Rock dùng làm tên cuốn sách cuối thập niên 1990, tổng kết một loạt thí nghiệm trong phòng lab, nơi người ta bỏ sót cả những hình đơn giản xuất hiện bất ngờ ngay gần điểm đang nhìn.
Ngay cả chuyên gia cũng không miễn nhiễm. Có nghiên cứu cài một hình nhỏ dạng khỉ đột vào ảnh chụp phổi rồi đưa cho các bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc tìm nốt bất thường; phần lớn không nhắc tới hình lạ đó dù mắt họ, theo máy đo chuyển động mắt, đã lướt qua đúng chỗ. Chuyên môn giúp tìm đúng thứ đang tìm, không giúp thấy thứ không tìm.
Yếu tố nào làm dễ bị mù do không chú ý hơn
Các nghiên cứu cho thấy khả năng bỏ sót không cố định mà thay đổi theo hoàn cảnh. Bảng dưới gom các yếu tố được nhắc nhiều, ở mức xu hướng chung chứ không phải quy luật chính xác cho từng người.
| Yếu tố | Ảnh hưởng thường thấy | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Việc đang làm khó, đòi đếm hay tìm kỹ | Càng dồn chú ý, càng dễ bỏ sót thứ ngoài nhiệm vụ | Tìm số nhà trong hẻm lạ, không thấy xe từ phía bên kia |
| Vật lạ không giống thứ đang tìm | Dễ bị lọc bỏ hơn vật cùng màu, cùng dáng | Đang tìm ô tô để nhường đường, không thấy người đi bộ áo tối |
| Vật xuất hiện ở chỗ không ngờ | Não ít "canh" những chỗ hiếm khi có gì | Trẻ chạy ra từ giữa hai xe đỗ |
| Đầu óc bận chuyện khác | Chú ý bị chia, phần dành cho cảnh trước mặt mỏng đi | Vừa đi bộ vừa nghĩ cách trả lời tin nhắn |
| Mệt, buồn ngủ, say | Bộ lọc kém linh hoạt, chậm phát hiện cái mới | Lái xe đường quen lúc khuya |
| Quen việc, quen đường | Nhìn theo thói quen, bỏ qua thay đổi bất thường | Không thấy biển báo mới cắm trên đường đi làm mỗi ngày |
Điểm chung của các yếu tố là sự chú ý đã bị "đặt hàng" trước cho một thứ khác. Hiện tượng không xuất hiện vì người ta lơ đễnh cả buổi, mà thường xuất hiện đúng lúc người ta đang tập trung rất cao vào một việc.
Vì sao hiện tượng này nguy hiểm nhất ở ngoài đường
Trong các báo cáo tai nạn giao thông ở nhiều nước có một kiểu lời khai quen thuộc: người gây va chạm nói rằng đã nhìn mà không thấy. Giới nghiên cứu giao thông gọi nhóm này bằng một cái tên mô tả đúng như vậy, "nhìn mà không thấy". Ca hay gặp là ô tô rẽ hoặc ra khỏi ngõ cắt ngang một xe máy, xe đạp đang đi thẳng. Tài xế đã quay đầu, mắt đã lướt qua hướng đó, nhưng đầu óc đang tìm thứ to và thường gặp hơn, nên chiếc xe nhỏ không được ghi nhận.
Ở đường phố Việt Nam, nơi xe máy, xe đạp, người đi bộ, xe đẩy hàng cùng chia một làn đường, số vật có thể xuất hiện bất ngờ rất lớn. Người lái phải lọc liên tục, và bộ lọc làm việc theo kỳ vọng: ở nút giao quen thuộc, mắt có xu hướng nhìn những hướng hay có xe. Một người đi ngược chiều, một em bé đạp xe từ cổng trường ra, hay một xe chở hàng cồng kềnh đỗ lấn ra lòng đường rất dễ rơi vào phần bị bỏ qua.
