GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn vận động

Sức mạnh cơ bắp dự trữ: vì sao não không cho bạn dùng hết sức của mình

Cơ bắp thường không được dùng tới mức tối đa nó có thể tạo ra: thần kinh kích hoạt từng phần, cơ chế phanh bảo vệ gân xương và những câu chuyện sức mạnh lúc nguy cấp.

Father lifting a heavy wooden crate onto a cart in a quiet courtyard in Thanh Hoa, seen from the side with face turned away, strained arms, late afternoon light

Cơ bắp của bạn có khả năng tạo ra lực lớn hơn mức bạn thường dùng, vì hệ thần kinh hầu như không bao giờ kích hoạt toàn bộ sợi cơ cùng lúc một cách hoàn hảo, và cơ thể có những cơ chế chủ động hãm lực để bảo vệ gân, xương, khớp. Khoảng cách giữa sức mạnh bạn dùng được và sức mạnh cơ có thể tạo ra thường được gọi là sức mạnh dự trữ.

Mục từ này giải thích hệ thần kinh điều khiển lực cơ ra sao, vì sao người mới tập thấy khoẻ lên nhanh trước cả khi cơ to ra, những câu chuyện về sức mạnh phi thường lúc nguy cấp nên hiểu thế nào, và vì sao lớp phanh này là thứ nên được tôn trọng chứ không nên tìm cách tháo bỏ.

Cơ không co cả khối mà co từng đơn vị

Mỗi cơ được tạo nên từ hàng nghìn sợi cơ, gom thành các nhóm gọi là đơn vị vận động. Mỗi đơn vị do một tế bào thần kinh vận động điều khiển. Khi bạn cầm cái chén, não chỉ gọi một số ít đơn vị nhỏ. Khi bạn bê thùng nước nặng, não gọi thêm nhiều đơn vị, kể cả những đơn vị lớn và khoẻ, đồng thời tăng tần số tín hiệu gửi xuống để mỗi sợi cơ co mạnh hơn.

Lực bạn tạo ra vì thế không phụ thuộc chỉ vào cơ to hay nhỏ, mà vào việc hệ thần kinh gọi được bao nhiêu đơn vị, gọi nhanh tới đâu và phối hợp các cơ khác nhau tốt tới mức nào. Ở người chưa tập, khả năng gọi những đơn vị lớn nhất một cách tự nguyện thường còn hạn chế. Một số thí nghiệm dùng kích thích điện lên cơ cho thấy ở một số người, cơ còn tạo ra thêm được một phần lực so với khi họ tự cố hết sức, dù mức chênh khác nhau giữa các cơ và giữa các người.

Phối hợp cũng quan trọng. Khi bạn đẩy một vật, cơ chủ vận phải co, còn cơ đối vận ở mặt bên kia phải thả lỏng đúng lúc. Ở người mới, hai nhóm cơ này đôi khi cùng co, giống như vừa nhấn ga vừa đạp phanh, làm lực ra ngoài yếu đi.

Những lớp phanh cơ thể tự lắp sẵn

Cơ quan cảm nhận lực căng ở gân. Ở chỗ cơ nối vào gân có những thụ thể cảm nhận lực căng, thường được gọi là cơ quan gân Golgi. Khi lực căng quá lớn, chúng gửi tín hiệu làm giảm kích hoạt của cơ đó. Vai trò chính xác của cơ chế này trong việc hạn chế sức mạnh tối đa vẫn được nghiên cứu, nhưng nó thường được nhắc như một ví dụ của lớp bảo vệ tự động.

Đau và sợ đau. Khi một cử động bắt đầu gây đau, não thường giảm lực ngay. Ngay cả khi chưa đau, nếu từng bị chấn thương ở một vị trí, nhiều người vô thức không dùng hết sức ở đó. Đây là lớp phanh mang tính học được, khác nhau rất nhiều giữa các người.

Mệt mỏi thần kinh. Sau một loạt cố gắng hết sức, khả năng gửi tín hiệu mạnh xuống cơ giảm dần, kể cả khi bản thân sợi cơ chưa hết năng lượng. Đó là lý do lần cố thứ năm, thứ sáu thường yếu hơn lần đầu dù bạn không thấy cơ đau.

Ý thức về nguy hiểm. Khi bạn biết vật mình định nâng có thể rơi vào chân, hay tư thế đang chênh vênh, não tự động kìm lực lại để giữ thăng bằng và an toàn. Nỗ lực tối đa thật sự chỉ xuất hiện khi cơ thể cảm thấy đủ vững chãi.

