GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn vận động

Vì sao con người chạy bền giỏi hơn nhiều loài thú: mồ hôi, gân và nhịp thở

Con người thua nhiều loài thú ở tốc độ nhưng có lợi thế ở quãng dài: tản nhiệt bằng mồ hôi, gân đàn hồi, thở tự do theo bước chân và dáng đứng thẳng.

Group of villagers walking and jogging along a dirt path between terraced rice fields in Lao Cai, seen from behind, misty hills, wide landscape shot

Ở cự ly ngắn, con người thua rất nhiều loài thú bốn chân, nhưng ở quãng rất dài, nhất là khi trời nóng, một người khoẻ mạnh đã quen vận động có thể giữ nhịp chạy chậm đều lâu hơn nhiều loài vốn nhanh hơn mình. Lý do không nằm ở một bộ phận đặc biệt nào, mà ở cách cả cơ thể được "thiết kế" quanh việc di chuyển lâu và thải nhiệt tốt.

Mục từ này giải thích những đặc điểm khiến con người là sinh vật chạy bền khá giỏi, giả thuyết khoa học xung quanh chuyện đó, và vì sao hiểu điều này giúp bạn nhìn giới hạn sức bền của mình theo cách bình tĩnh hơn. Các so sánh với loài vật ở đây chỉ mang tính nguyên lý, không phải kỷ lục hay số đo cụ thể.

Bốn lợi thế của cơ thể người khi chạy lâu

Đổ mồ hôi khắp người. Con người có rất nhiều tuyến mồ hôi trên da và lớp lông mỏng, nên nhiệt sinh ra khi chạy được thải ra ngoài nhờ mồ hôi bốc hơi. Nhiều loài thú có lông dày và thải nhiệt chủ yếu bằng cách thở hổn hển, mà thở hổn hển thì khó làm cùng lúc với chạy nhanh. Vì vậy khi trời nóng, chúng buộc phải dừng lại nghỉ sớm hơn.

Gân dài làm việc như lò xo. Gân gót chân và vòm bàn chân của người tích và trả lại năng lượng ở mỗi bước. Khi tiếp đất, gân bị kéo căng; khi đẩy đi, nó co lại và trả về một phần năng lượng, giúp mỗi bước chạy tốn ít sức hơn so với khi chỉ dùng cơ.

Thở không bị buộc theo bước chân. Ở nhiều loài thú bốn chân khi phi nhanh, cử động thân và chân gần như ép nhịp thở trùng với nhịp bước. Người đứng thẳng nên có thể chọn nhịp thở linh hoạt hơn, ví dụ hai bước một hơi hay ba bước một hơi, tuỳ mức gắng sức.

Cơ mông lớn và đầu được giữ vững. Cơ mông lớn của người hoạt động mạnh khi chạy, giúp giữ thân không đổ về trước. Cấu trúc ở cổ và vai giúp đầu ổn định khi chạy, nên mắt nhìn đường không bị rung lắc quá nhiều. Những chi tiết này ít quan trọng khi đi bộ nhưng rõ vai trò khi chạy.

Giả thuyết săn đuổi: hấp dẫn nhưng còn tranh luận

Từ những đặc điểm trên, một số nhà nhân học đưa ra giả thuyết rằng tổ tiên loài người có thể từng săn mồi bằng cách đuổi theo con vật trong nhiều giờ dưới trời nóng, cho tới khi con vật kiệt sức vì không thải được nhiệt. Theo cách nhìn này, khả năng chạy bền là một phần quan trọng trong quá trình tiến hoá của chúng ta, chứ không chỉ là sản phẩm phụ của việc đi bằng hai chân.

Giả thuyết này hấp dẫn và được nhắc nhiều trong sách phổ thông, nhưng không phải nhà khoa học nào cũng đồng ý. Có ý kiến cho rằng nhiều đặc điểm trên vốn phục vụ đi bộ đường dài nhiều hơn là chạy; có ý kiến cho rằng săn đuổi kiểu đó chỉ khả thi trong điều kiện địa hình và khí hậu nhất định. Bằng chứng hoá thạch về cách sống của tổ tiên luôn có giới hạn, nên câu chuyện này nên được xem là một giả thuyết đang được tranh luận, không phải sự thật đã chốt.

Dù giả thuyết săn đuổi đúng đến đâu, có một điều ít bị phản bác: so với kích thước và tốc độ của mình, cơ thể người tản nhiệt tốt và đi lại đường dài khá hiệu quả. Đó là nền tảng sinh học cho chuyện nhiều người bình thường, nếu tập dần, có thể đi bộ hoặc chạy chậm hàng giờ liền.