Vì vậy luật giao thông và các khoá dạy lái an toàn nhấn mạnh việc giảm tốc ở nơi tầm nhìn bị che, quan sát hai lần trước khi rẽ, và không dùng điện thoại khi điều khiển xe. Những quy tắc này không xuất phát từ giả định người lái cẩu thả, mà từ hiểu biết rằng ngay cả người tỉnh táo, cẩn thận nhất cũng có lúc nhìn mà không thấy.
Tự quan sát hiện tượng này an toàn ở nhà
Bạn có thể thấy giới hạn này bằng vài phép thử nhỏ, không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần làm ở nơi an toàn, ngồi yên, không làm khi đang di chuyển. Mục đích là tự cảm nhận chứ không phải đo xem ai giỏi hơn.
- Nhờ một người trong nhà quay đoạn video ngắn ở phòng khách: hai người chuyền qua lại một quả bóng nhỏ, giữa chừng một người thứ ba đi ngang phía sau, cầm một vật lạ như cây chổi hay chiếc mũ bảo hiểm.
- Cho người xem chưa biết trước nhiệm vụ đếm chính xác số lần bóng được chuyền, dặn họ chỉ cần trả lời một con số.
- Xem xong, hỏi con số trước, rồi mới hỏi thêm: trong đoạn phim có gì khác thường không. Ghi lại câu trả lời mà không bình luận.
- Mở lại đoạn phim, lần này không đếm, để người xem tự thấy phần mình đã bỏ qua và kể lại cảm giác lúc đó.
- Đổi vai: người vừa xem tự quay một đoạn mới cho người khác. Vì đã biết bí mật, họ sẽ thấy rõ việc biết trước thay đổi hẳn cách nhìn.
Khi làm với trẻ, chỉ nên coi đây là một khám phá về cách đầu óc hoạt động. Không cho điểm, không so ai thấy ai không thấy, và nhấn mạnh rằng người lớn cũng bỏ sót y như vậy.
Bù lại giới hạn: thay đổi hoàn cảnh hơn là cố gắng
Biết về hiện tượng này không làm người ta hết bị, cũng như biết về ảo ảnh không làm hai đường thẳng hết trông như cong. Cách bù hiệu quả hơn là sắp xếp việc và môi trường sao cho thứ quan trọng khó bị bỏ qua:
- Bớt việc chồng lên nhau ở chỗ nguy hiểm. Khi qua ngã tư, khi lùi xe, khi bế trẻ xuống cầu thang, gác lại cuộc nói chuyện, tin nhắn, danh sách việc đang nghĩ trong đầu.
- Quét có chủ đích. Người lái xe được dạy nhìn lần lượt từng hướng theo thứ tự cố định, kể cả hướng "chắc không có ai", thay vì đảo mắt theo thói quen.
- Làm cho mình dễ được thấy. Người đi xe máy, xe đạp, đi bộ buổi tối dùng đèn, áo sáng màu, không đứng ở điểm khuất; người khác đang bận cũng khó bỏ sót một vật sáng, chuyển động.
- Dùng người thứ hai cho việc quan trọng. Trong bếp, trong xưởng, trong việc giữ trẻ, một người làm việc chính và một người chỉ việc quan sát xung quanh thường an toàn hơn hai người cùng cắm cúi.
- Dùng danh mục kiểm tra. Những ngành mà một lần bỏ sót có thể gây hại lớn, như hàng không hay y tế, dùng danh mục kiểm tra chính vì không tin vào trí nhớ và sự để ý của một người ở thời điểm bận.
- Khiêm tốn với lời khai "mình đã nhìn kỹ". Khi tranh cãi chuyện ai thấy gì, nhớ rằng cảm giác chắc chắn không chứng minh được là mình đã thật sự ghi nhận.
Vì sao không nên cố "luyện để thấy hết"
Trên mạng có không ít lời hứa rằng tập vài bài là có thể "mở rộng tầm chú ý" để không bỏ sót gì. Ở góc khoa học phổ thông, cần thận trọng với lời hứa đó. Việc lọc bỏ không phải lỗi cần sửa mà là cách đầu óc giữ cho mình làm được việc. Nếu mọi thứ trong tầm mắt đều được xử lý sâu như nhau, người ta sẽ ngập trong chi tiết và không hoàn thành được nhiệm vụ nào. Kinh nghiệm chuyên môn giúp tìm nhanh hơn những thứ quen thuộc trong nghề, nhưng các nghiên cứu cho thấy nó không xoá được việc bỏ sót thứ nằm ngoài dự kiến.
