GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn vận động

"Bức tường" khi chạy đường dài: vì sao chân bỗng nặng như chì ở quãng cuối

Hiện tượng đụng tường khi chạy dài: kho đường trong cơ cạn dần, não giảm lực để tự vệ, dấu hiệu nguy hiểm khác với mệt thường và cách chia sức để tránh.

Long riverside road in Can Tho in early morning, a tired runner seen from behind slowing to a walk, hands on hips, soft golden haze over the water

"Bức tường" là cách người chạy bộ gọi khoảnh khắc chân bỗng nặng trĩu, tốc độ tụt hẳn, đầu óc mụ đi, thường xuất hiện sau khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng vận động liên tục ở cường độ khá cao. Ở cự ly marathon, nhiều người kể rằng nó đến quanh quãng ba mươi cây số, nhưng mốc này khác nhau rất nhiều tuỳ người, tuỳ tốc độ và tuỳ họ đã ăn gì trước đó.

Mục từ này giải thích bức tường là gì theo hiểu biết sinh lý phổ thông hiện nay, vì sao nó đến đột ngột chứ không từ từ, tại sao não có vai trò không kém cơ bắp, và đâu là ranh giới giữa mệt bình thường với dấu hiệu cần dừng lại ngay. Đây không phải giáo án luyện chạy; phần lịch tập đã có ở các trang chuyên về thể thao.

Cơ thể chạy bằng hai thứ nhiên liệu

Khi bạn chạy ở tốc độ vừa phải, cơ bắp dùng cùng lúc hai nguồn nhiên liệu chính: đường dự trữ dưới dạng glycogen trong cơ và gan, và mỡ. Mỡ thì cơ thể có rất nhiều, kể cả ở người gầy, đủ cho hàng chục giờ vận động nếu chỉ tính năng lượng. Glycogen thì ít hơn hẳn: tổng lượng dự trữ ở người trưởng thành thường được ước tính vào khoảng vài trăm gam, tuỳ khối cơ và chế độ ăn.

Điểm mấu chốt là mỡ cháy chậm. Cơ thể không thể biến mỡ thành năng lượng đủ nhanh để duy trì tốc độ cao. Muốn chạy nhanh, cơ phải dựa phần lớn vào glycogen. Càng chạy nhanh, tỷ lệ dùng glycogen càng cao, kho cạn càng sớm. Đó là lý do người chạy chậm và đều thường không gặp bức tường, còn người cố giữ tốc độ quá sức mình từ đầu lại hay gặp.

Gan cũng giữ một kho glycogen nhỏ, dùng để giữ đường huyết ổn định cho não. Não gần như phụ thuộc vào đường trong máu để hoạt động. Khi kho ở gan cạn và đường huyết bắt đầu tụt, bạn không chỉ thấy chân nặng mà còn thấy khó tập trung, dễ cáu, nhìn mọi thứ mờ mịt, đôi khi bủn rủn tay chân. Đây là phần "đầu óc mụ đi" mà nhiều người kể lại khi đụng tường.

Vì sao bức tường đến đột ngột chứ không từ từ

Cơ chuyển nhiên liệu không mượt. Khi glycogen trong cơ xuống thấp, cơ phải dựa nhiều hơn vào mỡ. Vì mỡ không cung cấp năng lượng đủ nhanh, cơ buộc phải hạ cường độ. Sự chuyển này xảy ra khá nhanh ở một ngưỡng nào đó, nên người chạy cảm nhận như bị chặn lại thay vì chậm dần đều.

Đường huyết tụt kéo theo đầu óc. Nếu cùng lúc đường huyết hạ, não phản ứng bằng cảm giác mệt rã rời, mất động lực, thậm chí muốn bỏ cuộc dù trước đó vài phút vẫn đầy quyết tâm. Cảm giác này đến nhanh và mạnh, dễ khiến người chạy hoảng.

Mệt tích luỹ cộng dồn cùng một lúc. Sau hàng giờ chạy, cơ đã bị tổn thương nhỏ, mất nước và muối qua mồ hôi, nhiệt độ cơ thể tăng. Những thứ này âm thầm cộng lại, rồi đổ ập ra cùng lúc khi kho năng lượng cạn. Vì vậy bức tường thường là tổng hợp của nhiều giới hạn chứ không chỉ một nguyên nhân.

Kỳ vọng làm cảm giác nặng hơn. Người đã nghe nhiều về bức tường đôi khi chờ nó đến ở một cây số nhất định, và cảm giác mệt bình thường ở đó bị phóng đại lên. Yếu tố tâm lý không làm bức tường là tưởng tượng, nhưng có thể làm nó đến sớm hơn hoặc nặng nề hơn.

