GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn vận động

Gân và dây chằng chịu lực tới đâu: mắt xích thích nghi chậm hơn cơ bắp

Gân và dây chằng chịu lực lớn nhưng ít máu nuôi nên thích nghi chậm hơn cơ bắp: vì sao người mới tập hay đau gân, dấu hiệu đứt gân và khi nào đi khám.

Close view of an older woman tying running shoes on a wooden bench in a park in Hue, ankles and hands in focus, face out of frame, soft morning light

Gân và dây chằng là những dải mô sợi rất bền, chịu được lực kéo lớn gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể khi bạn chạy, nhảy hay bê vác, nhưng chúng thích nghi với tập luyện chậm hơn cơ bắp nhiều. Khoảng chênh đó là lý do người mới tập, hoặc người quay lại vận động sau thời gian dài nghỉ, hay bị đau gân dù cơ vẫn thấy khoẻ.

Mục từ này giải thích gân và dây chằng khác nhau ra sao, chúng làm từ gì, vì sao lại chậm thích nghi, giới hạn chịu lực của chúng thể hiện thế nào trong đời thường, và đâu là dấu hiệu cần gặp bác sĩ. Bài không chẩn đoán bệnh gân khớp; mọi trường hợp đau kéo dài nên được khám trực tiếp.

Gân, dây chằng, cơ: ba thứ hay bị gọi lẫn

Trong lời nói hằng ngày, người ta hay gọi chung là "gân" cho mọi dải cứng dưới da. Thực ra đó là ba loại mô có nhiệm vụ khác nhau.

MôNối cái gì với cái gìNhiệm vụ chínhMáu nuôi
CơBám vào gânCo lại để tạo lựcNhiều
GânNối cơ với xươngTruyền lực từ cơ sang xương, tích và trả lại năng lượng như lò xoÍt hơn cơ nhiều
Dây chằngNối xương với xương quanh khớpGiữ khớp vững, hạn chế khớp đi quá tầmÍt
Sụn khớpBọc đầu xương trong khớpGiảm ma sát, chia lựcGần như không có mạch máu

Điểm chung của gân, dây chằng và sụn là ít mạch máu so với cơ. Máu mang theo chất dinh dưỡng và tế bào sửa chữa, nên mô nào ít máu thì sửa chữa và thích nghi chậm hơn. Đây là chìa để hiểu vì sao gân hay "đi sau" cơ trong quá trình tập. Cũng vì ít máu nuôi mà một chấn thương gân hay dây chằng thường cần nhiều tuần tới nhiều tháng để hồi phục, lâu hơn hẳn một vết bầm ở cơ, và vì thế phòng tránh luôn dễ hơn chữa.

Gân làm từ gì và bền tới mức nào

Thành phần chính của gân là các sợi collagen xếp song song thành bó, giống như những sợi thừng nhỏ bện lại thành dây lớn. Cách sắp xếp này làm gân rất chịu kéo theo chiều dọc, nhưng kém chịu lực xoắn hoặc lực tác động lệch hướng. Gân cũng có độ đàn hồi nhất định: khi bị kéo, nó dãn ra một chút rồi trở lại hình dạng cũ, trả về một phần năng lượng đã nhận.

Khi chạy, gân gót chân phải chịu lực kéo mà nhiều tài liệu ước tính ở mức gấp vài lần trọng lượng cơ thể ở mỗi bước, và còn cao hơn khi chạy nhanh hay nhảy. Con số cụ thể khác nhau theo cách đo và theo người, nhưng ý chung là gân thường xuyên làm việc ở mức lực rất lớn mà ta không hề cảm thấy.

Giới hạn của gân không chỉ là lực kéo đứt trong một lần. Thường gặp hơn trong đời thường là giới hạn mỏi: gân chịu được mỗi lần kéo, nhưng nếu bị kéo lặp lại quá nhiều lần mà không đủ thời gian hồi phục, những tổn thương nhỏ tích luỹ dần nhanh hơn tốc độ sửa chữa. Giống như sợi dây thừng không đứt khi treo một vật nặng, nhưng sờn dần nếu ngày nào cũng bị kéo căng hàng nghìn lần.