Cố gồng để "để ý mọi thứ" lúc lái xe hay lúc làm việc nguy hiểm thường dẫn tới mệt nhanh hơn, và mệt lại làm bộ lọc kém đi. Thái độ hợp lý hơn là chấp nhận rằng mình có giới hạn, rồi dành chú ý cho đúng việc ở đúng lúc. Người hiểu giới hạn này thường lái xe chậm lại ở chỗ khuất, nhờ người khác kiểm giúp việc quan trọng, và ít khi cãi chắc nịch về chuyện mình đã thấy hay không thấy. Nếu bạn hoặc người nhà hay va vấp, hay bỏ sót đến mức ảnh hưởng sinh hoạt, hoặc kèm theo nhìn mờ, đau đầu, chóng mặt, đó là lúc nên đi khám thay vì tự giải thích bằng hiện tượng này.
Câu hỏi thường gặp
Mù do không chú ý có phải là bệnh về mắt không?
Không. Đây là giới hạn của sự chú ý ở người có thị lực bình thường. Mắt vẫn nhận hình ảnh, chỉ là đầu óc không đưa nó vào phần ý thức. Nếu bạn thấy nhìn mờ, có vùng tối trong tầm nhìn hoặc hay va vào đồ vật ở một bên, đó là dấu hiệu cần khám mắt hoặc thần kinh, không nên tự giải thích bằng hiện tượng này.
Đã biết về thí nghiệm khỉ đột rồi thì còn bị lừa nữa không?
Biết trước giúp bạn thấy đúng cái đã được nhắc, nhưng không bảo vệ bạn khỏi những thứ bất ngờ khác. Có thí nghiệm làm cho người đã biết về khỉ đột xem một phiên bản mới; họ thấy khỉ đột nhưng lại bỏ sót những thay đổi khác trong cùng đoạn phim. Giới hạn vẫn còn, chỉ là chuyển sang chỗ khác.
Người có kinh nghiệm lái xe lâu năm có ít bị hơn không?
Kinh nghiệm giúp người lái biết nên nhìn chỗ nào và phát hiện nhanh các tình huống quen thuộc. Tuy vậy, chính thói quen cũng làm họ nhìn theo kỳ vọng, nên những thứ hiếm gặp ở nơi quen thuộc vẫn có thể bị bỏ qua. Người lái lâu năm an toàn thường là người biết điều này và vẫn giảm tốc ở chỗ khuất.
Trẻ em có dễ bị mù do không chú ý hơn người lớn không?
Trẻ nhỏ đang phát triển khả năng điều khiển sự chú ý, nên khi mải mê một thứ, như quả bóng lăn ra đường, các em dễ không nhận ra xe đang tới. Đây là lý do người lớn cần dắt tay trẻ ở nơi có xe, chứ không phải lý do để chê trách hay kiểm tra các em.
Có cách nào kiểm tra mình có bị nhiều hơn người khác không?
Các phép thử ở nhà chỉ giúp bạn cảm nhận hiện tượng, không đo được mức độ chính xác và không nên dùng để so sánh giữa người với người. Kết quả phụ thuộc nhiều vào cách quay phim, độ khó của nhiệm vụ và việc có biết trước hay không. Nếu lo về trí nhớ hay sự tập trung kéo dài, nên hỏi bác sĩ.
Vì sao người làm chứng trong vụ va chạm hay kể khác nhau?
Mỗi người đứng một chỗ, đang chú ý một việc khác nhau, nên phần mỗi người thực sự ghi nhận cũng khác. Sau đó trí nhớ còn tự lấp chỗ trống bằng những gì nghe kể lại. Vì thế lời kể thành thật vẫn có thể sai, và người điều tra luôn đối chiếu nhiều nguồn.