Não có phải người gác cổng của sức bền

Một hướng giải thích được bàn nhiều trong khoa học thể thao cho rằng mệt mỏi khi vận động kéo dài không chỉ do cơ hết sức, mà còn do não chủ động giảm lực để bảo vệ cơ thể. Theo cách nhìn này, não liên tục nhận tín hiệu về nhiệt độ, lượng nhiên liệu, độ ẩm, mức đau, rồi điều chỉnh số sợi cơ được kích hoạt sao cho cơ thể không tự làm mình hỏng. Đây là một giả thuyết, có nhiều bằng chứng ủng hộ nhưng cũng còn tranh luận về mức độ.

Vài quan sát phổ biến khiến giả thuyết này có sức thuyết phục. Người chạy kiệt sức vẫn thường bứt tốc được khi nhìn thấy vạch đích, nghĩa là cơ chưa thật sự hết khả năng. Người được động viên, có nhạc yêu thích hoặc chạy cùng nhóm thường trụ lâu hơn khi chạy một mình. Ngược lại, người biết trước quãng đường còn dài sẽ tự nhiên chạy chậm hơn ngay từ đầu, như thể não đã tính toán trước.

Điều cần hiểu đúng: nếu não là người gác cổng, thì người gác cổng ấy đang bảo vệ bạn. Những lời khuyên kiểu "vượt qua giới hạn của não" hay "đừng nghe cơ thể" có thể nguy hiểm, vì có những tình huống tín hiệu mệt đang báo một vấn đề thật, như say nóng hay tim gắng sức quá mức. Việc nên làm là hiểu tín hiệu, không phải tắt nó đi.

Mệt bình thường hay dấu hiệu phải dừng

Không phải mọi cảm giác khó chịu khi chạy dài đều giống nhau. Bảng dưới giúp phân biệt ở mức người không chuyên. Nó không thay thế được đánh giá của nhân viên y tế tại chỗ hay bác sĩ.

Cảm giácThường gặp khiNên làm gì
Chân nặng, tốc độ tụt, muốn đi bộCạn năng lượng, chạy quá sức mìnhGiảm tốc, đi bộ, bổ sung đồ ăn có đường nếu đã chuẩn bị, uống nước vừa đủ
Bủn rủn, khó tập trung, hơi chóng mặt nhẹĐường huyết hạDừng lại, ăn hoặc uống thứ có đường, ngồi nghỉ ở chỗ mát, có người đi cùng
Đau tức ngực, khó thở không giảm khi nghỉ, tim đập loạnCó thể là vấn đề tim mạchDừng ngay, báo nhân viên y tế, gọi 115
Lú lẫn, nói lắp, da nóng, ngừng ra mồ hôi khi trời nóngCó thể là say nóng nặngDừng ngay, đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể, gọi 115
Buồn nôn, đau đầu, sưng tay sau khi uống rất nhiều nướcCó thể là hạ natri máu do uống quá nhiềuDừng uống thêm nước, báo nhân viên y tế ngay

Hai dòng cuối là tình huống cấp cứu, không phải bức tường. Ở các giải chạy, trạm y tế có mặt chính vì những trường hợp này. Nếu bạn chạy một mình ở nơi vắng, hãy luôn mang điện thoại và cho người nhà biết lộ trình.

Chia sức để không đâm vào tường

Bức tường không phải định mệnh của mọi người chạy dài. Phần lớn có thể làm nhẹ đi hoặc tránh được bằng cách hiểu nguồn năng lượng của mình. Các nguyên tắc dưới đây là kiến thức chung, không phải giáo án; người mới nên hỏi huấn luyện viên hoặc bác sĩ thể thao để có kế hoạch hợp với mình.

  1. Chạy chậm hơn bạn nghĩ ở nửa đầu. Tốc độ đầu buổi quyết định tốc độ đốt glycogen. Nhiều người đụng tường không phải vì yếu mà vì quá hăng ở mười cây số đầu.
  2. Ăn đủ tinh bột trong những ngày trước một buổi chạy rất dài, theo lượng quen thuộc với dạ dày mình. Không thử món lạ vào sáng hôm chạy.
  3. Bổ sung năng lượng trong lúc chạy nếu buổi chạy kéo dài quá khoảng một tiếng rưỡi. Thứ bổ sung và lượng dùng nên tập trước trong các buổi chạy thử, vì dạ dày cũng cần làm quen.
  4. Uống theo cơn khát và theo điều kiện thời tiết, không cố uống thật nhiều. Uống quá ít gây mất nước, uống quá nhiều cũng có thể nguy hiểm.
  5. Tăng quãng chạy dài từ từ qua nhiều tuần, để cơ thể quen dùng mỡ tốt hơn và để bạn hiểu cảm giác của mình ở mỗi giai đoạn.
  6. Chuẩn bị sẵn phương án dừng: điểm có thể nghỉ, người có thể gọi, và sẵn lòng đi bộ hoặc bỏ cuộc khi cơ thể báo động.

Mục đích của những bước này không phải để ép bản thân vượt bức tường bằng mọi giá, mà để bức tường không đến quá sớm. Một buổi chạy kết thúc bằng đi bộ an toàn tốt hơn nhiều so với một buổi chạy kết thúc ở trạm cấp cứu.

