Tai người trẻ khoẻ mạnh nghe được những âm rất nhỏ như tiếng lá xào xạc, nhưng cũng chính đôi tai đó có thể bị tổn thương vĩnh viễn nếu phải nghe âm thanh to trong thời gian đủ dài, mà không hề thấy đau. Giới hạn của tai vì thế có hai đầu: đầu dưới là âm nhỏ nhất còn nghe thấy, đầu trên là mức ồn bắt đầu làm hại. Khoảng giữa hai đầu đó rộng tới mức người ta phải dùng một thang đo riêng là decibel.
Mục từ này giải thích decibel đọc thế nào, các mức âm thanh quen thuộc nằm ở đâu, vì sao thời gian nghe quan trọng không kém độ to, cách nhận ra mình đang ở nơi quá ồn mà không cần máy đo, và vì sao tuyệt đối không tự thử xem tai chịu được tới đâu.
Decibel là gì và vì sao thang đo lại kỳ lạ như vậy
Âm thanh to nhất mà tai chịu được mang năng lượng lớn hơn âm nhỏ nhất nghe thấy hàng nghìn tỷ lần. Nếu đo bằng thang thông thường, con số sẽ dài ngoằng và khó dùng. Decibel giải quyết bằng cách đếm theo bậc: cứ tăng mười decibel thì năng lượng âm thanh gấp mười lần. Tăng hai mươi decibel là gấp một trăm lần, ba mươi decibel là gấp một nghìn lần.
Tai cũng không cảm nhận độ to theo năng lượng. Theo mô tả phổ biến, tăng khoảng mười decibel, tai cảm thấy to lên chừng gấp đôi, dù năng lượng thật đã gấp mười. Ngược lại, chỉ tăng khoảng ba decibel đã là năng lượng gấp đôi, trong khi tai gần như không thấy khác mấy. Đây chính là cái bẫy: âm thanh trở nên nguy hiểm hơn nhiều mà cảm giác chỉ thấy "to hơn một chút".
Mốc không decibel là quy ước cho âm nhỏ nhất mà một tai trẻ khoẻ mạnh vừa đủ nghe ở vùng tần số tai nhạy. Không decibel không có nghĩa là im lặng tuyệt đối, và có người nghe được cả âm dưới mốc đó. Các con số decibel trong đời sống thường được đo theo cách điều chỉnh gần với độ nhạy của tai người, nên chúng chỉ là khoảng tham khảo.
Các mức âm thanh quen thuộc
Bảng dưới đưa ra khoảng ước lượng ở mức phổ thông, đo ở khoảng cách thông thường. Thực tế thay đổi nhiều theo khoảng cách, phòng kín hay ngoài trời, và từng thiết bị.
| Mức (khoảng) | Ví dụ trong đời sống | Với tai |
|---|---|---|
| Khoảng 10 đến 30 | Tiếng thở nhẹ, lá xào xạc, tiếng thì thầm | Rất yên tĩnh |
| Khoảng 40 đến 60 | Phòng ngủ ban đêm ở phố, cuộc nói chuyện bình thường | Dễ chịu |
| Khoảng 70 đến 85 | Đường phố đông xe giờ cao điểm, máy hút bụi, máy xay sinh tố | Mệt nếu nghe lâu, sát ngưỡng cần chú ý |
| Khoảng 90 đến 100 | Máy khoan, máy cắt cầm tay, phòng hát kín bật lớn, xe độ ống xả | Nghe trong thời gian ngắn đã có nguy cơ |
| Khoảng 100 đến 115 | Gần loa lớn ở sân khấu ngoài trời, quán bar sát loa | Nguy cơ cao, chỉ ít phút đã đáng kể |
| Từ khoảng 120 trở lên | Còi hú ở rất gần, tiếng nổ lớn sát tai | Có thể đau tai, tổn thương ngay lập tức |
Ngưỡng đau của tai thường được mô tả ở quanh mức trên cùng của bảng. Điều quan trọng là tổn thương bắt đầu từ rất lâu trước khi thấy đau. Đợi tới lúc đau mới bịt tai là đã muộn.
Vì sao thời gian nghe quan trọng ngang độ to
Tai mệt giống như cơ bắp, nhưng không hồi phục hoàn toàn. Âm thanh to làm các tế bào lông ở tai trong rung quá mạnh. Nghe ngắn thì chúng còn hồi lại; nghe lâu, nghe lặp lại nhiều ngày thì một phần chết đi và không mọc lại.