Chạy nhanh và chạy bền: hai kiểu giới hạn khác nhau

Nhiều người tự nhận mình chạy kém nhưng thật ra họ chỉ mới thử một kiểu chạy. Chạy nhanh và chạy bền bị giới hạn bởi những thứ khác nhau, nên một người có thể yếu ở kiểu này mà ổn ở kiểu kia.

Tiêu chíChạy nhanh vài giâyChạy chậm hàng giờ
Thứ giới hạn chínhLực đạp trong thời gian chạm đất ngắn, tốc độ co cơNhiên liệu, khả năng thải nhiệt, sức chịu của gân khớp
Hệ năng lượngNăng lượng tức thời trong cơĐốt đường và mỡ có dùng ô xy
Ưu thế của người so với thúThấp, nhiều loài nhanh hơn hẳnKhá rõ khi trời nóng và quãng rất dài
Ảnh hưởng của thời tiết nóngÍt, vì thời gian ngắnRất lớn, nóng ẩm làm giới hạn thấp hẳn
Tập luyện cải thiệnCó, nhưng phụ thuộc nhiều vào bẩm sinhCó, và thường cải thiện rõ ở người mới bắt đầu

Vì vậy bạn không cần vội dán nhãn cho mình sau một lần chạy hụt hơi. Rất nhiều người chậm ở cự ly ngắn lại ngạc nhiên khi thấy mình đi bộ nhanh hoặc chạy chậm được rất lâu sau vài tháng tập đều.

Giới hạn thật sự của sức bền là nhiệt và nước

Cơ thể giỏi thải nhiệt bằng mồ hôi, nhưng chính cơ chế đó có cái giá: mỗi giờ vận động trong trời nóng, cơ thể mất một lượng nước và muối đáng kể. Lượng mồ hôi mỗi người khác nhau rất nhiều, phụ thuộc vào thời tiết, mức gắng sức, cân nặng và mức độ quen nóng. Khi mất nước nhiều, máu đặc hơn, tim phải đập nhanh hơn để bơm cùng một lượng máu, và khả năng làm mát giảm xuống.

Không khí ẩm như ở phần lớn Việt Nam vào mùa hè còn làm mồ hôi khó bốc hơi. Mồ hôi chảy ròng ròng mà không bay hơi thì không làm mát được bao nhiêu. Đó là lý do cùng một quãng đường, chạy vào sáng sớm mát mẻ dễ hơn hẳn chạy giữa trưa hè, và vì sao nhiều giải chạy ở nước ta xuất phát từ rất sớm.

Nói theo cách dễ nhớ: lợi thế chạy bền của con người dựa vào mồ hôi, và mồ hôi chỉ hiệu quả khi cơ thể có đủ nước và không khí đủ khô thoáng. Khi một trong hai điều kiện đó mất đi, giới hạn sức bền hạ xuống rất nhanh, và cố gắng vượt nó có thể dẫn tới say nóng, một tình trạng cấp cứu.

Vì sao sức bền giữa người với người chênh nhau nhiều

Cùng một nền tảng sinh học, nhưng sức bền giữa hai người có thể khác nhau rất xa. Phần di truyền ảnh hưởng tới kích thước tim, lượng máu, tỷ lệ sợi cơ chậm và khả năng cơ thể đáp ứng với tập luyện. Có người tập vài tháng đã tiến bộ thấy rõ, có người tập cùng kế hoạch mà tiến bộ chậm hơn hẳn. Các nghiên cứu về khả năng đáp ứng tập luyện cho thấy sự chênh lệch này là có thật, dù mức độ cụ thể còn được bàn cãi.

Ngoài di truyền là lối sống. Người đi bộ nhiều, làm nghề phải vận động, ở vùng đồi núi phải lên xuống dốc hằng ngày thường có nền sức bền tốt hơn người ngồi nhiều, dù họ chưa từng gọi đó là tập luyện. Cân nặng, giấc ngủ, hút thuốc, bệnh mạn tính cũng làm giới hạn sức bền dịch chuyển lên xuống.

Tuổi tác ảnh hưởng nhưng chậm hơn nhiều người nghĩ. Sức bền giảm dần theo tuổi, song người duy trì vận động đều thường giữ được sức bền tốt hơn hẳn người cùng tuổi ít vận động. Vì vậy, khi đặt mục tiêu cho mình, so với chính mình của vài tháng trước có ý nghĩa hơn so với hàng xóm hay đồng nghiệp.

Áp dụng hiểu biết này cho bản thân một cách an toàn

Hiểu rằng cơ thể mình có nền tảng tốt cho vận động lâu không có nghĩa là ai cũng nên chạy cự ly dài ngay. Nó chỉ gợi ý rằng sức bền là thứ có thể xây dần, và có những điều kiện giúp việc đó an toàn.