Vì sao người chạy lâu năm ít đụng tường hơn

Tập sức bền đều đặn qua nhiều tháng làm cơ thể thay đổi theo những cách giúp kho glycogen bền hơn. Cơ có thêm ty thể, là những "nhà máy" nhỏ trong tế bào đốt nhiên liệu bằng ô xy, và thêm mạng mao mạch đưa máu tới sợi cơ. Nhờ đó, ở cùng một tốc độ, người đã tập đốt nhiều mỡ hơn và tiết kiệm glycogen hơn người mới chạy. Kho glycogen trong cơ của họ cũng có xu hướng được nạp đầy hơn sau những ngày ăn đủ tinh bột.

Một thay đổi khác ít được nhắc là kinh nghiệm. Người chạy lâu năm hiểu cảm giác của mình ở từng tốc độ, biết lúc nào nên ăn, lúc nào nên chậm lại, nên ít khi mắc lỗi hăng quá ở đầu buổi. Phần "não gác cổng" của họ cũng quen với cảm giác mệt kéo dài, nên tín hiệu khó chịu ở mức vừa không còn bị hiểu thành báo động.

Dù vậy, người tập lâu vẫn có thể đụng tường khi chạy nhanh hơn sức mình, khi thời tiết nóng, khi ngủ kém hoặc ốm vừa khỏi. Bức tường không phải thứ biến mất hẳn sau một mức tập nào đó. Nó chỉ lùi xa hơn, và người hiểu nó thì biết cách không tự đẩy mình tới đó.

Ai nên cẩn thận hơn với chạy đường dài

Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, đặc biệt là người đang dùng thuốc hạ đường huyết, nên hỏi bác sĩ trước khi chạy các cự ly dài. Với người đang điều trị đái tháo đường, chuyện đường huyết tụt khi vận động lâu không chỉ là cảm giác mệt mà có thể thành cấp cứu, nên cần kế hoạch riêng do bác sĩ hướng dẫn.

Người mới chạy, người lâu không vận động, người trên bốn mươi tuổi muốn bắt đầu chạy cự ly dài cũng nên đi khám sức khoẻ trước, hỏi bác sĩ về tim và khớp. Trẻ em và thiếu niên có thể chạy vui, nhưng không nên bị đẩy vào cự ly dài vượt sức chỉ để lập thành tích hay so với bạn bè.

Trời nóng ẩm như mùa hè ở nhiều tỉnh phía Nam và miền Trung làm giới hạn sức bền thấp xuống rõ rệt. Cùng một quãng đường, chạy lúc trưa nắng khác hẳn chạy lúc sáng sớm. Hạ mục tiêu khi trời nóng là cách tôn trọng giới hạn chứ không phải đầu hàng.

Câu hỏi thường gặp

Bức tường khi chạy có phải ai cũng gặp không?

Không. Người chạy chậm, đều, ăn uống đủ trước và trong khi chạy có thể không gặp bức tường. Nó hay xảy ra ở người chạy quá tốc độ quen thuộc của mình trong thời gian dài hoặc vào buổi chạy khi kho năng lượng chưa được nạp đầy.

Bức tường thường xuất hiện ở cây số bao nhiêu?

Nhiều người kể gặp nó quanh quãng ba mươi cây số khi chạy marathon, tức sau khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng chạy khá nhanh. Tuy vậy mốc này thay đổi theo tốc độ, cân nặng, thời tiết, chế độ ăn, nên không có cây số cố định cho mọi người.

Gặp bức tường rồi thì có chạy tiếp được không?

Thường có thể tiếp tục bằng cách giảm hẳn tốc độ hoặc đi bộ, kèm bổ sung đồ có đường nếu đã chuẩn bị. Nếu kèm chóng mặt nhiều, lú lẫn, đau ngực hoặc khó thở, đó không còn là bức tường mà là dấu hiệu phải dừng và gọi hỗ trợ y tế.

Axit lactic có phải thủ phạm gây bức tường không?

Cách giải thích phổ biến hiện nay cho rằng bức tường chủ yếu liên quan đến cạn glycogen và đường huyết hạ, không phải tích tụ axit lactic. Lactate thực ra còn được cơ thể tái sử dụng làm nhiên liệu, và vai trò của nó trong mệt mỏi vẫn đang được nghiên cứu.

Uống thật nhiều nước có tránh được bức tường không?

Không. Nước giúp tránh mất nước nhưng không thay được năng lượng. Uống quá nhiều nước trong khi chạy dài có thể làm loãng natri trong máu, gây buồn nôn, đau đầu, lú lẫn, và cần cấp cứu. Hãy uống theo khát và theo thời tiết.

Người bị đái tháo đường có nên chạy đường dài không?

Nhiều người đái tháo đường vẫn vận động tốt, nhưng chạy dài làm đường huyết thay đổi mạnh, nhất là khi đang dùng thuốc hạ đường huyết. Hãy hỏi bác sĩ điều trị trước, có kế hoạch đo đường huyết và mang theo đồ ăn có đường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138