Ở người trẻ có thính lực tốt, tai thường nghe được âm thanh có tần số khoảng từ hai mươi lần dao động mỗi giây tới khoảng hai mươi nghìn lần mỗi giây; ngoài dải đó, âm thanh vẫn tồn tại nhưng tai không nhận ra. Con số này chỉ là khoảng thường dùng trong sách phổ thông; thực tế mỗi người một khác, và phần âm cao thường thu hẹp dần theo năm tháng.
Mục từ này giải thích tần số là gì, vì sao tai nghe được dải đó mà không rộng hơn, vì sao âm cao mất trước, tai nhạy nhất ở vùng âm nào, cách tự quan sát giới hạn này mà không làm hại tai, và lúc nào cần đi đo thính lực.
Tần số là gì và tai đo nó bằng cách nào
Âm thanh là dao động lan truyền trong không khí. Tần số là số lần dao động mỗi giây, tính bằng héc. Dao động chậm cho âm trầm, như tiếng trống cái, tiếng sấm ở xa, tiếng động cơ xe tải. Dao động nhanh cho âm cao, như tiếng còi, tiếng chim hót, tiếng rít của bánh xe khi phanh gấp. Giọng nói con người nằm chủ yếu ở vùng giữa.
Bên trong tai trong có một ống xoắn hình con ốc, gọi là ốc tai. Dọc theo ốc tai là một màng mỏng gắn những tế bào có lông nhỏ, gọi là tế bào lông. Màng này không đều: đầu gần cửa ốc tai cứng và hẹp, rung mạnh với âm cao; càng vào sâu càng mềm và rộng, rung mạnh với âm trầm. Mỗi đoạn tế bào lông vì thế phụ trách một vùng tần số, giống các phím đàn xếp theo thứ tự.
Khi âm thanh đi vào, đoạn màng hợp tần số rung mạnh nhất, tế bào lông ở đó chuyển rung động thành tín hiệu thần kinh. Não đọc vị trí đoạn đang rung để biết âm cao hay trầm. Giới hạn của dải nghe chính là giới hạn ở hai đầu cây đàn: không có đoạn màng nào đủ cứng để rung theo âm quá cao, cũng không đoạn nào phản ứng tốt với dao động quá chậm.
Dải nghe và những âm thanh ngoài dải
Bảng dưới xếp các vùng tần số từ thấp lên cao ở mức phổ thông. Ranh giới giữa các vùng chỉ là quy ước, con số làm tròn và tuỳ người.
| Vùng | Khoảng tần số (làm tròn) | Ví dụ quen thuộc | Tai người |
|---|---|---|---|
| Hạ âm | Dưới khoảng 20 lần mỗi giây | Rung động của động đất, sóng biển lớn, một số máy móc | Thường không nghe thành tiếng; âm rất mạnh có thể cảm thấy như rung ở ngực, ở bụng |
| Âm trầm | Khoảng 20 tới vài trăm | Trống cái, tiếng sấm, giọng nam trầm | Nghe được, nhưng cần âm to hơn mới thấy rõ |
| Vùng giữa | Vài trăm tới vài nghìn | Giọng nói, tiếng chuông cửa, tiếng em bé khóc | Tai nhạy nhất, nhất là quanh vài nghìn lần mỗi giây |
| Âm cao | Vài nghìn tới khoảng 20 nghìn | Tiếng chim hót, tiếng xì hơi, tiếng rít | Người trẻ nghe được nhiều; phần cao nhất mất dần theo tuổi |
| Siêu âm | Trên khoảng 20 nghìn | Tiếng kêu định vị của dơi, máy siêu âm y khoa | Không nghe được; nhiều loài động vật nghe được |
Tai không nhạy đều ở mọi tần số. Ở vùng vài nghìn lần mỗi giây, nơi chứa nhiều âm phụ âm của tiếng nói, một âm rất nhỏ đã nghe thấy; ở hai đầu dải, âm phải to hơn nhiều mới bắt đầu nghe được. Đây là lý do khi giảm âm lượng nhạc, phần bass và phần cao như biến mất trước.
Vì sao âm cao mất trước theo năm tháng
Tế bào lông ở cửa ốc tai chịu nhiều nhất. Đoạn phụ trách âm cao nằm gần cửa vào, nơi mọi âm thanh đều đi qua trước. Qua nhiều năm, đoạn này chịu rung động nhiều hơn và thường hư hao sớm hơn.