Vì sao người mới tập khoẻ lên nhanh trước khi cơ to ra

Một hiện tượng quen thuộc với ai từng tập sức mạnh: vài tuần đầu, mức nâng được tăng lên khá nhanh, trong khi nhìn vào gương cơ gần như chưa thay đổi. Giải thích phổ biến trong sinh lý vận động là phần lớn tiến bộ giai đoạn đầu đến từ hệ thần kinh: não học cách gọi nhiều đơn vị vận động hơn, gửi tín hiệu đồng bộ hơn, phối hợp tốt hơn giữa các nhóm cơ và giảm sự co lẫn của cơ đối vận.

Sau giai đoạn đầu, tiến bộ chậm lại và phụ thuộc nhiều hơn vào việc cơ thật sự lớn lên, tức là sợi cơ dày thêm. Quá trình này kéo dài nhiều tháng, nhiều năm, và chạm tới giới hạn riêng của mỗi người, phụ thuộc vào di truyền, tuổi, nội tiết, dinh dưỡng và giấc ngủ. Ranh giới giữa hai giai đoạn không rõ ràng như vạch kẻ, nhưng ý chung thì được nhiều tài liệu đồng thuận.

Hiểu điều này giúp bạn không nản khi thấy mình khoẻ lên mà cơ chưa đổi, và cũng không ảo tưởng rằng tốc độ tiến bộ của tháng đầu sẽ kéo dài mãi. Nó còn giải thích vì sao người ngừng tập một thời gian rồi quay lại thường lấy lại sức khá nhanh: một phần kỹ năng thần kinh vẫn còn được giữ, giống như kỹ năng đi xe đạp không mất đi sau vài tháng không đạp. Ngược lại, gân và khớp của họ có thể đã yếu đi trong thời gian nghỉ, nên quay lại vẫn cần tăng tải từ từ, đừng nhảy ngay vào mức cũ.

Ba kiểu co cơ và giới hạn khác nhau của chúng

Cùng một cơ nhưng lực tạo được phụ thuộc vào việc nó đang co ngắn lại, giữ yên hay bị kéo dài ra trong lúc chịu lực. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên lý.

Kiểu coVí dụ đời thườngLực tương đối
Co ngắn (đồng tâm)Nâng thùng hàng từ sàn lên bànThấp nhất trong ba kiểu, giảm khi co càng nhanh
Giữ yên (đẳng trường)Bê thùng đứng yên chờ người mở cửaCao hơn co ngắn
Kéo dài khi chịu lực (lệch tâm)Hạ thùng hàng từ từ xuống sàn, đi xuống cầu thangCao nhất, thường cao hơn co ngắn một khoảng đáng kể

Vì vậy bạn có thể từ từ hạ xuống một vật mà bạn không nâng lên nổi. Nhưng chính kiểu co kéo dài lại hay gây đau mỏi cơ những ngày sau, như cảm giác đùi đau sau khi leo núi rồi đi xuống dốc nhiều. Cơ chịu lực lớn khi bị kéo dài là một giới hạn cần tôn trọng, nhất là với người ít tập.

Vì sao sức mạnh dùng được lên xuống trong cùng một ngày

Khởi động làm cơ sẵn sàng hơn. Cơ ấm lên co nhanh và mạnh hơn cơ lạnh, đường dẫn truyền thần kinh cũng như được "mở đường" sau vài lần gắng sức nhẹ. Đó là lý do lần cố đầu tiên khi chưa khởi động thường yếu hơn lần sau, và cũng là lần dễ chấn thương nhất.

Thiếu ngủ và đói làm hệ thần kinh gọi cơ kém đi. Sau một đêm ngủ ít hoặc khi bụng đói lâu, nhiều người thấy mình hụt sức dù cơ không hề nhỏ đi. Phần lớn sự hụt này nằm ở khả năng kích hoạt và động lực, không phải ở bản thân sợi cơ.

Hô to, có người cổ vũ có thể giúp thêm một chút. Người ta hay bật hơi hoặc hô lên khi dồn sức, và khi có người cổ vũ thì cố được thêm. Một số quan sát cho thấy điều này làm tăng nhẹ lực trong khoảnh khắc, nhưng mức tăng nhỏ và khác nhau giữa người với người.

Đau, lo lắng và sợ hãi kéo lực xuống. Khi đang lo bị đau lại chỗ từng chấn thương, hoặc lo vật sẽ rơi, não tự kìm lực. Cảm giác an toàn, tư thế vững, nền đất chắc là điều kiện để dùng được sức của mình, chứ không phải ngược lại.

Sức mạnh phi thường lúc nguy cấp: nên tin tới đâu

Thỉnh thoảng có những câu chuyện về người bình thường nâng được vật rất nặng để cứu người thân trong lúc nguy cấp. Những câu chuyện này hầu như không thể kiểm chứng: không ai đo lực lúc đó, vật nặng có thể chỉ được nhấc một bên, hoặc có điểm tựa giúp đỡ. Vì vậy không nên lấy chúng làm bằng chứng cho con số cụ thể nào.

