Thể lực con người không đạt đỉnh ở một tuổi duy nhất: tốc độ và sức bật thường đạt mức cao nhất sớm, quanh khoảng giữa tuổi hai mươi; sức mạnh tối đa thường ở khoảng cuối hai mươi đến đầu ba mươi; còn sức bền đường dài có thể giữ tốt hoặc đạt đỉnh muộn hơn nữa. Sau mốc đó mỗi năng lực giảm theo một nhịp riêng, và nhịp giảm phụ thuộc rất nhiều vào việc người đó có vận động đều hay không.
Các con số trên là xu hướng chung rút ra từ quan sát vận động viên và dân số, không phải định luật cho từng người, và mốc cụ thể còn được bàn. Bài viết giải thích vì sao các năng lực lại đạt đỉnh lệch nhau, phần nào thật sự do tuổi, phần nào do bỏ tập, và khi nào cần hỏi bác sĩ trước khi đẩy cơ thể ở tuổi trung niên trở đi.
Vì sao không có một "tuổi đỉnh" chung
Thể lực là tên gọi chung cho nhiều năng lực khác nhau, mỗi năng lực dựa trên một bộ máy riêng của cơ thể. Tốc độ và sức bật phụ thuộc nhiều vào sợi cơ co nhanh và khả năng thần kinh ra lệnh cho cơ co thật đồng bộ trong thời gian rất ngắn. Sức mạnh tối đa phụ thuộc vào khối cơ, độ chắc của gân, xương và kỹ thuật dùng lực. Sức bền dựa trên tim, phổi, mạch máu và khả năng của cơ dùng oxy trong thời gian dài. Độ dẻo phụ thuộc vào mô liên kết quanh khớp.
Mỗi bộ máy trưởng thành và lão hoá theo lịch riêng. Hệ thần kinh cơ cho động tác dùng lực thật nhanh hoàn thiện sớm và cũng là thứ suy giảm sớm. Khối cơ cần nhiều năm tập luyện để tích luỹ, nên sức mạnh tối đa đến muộn hơn. Sức bền lại được hưởng lợi từ kinh nghiệm, cách chia sức và sự thích nghi tích luỹ của tim mạch, nên nhiều người chạy đường dài đạt thành tích tốt nhất khi đã ngoài ba mươi.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là thể lực đỉnh ở tuổi nào, mà là năng lực nào đỉnh ở tuổi nào. Câu trả lời giúp mỗi người đặt kỳ vọng hợp lý cho mình theo từng giai đoạn, thay vì so mình năm bốn mươi với chính mình năm hai mươi trên cùng một thước đo.
Mốc tham khảo cho từng năng lực
Bảng dưới tổng hợp xu hướng hay được mô tả trong y học thể thao. Khoảng tuổi để rộng có chủ ý, vì mỗi nghiên cứu, mỗi môn và mỗi người cho kết quả khác nhau; đọc bảng để hiểu xu hướng, không để tự chấm mình.
| Năng lực | Thường đạt mức cao nhất | Xu hướng sau đó | Yếu tố giữ được lâu |
|---|---|---|---|
| Tốc độ, sức bật | Khoảng giữa tuổi hai mươi | Giảm khá sớm, rõ hơn sau bốn mươi | Bài tập nhanh, nhẹ, an toàn; giữ sức cơ chân |
| Sức mạnh tối đa | Khoảng cuối hai mươi đến đầu ba mươi | Khối cơ giảm dần từ khoảng ba mươi, nhanh hơn sau sáu mươi | Tập sức cơ đều đặn, ăn đủ đạm |
| Sức bền tim phổi | Khoảng hai mươi đến ba mươi lăm, tuỳ môn | Giảm dần theo năm, chậm hơn ở người tập đều | Vận động đều đặn vừa sức nhiều năm |
| Độ dẻo | Thường cao từ tuổi nhỏ | Giảm từ từ nếu không giữ | Giãn cơ, vận động khớp hằng ngày |
| Thăng bằng, phối hợp | Hoàn thiện ở tuổi trưởng thành | Giảm rõ hơn ở tuổi cao | Đi lại nhiều, bài tập thăng bằng phù hợp |
Một điểm hay bị bỏ qua: ở nhiều người, mức giảm do bỏ vận động lớn hơn nhiều so với mức giảm do tuổi. Một người năm mươi tuổi tập đều có thể khoẻ hơn rõ rệt so với chính họ ở tuổi ba mươi khi ngồi văn phòng cả ngày.
Phần nào thật sự do tuổi
Sợi cơ co nhanh teo dần. Cùng với tuổi, cơ thể mất dần một phần đơn vị vận động, tức là các nhóm sợi cơ cùng một dây thần kinh điều khiển, và sợi co nhanh bị ảnh hưởng nhiều hơn. Đây là lý do tốc độ và sức bật giảm sớm, và cũng là lý do người lớn tuổi khó bước nhanh để giữ thăng bằng khi vấp.