Tế bào lông ở người không mọc lại. Theo hiểu biết y học hiện nay, tế bào lông ở tai trong người trưởng thành bị tổn thương gần như không tái tạo. Mỗi lần mất một ít, dải nghe hẹp lại một ít, và sự thay đổi đó cộng dồn.
Tiếng ồn và tuổi tác cộng vào nhau. Nghe âm thanh quá to trong thời gian dài làm hư tế bào lông nhanh hơn. Giảm thính lực do tuổi và do tiếng ồn hay chồng lên nhau, nên người làm việc lâu năm nơi ồn có thể mất âm cao sớm hơn bạn cùng tuổi.
Biểu hiện thường là "nghe thấy mà không nghe rõ". Âm cao chứa nhiều phụ âm như s, x, ph, th. Khi mất phần này, người ta vẫn nghe tiếng người nói nhưng khó phân biệt từ, nhất là ở quán đông, trong bữa tiệc. Nhiều người nghĩ người khác nói lí nhí, trong khi chính tai mình đang hẹp lại.
Quan sát giới hạn tai mà không làm hại tai
Có những đoạn âm thanh quét tần số từ thấp lên cao được chia sẻ trên mạng để "thử tai". Nếu muốn nghe thử cho biết, điều quan trọng nhất là không bao giờ tăng âm lượng để cố nghe cho được âm cao. Âm cao rất to có thể gây hại dù bạn không nghe thấy rõ.
- Dùng loa ngoài của máy, không dùng tai nghe nhét tai. Để âm lượng ở mức nói chuyện bình thường hoặc thấp hơn, đặt máy cách tai ít nhất một cánh tay.
- Bắt đầu từ vùng giữa, nơi bạn nghe rõ, rồi cho âm thanh đi lên dần. Đến lúc thấy âm nhạt dần rồi mất, dừng lại, không vặn to hơn.
- Nếu thấy chói, ù, nhói tai hay khó chịu ở bất kỳ lúc nào, dừng ngay.
- Cả nhà có thể cùng nghe và kể lại cảm nhận của mình, như trẻ em thường nghe được âm cao hơn ông bà. Đây là chuyện tự nhiên của tuổi, không ai cần so điểm hay xếp hạng.
- Nhớ rằng loa điện thoại, máy tính thường phát âm rất cao kém, nên "không nghe thấy" có thể do loa chứ không do tai.
Kết quả của cách quan sát này không phải là đo thính lực. Muốn biết tai mình nghe thế nào, bạn cần đo thính lực tại cơ sở y tế, trong phòng cách âm, với máy đã được chuẩn và người làm chuyên môn.
Hai tai đoán hướng âm thanh tới đâu
Ngoài dải tần, tai còn có một giới hạn ít được nhắc: khả năng biết âm thanh đến từ đâu. Não so hai tín hiệu từ hai tai. Âm đến từ bên phải chạm tai phải sớm hơn tai trái một chút xíu, và tai phải nghe to hơn vì đầu che bớt âm cho tai trái. Từ những chênh lệch rất nhỏ đó, não tính ra hướng, nhanh tới mức ta không ý thức được.
Cách tính này có giới hạn rõ ràng. Với âm trầm, sóng âm dài, vòng qua đầu dễ dàng nên chênh lệch độ to giữa hai tai rất ít; vì vậy tiếng bass, tiếng động cơ xe tải ở xa thường khó xác định hướng. Âm phát ra ngay phía trước hoặc ngay phía sau đến hai tai gần như cùng lúc, nên đôi khi ta nhầm trước với sau, phải xoay đầu mới biết. Vành tai giúp phân biệt phần nào nhờ cách nó phản xạ âm cao, nhưng không hoàn hảo.
Người nghe kém một bên tai thường gặp khó khăn rõ rệt trong việc đoán hướng: nghe tiếng còi xe mà không biết xe ở đâu, nghe ai gọi mà quay sai phía. Trong giao thông, đó là lý do không nên đeo tai nghe khi đi xe máy, xe đạp, kể cả chỉ một bên, và người đã biết mình nghe kém một bên nên quay đầu quan sát nhiều hơn thay vì trông vào tai.
Vì sao không nên cố nghe "xa" hơn giới hạn
Giới hạn nghe không thể nâng lên bằng tập luyện. Người làm âm nhạc, người chỉnh âm thanh có thể nghe ra nhiều chi tiết hơn người thường, nhưng đó là não học cách phân tích âm thanh, không phải tai nghe được tần số cao hơn. Cố "luyện" bằng cách bật to âm cao, nghe lâu những đoạn âm rít chỉ làm tế bào lông chịu thêm áp lực.