Điều có cơ sở hơn là trong tình huống căng thẳng tột độ, cơ thể tiết hormone căng thẳng, tim đập nhanh, đau bị cảm nhận ít hơn, tập trung dồn vào một việc. Những thay đổi này có thể giúp người ta dùng được một phần sức mạnh dự trữ mà bình thường bị phanh lại. Mức tăng thật sự là bao nhiêu thì chưa có cách đo đáng tin trong đời thực.

Điểm quan trọng hơn là cái giá. Những người được kể trong các câu chuyện kiểu đó thường bị chấn thương sau sự việc, như rách cơ, tổn thương lưng, gãy răng do nghiến chặt. Lớp phanh tồn tại vì gân, xương và khớp có giới hạn chịu lực của chúng. Khi phanh bị vượt, cơ có thể kéo đứt chính gân của mình.

Tôn trọng lớp phanh: dùng sức an toàn hằng ngày

Trong sinh hoạt, phần lớn chấn thương khi bê vác đến từ việc dùng lực sai tư thế hoặc đột ngột, không phải từ thiếu sức. Hãy đến sát vật, hạ thấp người bằng cách gập gối và hông, giữ lưng thẳng tự nhiên, ôm vật sát bụng, đứng lên bằng chân và tránh vừa nâng vừa vặn người. Vật quá nặng thì chia nhỏ, dùng xe đẩy hoặc gọi thêm người, đừng thử xem mình nâng nổi không.

Nếu bạn muốn tăng sức mạnh, hãy tăng từ từ dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn và theo các trang chuyên về luyện tập. Mục đích của tập luyện là để cơ thể tự nới lớp phanh một cách an toàn, cùng lúc gân và xương cũng kịp thích nghi, chứ không phải tìm cách đánh lừa nó.

Hãy đến cơ sở y tế nếu sau khi bê vác bạn bị đau lưng lan xuống chân, tê bì, yếu chân, rối loạn tiểu tiện, hoặc nghe một tiếng bụp kèm đau dữ dội và mất sức ở tay hay chân. Đó có thể là dấu hiệu của tổn thương cần được bác sĩ khám, không nên tự xoa bóp hay chờ đợi.

Câu hỏi thường gặp

Có thật con người chỉ dùng một phần nhỏ sức mạnh cơ bắp không?

Không có con số chung đáng tin. Người đã tập thường kích hoạt được phần lớn cơ khi cố hết sức, người chưa tập thì kém hơn. Một số thí nghiệm cho thấy kích thích điện còn tạo thêm được một phần lực, nhưng mức chênh khác nhau tuỳ cơ và tuỳ người.

Vì sao tập vài tuần đã khoẻ hơn mà cơ chưa to?

Vì giai đoạn đầu chủ yếu là hệ thần kinh học cách gọi nhiều sợi cơ hơn, gửi tín hiệu đồng bộ hơn và phối hợp các nhóm cơ tốt hơn. Cơ lớn lên cần thời gian dài hơn, thường tính bằng nhiều tháng, và khác nhau tuỳ người.

Sức mạnh phi thường khi hoảng sợ có thật không?

Căng thẳng tột độ có thể giúp dùng thêm một phần sức mạnh dự trữ nhờ hormone và giảm cảm giác đau, nhưng các câu chuyện cụ thể hầu như không được đo đạc nên không thể dùng làm số liệu. Người trong cuộc cũng thường bị chấn thương sau đó.

Vì sao hạ vật xuống dễ hơn nâng lên?

Vì cơ tạo được lực lớn nhất khi bị kéo dài trong lúc chịu lực, gọi là co lệch tâm. Đó là lý do bạn hạ được vật mà không nâng nổi. Tuy vậy kiểu co này dễ gây đau mỏi cơ những ngày sau, nhất là ở người ít vận động.

Có cách nào tắt lớp phanh để khoẻ hơn không?

Không nên tìm cách đó. Lớp phanh bảo vệ gân, xương và khớp vốn có giới hạn chịu lực. Tập luyện đúng cách giúp cơ thể tự nới phanh từ từ trong khi gân xương thích nghi. Vượt phanh đột ngột dễ gây rách cơ, đứt gân.

Khi nào đau sau bê vác cần đi khám?

Khi đau lưng lan xuống chân, tê bì, yếu chân, rối loạn tiểu tiện, hoặc nghe tiếng bụp kèm đau dữ dội và mất sức ở một chi. Những dấu hiệu này cần bác sĩ khám sớm, không nên tự xoa bóp hay tự dùng thuốc rồi chờ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138