Một mốc hay được dùng là khoảng 85 decibel trong tám giờ. Nhiều tiêu chuẩn an toàn lao động lấy mốc quanh mức này cho một ngày làm việc. Mức to hơn thì thời gian an toàn ngắn lại rất nhanh.
Tăng vài decibel, thời gian an toàn giảm một nửa. Theo cách tính nhiều tổ chức an toàn lao động dùng, cứ tăng khoảng ba decibel thì thời gian nghe được coi là an toàn giảm còn một nửa. Theo cách tính đó, ở khoảng 100 decibel, như phòng hát bật lớn, thời gian an toàn chỉ còn khoảng mười lăm phút. Các tiêu chuẩn khác nhau có thể dùng mốc khác nhau, nhưng xu hướng thì giống nhau.
Cộng dồn trong ngày. Đi làm ở xưởng ồn, về nhà lại đeo tai nghe bật to trên xe buýt, tối đi hát, tai không được nghỉ. Tổng lượng âm thanh trong ngày mới là thứ tai phải gánh.
Nhận ra mình đang ở nơi quá ồn mà không cần máy đo
Ứng dụng đo độ ồn trên điện thoại cho con số tham khảo, độ chính xác tuỳ máy. Những dấu hiệu dưới đây dễ dùng hơn và không cần thiết bị gì.
- Bạn phải nói to hoặc gần như hét mới nói chuyện được với người đứng cách một sải tay.
- Rời khỏi chỗ đó, bạn thấy tai ù, nghe nghẹt như có bông trong tai, hay tiếng xung quanh nhỏ đi.
- Người đứng cạnh nghe được rõ bài nhạc phát ra từ tai nghe của bạn.
- Sau một buổi ồn ào, tối nằm xuống thấy tiếng rít, tiếng ve kêu trong tai mà xung quanh im lặng.
- Bạn thường xuyên phải vặn âm lượng tai nghe lên gần mức tối đa mới nghe rõ khi đi đường.
Ù tai, nghe nghẹt sau một buổi ồn thường đỡ dần sau vài giờ tới một hai ngày. Nhiều người coi đó là bình thường. Thật ra đó là lúc tai báo đã chạm giới hạn; các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu liệu những lần ù tai tạm thời lặp đi lặp lại có để lại tổn thương ẩn mà máy đo thông thường chưa thấy hay không. Thận trọng là cách khôn ngoan.
Bảo vệ tai trong những tình huống quen thuộc
Bạn không cần sống trong im lặng để giữ tai. Vài thói quen nhỏ đủ để kéo mức tiếp xúc xuống dưới giới hạn.
- Tai nghe: giữ âm lượng ở mức vừa nghe rõ khi ngồi trong phòng yên tĩnh; một lời khuyên hay được nhắc là không quá khoảng sáu mươi phần trăm âm lượng tối đa và nghỉ sau khoảng một giờ. Ở nơi ồn, chọn tai nghe cách âm tốt thay vì vặn to.
- Phòng hát và tiệc: ngồi xa loa, giảm âm lượng tổng, ra ngoài nghỉ tai vài phút mỗi lúc; trẻ em không nên ngồi sát loa.
- Làm việc với máy cắt, máy khoan, máy cưa: đeo nút bịt tai hoặc chụp tai chống ồn ngay cả khi chỉ làm "một lát".
- Đi xe máy đường dài: gió rít bên tai cũng là tiếng ồn; mũ bảo hiểm kín và đeo đúng cách giúp giảm bớt.
- Sự kiện lớn có loa công suất cao: không đứng sát loa, mang nút bịt tai, cho trẻ nhỏ đeo chụp tai phù hợp với cỡ đầu.
Nút bịt tai làm âm thanh nhỏ đi nhưng không làm bạn điếc với thế giới. Bạn vẫn nghe được người nói, thậm chí rõ hơn vì bớt tiếng ồn nền chói tai.
Vì sao tuyệt đối không tự thử tai chịu được tới đâu
Có những "thử thách" trên mạng như nghe nhạc ở mức tối đa xem chịu được bao lâu, đặt điện thoại phát âm cao sát tai, hay thi ai hét to hơn qua micro. Tất cả đều là cách nhanh nhất để mất một phần thính lực vĩnh viễn mà không nhận được gì. Không có phần thưởng nào cho việc chịu được tiếng ồn lâu hơn người khác; tai không quen dần, tai chỉ hỏng dần.
Nghe kém do tiếng ồn thường đến lặng lẽ: không đau, mỗi năm một chút, cho tới khi bạn phải hỏi lại nhiều trong bữa cơm gia đình, nghe tiếng còi xe muộn hơn, và tiếng ù tai không bao giờ tắt. Khi đã tới mức đó, phần đã mất không lấy lại được.