Cũng đừng tin những sản phẩm quảng cáo giúp tai "khôi phục" dải nghe như hồi trẻ. Theo hiểu biết hiện nay, khi tế bào lông đã mất thì việc có thể làm là bảo vệ phần còn lại và dùng thiết bị hỗ trợ nghe khi cần, theo tư vấn của bác sĩ tai mũi họng.
Cách giữ dải nghe lâu nhất là cách nhàm chán nhất: tránh âm thanh quá to, quá lâu; nghe tai nghe ở mức vừa phải; đeo nút bịt tai khi làm việc gần máy móc ồn, khi đi đến nơi có loa lớn; cho tai nghỉ sau một buổi ồn ào. Khi người nhà lớn tuổi bắt đầu hỏi lại nhiều, nói chuyện với họ ở nơi yên tĩnh, nhìn mặt khi nói, nói rõ thay vì nói to.
Khi nào cần đi đo thính lực
Nghe kém đột ngột ở một bên tai, xuất hiện trong vài giờ hoặc khi vừa ngủ dậy, kèm hoặc không kèm ù tai, chóng mặt, là tình huống người làm tai mũi họng khuyên đi khám càng sớm càng tốt, không chờ xem có tự khỏi không. Đau tai dữ dội, chảy dịch, chảy máu từ tai, chóng mặt quay cuồng kèm nôn cũng cần đến cơ sở y tế.
Những dấu hiệu từ từ cũng đáng để đi đo: hay phải hỏi lại, xem truyền hình phải vặn to hơn người nhà, khó nghe trong chỗ đông, ù tai kéo dài nhiều ngày, nghe một bên rõ hơn hẳn bên kia. Trẻ nhỏ chậm nói, không quay về phía tiếng gọi, hay nói to bất thường cũng nên được kiểm tra thính lực.
Đo thính lực không đau, thường chỉ mất một khoảng ngắn. Kết quả cho biết tai bạn nghe kém ở vùng tần số nào và mức độ ra sao. Từ đó bác sĩ mới có thể tư vấn bước tiếp theo. Đừng tự chẩn đoán qua các đoạn âm trên mạng, và đừng tự nhỏ thuốc vào tai khi chưa được khám.
Câu hỏi thường gặp
Có đúng là người lớn tuổi không nghe được một số tiếng mà trẻ em nghe được không?
Đúng ở mức phổ biến. Phần âm cao nhất của dải nghe thường hẹp dần từ tuổi trưởng thành, nên có những âm rất cao người trẻ nghe được còn người lớn tuổi thì không. Mức độ khác nhau nhiều giữa từng người.
Hạ âm có hại cho sức khoẻ không?
Hạ âm ở mức thường gặp trong đời sống như tiếng gió, tiếng xe lớn chạy xa thường không gây hại rõ ràng. Hạ âm cực mạnh từ máy móc công nghiệp có thể gây khó chịu. Nếu nơi làm việc rung ồn nhiều, nên hỏi bộ phận an toàn lao động.
Vì sao chó, mèo nghe được những tiếng ta không nghe thấy?
Cấu tạo tai của chúng khác người, nên dải nghe của nhiều loài mở rộng lên vùng âm cao hơn. Đó là lý do có loại còi huấn luyện chó mà người gần như không nghe thấy. Mỗi loài có dải nghe phù hợp với cách sống của nó.
Nghe thử đoạn âm trên mạng thấy mất âm cao sớm, có phải tai đã hỏng không?
Chưa chắc. Loa điện thoại, máy tính, tai nghe rẻ thường phát âm rất cao kém, và cách thử không có chuẩn. Nếu bạn lo lắng hoặc có dấu hiệu nghe kém, hãy đi đo thính lực tại cơ sở y tế để có kết quả đáng tin.
Ù tai có liên quan gì tới mất âm cao không?
Ù tai thường đi kèm với tổn thương tế bào lông, nhất là sau tiếp xúc tiếng ồn lớn, và hay rơi vào vùng âm cao. Nhưng ù tai có nhiều nguyên nhân khác nhau. Ù tai kéo dài, ù một bên hoặc kèm nghe kém nên đi khám tai mũi họng.
Trẻ em có cần đo thính lực nếu nghe vẫn bình thường không?
Nhiều nơi có chương trình sàng lọc thính lực cho trẻ sơ sinh. Với trẻ lớn hơn, nếu không có dấu hiệu bất thường thì theo lịch khám sức khoẻ thông thường. Trẻ chậm nói, không phản ứng khi được gọi hay học kém đột ngột nên được kiểm tra thính lực.