Gân như lò xo: cứng quá hay mềm quá đều có cái giá

Gân không chỉ là sợi dây truyền lực. Khi bạn chạy hay nhảy, gân gót và gân bánh chè bị kéo căng lúc tiếp đất rồi co lại lúc đẩy đi, trả về một phần năng lượng đã tích. Nhờ cơ chế lò xo này, cơ không phải làm toàn bộ công việc, và bước chạy tốn ít sức hơn. Người ta cho rằng đây là một trong những lý do con người đi lại và chạy đường dài khá tiết kiệm năng lượng.

Độ cứng của gân ảnh hưởng tới cách lò xo đó làm việc. Gân cứng hơn truyền lực nhanh hơn, có lợi cho những động tác cần bật mạnh trong thời gian ngắn. Gân mềm hơn tích được nhiều năng lượng hơn khi bị kéo nhưng truyền lực chậm hơn. Mỗi người có một mức độ cứng riêng, thay đổi theo tập luyện và theo tuổi, và không có một mức lý tưởng chung cho mọi môn.

Điều đáng nhớ là lò xo nào cũng có số lần kéo giãn mà nó chịu được trong một khoảng thời gian. Lò xo được nghỉ thì bền, lò xo bị kéo liên tục không nghỉ thì mỏi. Gân cũng vậy, và đó là lý do những ngày nghỉ giữa các buổi vận động nặng không phải là lười biếng mà là một phần của việc giữ gân khoẻ.

Vì sao gân thích nghi chậm hơn cơ

Khi bạn bắt đầu tập, cơ tiến bộ khá nhanh: vài tuần đã thấy khoẻ hơn nhờ hệ thần kinh học cách điều khiển, vài tháng thì cơ lớn hơn. Gân cũng thích nghi, trở nên cứng và chắc hơn, nhưng quá trình đó được mô tả là chậm hơn đáng kể, thường tính bằng nhiều tháng tới năm. Lý do chính nằm ở lượng máu nuôi ít và tốc độ thay mới collagen chậm.

Hệ quả là một khoảng chênh nguy hiểm. Cơ khoẻ lên trước, cho phép bạn chạy xa hơn, nhảy nhiều hơn, nâng nặng hơn, trong khi gân chưa kịp theo. Bạn cảm thấy mình làm được, cơ không mỏi, nhưng gân đang bị dồn tải vượt khả năng thích nghi của nó. Vài tuần sau, cơn đau âm ỉ quanh gót chân, đầu gối hay khuỷu tay xuất hiện.

Điều này đặc biệt đáng chú ý ở người trung niên quay lại vận động sau nhiều năm. Ký ức về sức khoẻ thời trẻ cùng với việc cơ lấy lại sức khá nhanh khiến họ tăng tải nhanh hơn mức gân chịu được. Tuổi càng cao, gân càng có xu hướng kém đàn hồi và hồi phục chậm hơn, nên khoảng chênh càng rộng.

Những tình huống đời thường dễ vượt giới hạn của gân

Gân hiếm khi hỏng vì một lần làm quá sức đơn lẻ ở người khoẻ, mà thường vì một thay đổi đột ngột về lượng hoặc kiểu vận động. Những tình huống dưới đây hay gặp.

  • Tăng quãng chạy hoặc số buổi tập đột ngột, ví dụ giả định từ chạy hai buổi lên năm buổi mỗi tuần chỉ vì sắp có giải.
  • Đổi sang kiểu vận động mới có nhiều bật nhảy, đổi hướng như cầu lông, bóng rổ, nhảy dây sau thời gian dài chỉ đi bộ.
  • Đổi giày, đổi mặt sân đột ngột, nhất là chuyển từ đường bằng sang đồi dốc hoặc cầu thang.
  • Lặp một động tác hàng nghìn lần trong công việc như gõ phím, dùng chuột, cầm dao thái, vặn ốc, làm gân cổ tay và khuỷu tay quá tải.
  • Quay lại vận động sau ốm, sau sinh, sau chấn thương mà bắt đầu ngay ở mức cũ.
  • Tham gia một buổi vận động nặng duy nhất trong năm, như ngày hội thể thao của cơ quan, sau cả năm ngồi nhiều.