  • Bắt đầu bằng đi bộ nhanh, sau đó xen kẽ đi bộ và chạy chậm. Người mới thường đánh giá thấp sức bền của mình, nhưng cũng hay đánh giá thấp mức chịu đựng của gân khớp.
  • Chạy ở tốc độ còn nói chuyện được thành câu ngắn. Đây là cách đơn giản để giữ cường độ trong vùng cơ thể dùng ô xy hiệu quả.
  • Chọn giờ mát trong ngày, nhất là vào mùa nóng, và mang nước nếu vận động quá nửa tiếng.
  • Tăng thời gian vận động từ từ qua nhiều tuần, không tăng đột ngột chỉ vì hôm nay thấy khoẻ.
  • Lắng nghe gân gót, bắp chân, đầu gối. Đau nhói hoặc đau tăng dần qua các buổi là tín hiệu phải giảm, không phải thứ để cố vượt.
  • Cho trẻ em chạy vui theo sức mình, không đặt mục tiêu cự ly hay thời gian, không so với bạn bè.

Đây là những nguyên tắc chung. Ai cần một kế hoạch tập cụ thể nên tìm huấn luyện viên hoặc các trang chuyên về luyện tập thể thao, và hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền.

Dấu hiệu cần dừng và khi nào gặp bác sĩ

Khi vận động lâu trong thời tiết nóng, hãy dừng lại ngay nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, nhức đầu dữ dội, chuột rút khắp người, da nóng đỏ, hoặc ngừng ra mồ hôi dù trời nóng. Đưa người bị nạn vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát bằng nước, cho uống từng ngụm nếu còn tỉnh táo. Nếu lú lẫn, nói năng khó, co giật hoặc ngất, gọi 115 ngay.

Ngoài lúc vận động, những ai có bệnh tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chạy đều đặn, nhất là chạy vào mùa nóng. Bác sĩ có thể khuyên mức vận động phù hợp và những dấu hiệu riêng cần chú ý với tình trạng của bạn.

Sức bền là một trong những giới hạn con người có thể nới rộng nhiều nhất bằng tập luyện. Nhưng nới rộng nó là việc của nhiều tháng, không phải của một buổi chạy cố quá sức.

Câu hỏi thường gặp

Con người có thật sự chạy bền giỏi hơn ngựa hay chó không?

Trong điều kiện nóng và quãng rất dài, một người đã quen vận động có thể giữ nhịp tốt hơn nhiều loài thú vì thải nhiệt bằng mồ hôi hiệu quả. Ở điều kiện mát hoặc quãng ngắn, nhiều loài vẫn hơn hẳn người. Không có phép so chung cho mọi trường hợp.

Giả thuyết con người tiến hoá để chạy có được chứng minh chưa?

Chưa được chốt. Đây là một giả thuyết dựa trên nhiều đặc điểm cơ thể và một số quan sát về cách săn bắt truyền thống, nhưng vẫn có nhà khoa học cho rằng các đặc điểm ấy phục vụ đi bộ nhiều hơn. Nên xem nó là giả thuyết đang được tranh luận.

Vì sao trời nóng ẩm chạy mệt hơn hẳn?

Vì mồ hôi chỉ làm mát khi bốc hơi được. Không khí ẩm khiến mồ hôi chảy mà không bay hơi, cơ thể nóng lên nhanh hơn, tim phải làm việc nhiều hơn để vừa nuôi cơ vừa đưa máu ra da tản nhiệt. Vì vậy giới hạn sức bền thấp đi rõ rệt.

Người không có năng khiếu có chạy bền được không?

Phần lớn người khoẻ mạnh có thể cải thiện sức bền đáng kể nếu tập đều và tăng dần trong nhiều tháng. Năng khiếu ảnh hưởng tới mức cao nhất có thể đạt, nhưng với mục tiêu sức khoẻ thì nền tảng sinh học của con người đã khá thuận lợi.

Say nóng khi chạy có những dấu hiệu nào?

Thường gặp là chóng mặt, buồn nôn, nhức đầu, da nóng đỏ, có khi ngừng ra mồ hôi, nặng hơn thì lú lẫn, nói khó, co giật hoặc ngất. Khi có dấu hiệu lú lẫn hoặc ngất, hãy làm mát người bệnh và gọi 115 ngay, không chờ xem có tự khỏi.

Trẻ em chạy bền có hại không?

Trẻ em chạy vui theo sức mình thường có lợi cho sức khoẻ. Điều cần tránh là ép trẻ chạy cự ly dài để lấy thành tích, chạy giữa trưa nắng, hoặc so trẻ với bạn bè. Nếu trẻ có bệnh tim, hen hay bệnh mạn tính khác, hãy hỏi bác sĩ trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138