Tim đập tối đa chậm dần. Nhịp tim tối đa mà một người có thể đạt được giảm dần theo tuổi, dù người đó tập luyện chăm chỉ. Khi nhịp tối đa thấp hơn, lượng máu và oxy tim có thể bơm đi trong lúc gắng sức cũng thấp hơn, kéo theo sức bền tối đa giảm. Nhiều ước tính cho thấy ở người ít vận động, năng lực dùng oxy tối đa giảm khoảng một phần mười mỗi mười năm sau tuổi ba mươi; người tập đều giảm chậm hơn.
Hồi phục lâu hơn. Sau một buổi gắng sức, cơ, gân và khớp của người lớn tuổi cần nhiều thời gian hơn để sửa chữa. Không phải họ không tập được, mà khoảng nghỉ giữa các buổi nặng cần dài hơn và tăng mức tập cần từ tốn hơn.
Gân, sụn kém đàn hồi. Mô liên kết mất dần độ đàn hồi, chịu lực đột ngột kém hơn. Đó là lý do những chấn thương như đứt gân gót, rách cơ khi bật nhảy hay chạy nước rút thường gặp hơn ở người trung niên đá bóng, chơi cầu lông sau nhiều năm bỏ tập.
Phần nào là do bỏ vận động
Nếu chỉ nhìn đường cong thể lực theo tuổi trong dân số chung, rất dễ kết luận rằng sau ba mươi tuổi cơ thể chỉ còn đi xuống. Nhưng phần lớn dân số đồng thời cũng giảm vận động khi đi làm, lập gia đình, ngồi nhiều hơn. Khi tách riêng những người duy trì vận động đều đặn nhiều năm, các nhà nghiên cứu thường thấy đường cong thoải hơn hẳn: thể lực vẫn giảm, nhưng chậm, và nhiều người giữ được khả năng sinh hoạt độc lập tới tuổi rất cao.
Khối cơ là ví dụ rõ nhất. Từ khoảng tuổi ba mươi, nếu không có kích thích, khối cơ giảm dần mỗi năm một ít, nhiều tài liệu ước lượng khoảng vài phần trăm mỗi mười năm, và nhanh hơn sau tuổi sáu mươi. Tập sức cơ đều đặn làm chậm quá trình này đáng kể, và cơ của người lớn tuổi vẫn đáp ứng với tập luyện, dù chậm hơn người trẻ.
Như vậy giới hạn do tuổi là có thật, nhưng nó là đường viền ngoài cùng. Khoảng cách giữa đường viền đó với thể lực thực tế của mỗi người phần lớn do lối sống quyết định. Đây là phần mỗi người có thể tác động, ở bất kỳ tuổi nào.
Tự quan sát thể lực của mình một cách an toàn
Không cần thử sức tới mức tối đa mới biết thể lực đang ở đâu. Những phép quan sát dưới đây dựa trên sinh hoạt hằng ngày, làm ở mức thoải mái, mục đích là so mình với chính mình theo thời gian:
- Chọn một quãng đường đi bộ quen thuộc, ví dụ vòng quanh khu phố, ghi lại thời gian đi ở tốc độ thoải mái nói chuyện được, mỗi tháng một lần.
- Ghi nhận sau khi leo lên một số tầng cầu thang quen thuộc thì thở dốc nhiều hay ít, bao lâu thì nhịp thở trở lại bình thường.
- Thử đứng lên ngồi xuống chiếc ghế chắc chắn kê sát tường vài lần không chống tay, dừng ngay khi thấy chóng mặt hay đau khớp; người lớn tuổi nên có người đứng cạnh.
- Để ý những việc trước đây làm dễ mà nay thấy khó: xách hai túi đồ chợ, bê thùng nước, cúi buộc dây giày.
- Ghi tất cả vào một trang sổ, xem lại sau ba đến sáu tháng thay vì mỗi ngày.
Mục đích không phải đạt một con số chuẩn nào, càng không để so với bạn bè hay con cháu. Nếu thấy một năng lực giảm nhanh bất thường trong vài tháng, như hụt hơi khi làm việc trước đây vẫn nhẹ nhàng, phù chân, đánh trống ngực, hãy đi khám thay vì cố tập bù.
Kỳ vọng hợp lý theo từng giai đoạn
Thay vì so với thành tích thời trẻ, hãy đặt mục tiêu theo những gì cơ thể ở giai đoạn này làm tốt. Vài gợi ý mang tính nguyên lý, không phải giáo án tập:
- Tuổi đi học: chơi nhiều môn, vận động đa dạng, không chuyên sâu quá sớm và không ép trẻ tập nặng để đạt thành tích. Trẻ phát triển thể lực theo nhịp riêng; tuyệt đối không xếp hạng, so sánh trẻ với nhau.