Nếu bạn làm việc thường xuyên trong môi trường ồn, hãy hỏi đơn vị về đo tiếng ồn nơi làm việc và khám thính lực định kỳ theo quy định an toàn lao động. Đây là quyền lợi của người lao động, không phải chuyện làm phiền.
Với trẻ em và thiếu niên, người lớn nên nói rõ lý do thay vì chỉ cấm. Một em học sinh lớp tám hiểu rằng tế bào trong tai không mọc lại sẽ dễ tự giảm âm lượng tai nghe hơn là bị nhắc mãi. Cả nhà có thể cùng thống nhất mức âm lượng của loa trong phòng khách, của tai nghe khi học trực tuyến, và để trẻ tự nhắc người lớn khi ai đó bật quá to.
Khi nào cần đi khám
Sau một tiếng nổ lớn, như pháo, vụ nổ lốp, tiếng súng ở trường bắn, mà thấy đau tai, nghe kém rõ rệt, ù tai không đỡ sau một ngày, chảy máu hoặc dịch từ tai, bạn cần đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng sớm. Nghe kém đột ngột một bên tai không rõ lý do cũng là tình huống nên đi khám ngay, không chờ.
Những dấu hiệu từ từ cũng đáng để đi đo thính lực: ù tai kéo dài nhiều tuần, hay phải nhờ người khác nhắc lại, khó nghe ở nơi đông người, người nhà phàn nàn bạn bật truyền hình quá to. Đo thính lực không đau, giúp biết tai đang kém ở vùng âm nào và theo dõi được qua các năm.
Ở nhiều nơi, người lao động trong môi trường ồn được khám thính lực khi bắt đầu đi làm và định kỳ sau đó. Hãy giữ lại các kết quả đo qua từng năm; so sánh chúng giúp bác sĩ thấy tai đang thay đổi nhanh hay chậm, từ đó có lời khuyên phù hợp về bảo hộ và công việc.
Bài viết này chỉ cung cấp hiểu biết phổ thông, không dùng để tự chẩn đoán. Đừng tự nhỏ thuốc, dầu hay chọc vào tai khi thấy ù; nếu có chóng mặt dữ dội, yếu liệt, nói khó đi kèm thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Đeo tai nghe chống ồn có an toàn hơn tai nghe thường không?
Thường là có, vì khi tiếng ồn bên ngoài bị chặn bớt, bạn không cần vặn to để nghe rõ. Nhưng nếu vẫn bật lớn thì tai vẫn chịu như cũ. Không dùng chế độ chống ồn khi đi đường vì bạn cần nghe còi xe.
Ù tai sau khi đi hát karaoke về có sao không?
Đó là dấu hiệu tai vừa chịu mức ồn vượt quá khả năng chịu đựng. Thường sẽ đỡ sau vài giờ tới một hai ngày. Nếu kéo dài hơn, kèm nghe kém hoặc đau tai, hãy đi khám tai mũi họng. Lần sau nên ngồi xa loa và giảm âm lượng.
Ứng dụng đo decibel trên điện thoại có chính xác không?
Mức độ chính xác tuỳ vào micro của từng máy và cách ứng dụng xử lý. Con số dùng để so sánh tương đối, như chỗ này ồn hơn chỗ kia, thì được. Đo tiếng ồn nơi làm việc để đánh giá an toàn cần thiết bị đo chuẩn.
Trẻ nhỏ có nhạy cảm với tiếng ồn hơn người lớn không?
Tai trẻ đang phát triển và ống tai nhỏ hơn, nên cùng một nguồn âm có thể tác động mạnh hơn. Trẻ cũng không biết tự tránh. Cho trẻ ngồi xa loa, dùng chụp tai chống ồn cỡ trẻ em ở nơi rất ồn và chọn tai nghe có giới hạn âm lượng.
Tai đã quen với tiếng ồn ở xưởng thì có còn bị hại không?
Cảm giác quen là do não không còn chú ý tới tiếng ồn, không phải tai đã chịu được hơn. Tế bào lông vẫn chịu tổn thương như cũ. Người làm việc ở nơi ồn cần đeo bảo hộ tai đầy đủ và khám thính lực định kỳ.
Tai bị tổn thương do tiếng ồn có phục hồi được không?
Ù tai và nghe nghẹt tạm thời thường đỡ sau một thời gian. Nhưng khi tế bào lông đã chết, theo hiểu biết y học hiện nay, phần nghe đã mất không phục hồi. Bác sĩ có thể tư vấn máy trợ thính và cách bảo vệ phần thính lực còn lại.