- Tuổi hai mươi đến ba mươi: thời điểm cơ thể đáp ứng nhanh nhất với tập luyện; xây nền sức cơ, sức bền và thói quen vận động sẽ có lợi về lâu dài.
- Tuổi ba mươi đến năm mươi: giữ thói quen tập đều quan trọng hơn cố đạt mức cao; khởi động kỹ, tăng mức tập từ từ, chú ý giấc ngủ và hồi phục.
- Tuổi năm mươi trở đi: ưu tiên sức cơ chân, thăng bằng, sức bền vừa phải phục vụ đi lại, leo cầu thang, tự lo sinh hoạt; tránh các động tác dùng lực đột ngột khi đã lâu không tập.
- Mọi giai đoạn: thành tích cá nhân so với chính mình mấy tháng trước là thước đo công bằng nhất.
Không có thần dược hay sản phẩm nào đảo ngược được giới hạn tuổi. Các loại hormone, chất kích thích tăng cơ dùng không có chỉ định y khoa mang lại rủi ro tim mạch, gan, nội tiết nghiêm trọng, và không nên dùng để cố giữ thể lực như thời trẻ.
Khi nào cần hỏi bác sĩ trước khi đẩy cơ thể
Người khoẻ mạnh bắt đầu vận động nhẹ như đi bộ thường không cần khám trước. Nhưng nên gặp bác sĩ trước khi tập nặng nếu bạn đã lâu không vận động và đang ở tuổi trung niên trở lên, có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh phổi, từng đau ngực hay ngất khi gắng sức, hoặc gia đình có người đột tử khi còn trẻ. Bác sĩ có thể khuyên làm thêm một số kiểm tra và gợi ý mức vận động an toàn.
Trong lúc vận động, hãy dừng ngay và gọi 115 nếu thấy đau thắt ngực, đau lan ra tay, hàm, lưng, khó thở bất thường, choáng váng sắp ngất, tim đập loạn, hoặc yếu, tê một bên người, nói khó. Những dấu hiệu này không phải là mệt bình thường và không được cố vượt qua.
Còn những cơn đau cơ âm ỉ một hai ngày sau buổi tập mới thường là phản ứng bình thường. Nếu đau nhói đột ngột ở khớp, gân, sưng to, không chịu lực được thì nên đi khám thay vì tiếp tục tập. Lắng nghe cơ thể ở tuổi lớn không phải là yếu đuối, mà là biết đâu là giới hạn của giai đoạn mình đang sống.
Câu hỏi thường gặp
Sau 30 tuổi có còn tăng cơ được không?
Được. Cơ ở mọi lứa tuổi đều đáp ứng với tập sức cơ, kể cả người cao tuổi, dù tốc độ chậm hơn người trẻ. Tập đều, tăng mức từ từ, ăn đủ đạm và ngủ đủ là các yếu tố chính. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu.
Vì sao vận động viên chạy đường dài nhiều người ngoài 30 vẫn thi tốt?
Sức bền dựa nhiều vào hệ tim mạch đã được rèn nhiều năm, khả năng cơ dùng oxy, kinh nghiệm chia sức và sức chịu đựng tâm lý. Những thứ này tích luỹ theo thời gian, nên bù được phần nào cho sự suy giảm nhẹ về tốc độ.
Thể lực giảm sau tuổi 40 có phải chủ yếu do tuổi không?
Một phần do tuổi, nhưng ở nhiều người phần lớn hơn là do giảm vận động, tăng cân, ngủ kém. Người duy trì vận động đều thường giữ thể lực tốt hơn rõ rệt so với người cùng tuổi ít vận động.
Trẻ em có nên tập tạ để khoẻ sớm không?
Trẻ có thể tập các bài sức mạnh phù hợp lứa tuổi dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn, chú trọng kỹ thuật và mức nhẹ. Không nên ép trẻ tập nặng vì thành tích hay so sánh với bạn. Vận động đa dạng, vui chơi ngoài trời vẫn là nền tảng chính.
Người lớn tuổi có nên chạy nước rút, bật nhảy không?
Nếu đã quen tập và được bác sĩ cho phép, có thể tập ở mức phù hợp. Người lâu không vận động thì nên bắt đầu bằng đi bộ, tập sức cơ chân, thăng bằng trước; động tác dùng lực đột ngột dễ gây chấn thương gân, cơ.
Có cách nào biết thể lực của mình đang ở mức nào không?
Cách đơn giản là theo dõi việc sinh hoạt hằng ngày: leo mấy tầng cầu thang thì thở dốc, đi bộ được bao lâu thoải mái. Ghi lại và so với chính mình sau vài tháng. Muốn đánh giá kỹ hơn, có thể nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia vận động kiểm tra.