Chung quy, gân cần được "báo trước" bằng cách tăng tải từ từ. Nhiều người dùng các quy tắc tăng theo phần trăm mỗi tuần; những quy tắc này là kinh nghiệm thực hành hơn là định luật khoa học, nhưng tinh thần tăng chậm và có tuần giảm tải thì được đồng thuận rộng rãi.

Đau gân, rách dây chằng, đứt gân: phân biệt ở mức người thường

Đau gân do quá tải. Thường âm ỉ, tăng dần qua nhiều ngày hoặc tuần, đau lúc bắt đầu vận động, có khi đỡ khi đã khởi động rồi đau lại sau buổi tập, đau và cứng vào buổi sáng. Đây là tín hiệu giảm tải, không phải tín hiệu cố tập cho quen.

Bong gân, rách dây chằng. Thường xảy ra do lật, vặn khớp đột ngột, như lật cổ chân khi bước hụt. Khớp đau, sưng, có thể bầm tím, khó chịu lực. Mức độ từ nhẹ đến rách hoàn toàn rất khác nhau và cần người có chuyên môn đánh giá.

Đứt gân. Hay được mô tả là nghe tiếng bụp, cảm giác như bị ai đá hoặc ném vật vào sau gót chân, sau đó yếu hẳn hoặc không làm được động tác mà gân đó phụ trách, như không nhón gót được. Đây là tình huống cần đi khám sớm.

Đau kèm sốt, nóng đỏ. Nếu vùng khớp hoặc gân sưng nóng đỏ kèm sốt mà không có chấn thương rõ, đó có thể là tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng cần được bác sĩ khám, không nên tự xoa bóp.

Tôn trọng giới hạn của gân và khi nào cần đi khám

Cách tôn trọng giới hạn của gân đơn giản hơn nhiều người nghĩ: tăng lượng vận động từ từ, xen kẽ ngày nặng và ngày nhẹ, ngủ đủ, ăn đủ chất đạm và năng lượng, và coi cơn đau gân âm ỉ là lời nhắc giảm tải chứ không phải thử thách để vượt qua. Đau nhẹ đã giảm sau một hai ngày nghỉ khác hẳn đau tăng dần qua từng buổi.

Hãy gặp bác sĩ hoặc cơ sở y tế khi đau gân kéo dài trên vài tuần dù đã giảm tải, khi đau làm bạn đi lại khập khiễng, khi khớp sưng to, bầm nhiều, lỏng lẻo như muốn trật, khi nghe tiếng bụp kèm mất sức, hoặc khi đau kèm sốt. Đừng tự tiêm hay dùng thuốc giảm đau kéo dài để tiếp tục vận động; giảm đau chỉ che tín hiệu, không làm gân lành nhanh hơn.

Một số bệnh mạn tính và một số loại thuốc có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ của gân. Nếu bạn đang điều trị bệnh và bắt đầu thấy đau gân bất thường, hãy báo bác sĩ điều trị để được xem xét, thay vì tự ngừng hay đổi thuốc.

Cuối cùng, giới hạn của gân là giới hạn tính theo tháng và năm, không theo buổi. Một người kiên nhẫn tăng tải đều trong một năm thường đi xa hơn một người cố tăng nhanh trong một tháng rồi phải nghỉ ba tháng vì đau gân. Khi đặt mục tiêu vận động cho mình, hãy tính cả thời gian mà phần chậm nhất của cơ thể cần để theo kịp.

Câu hỏi thường gặp

Gân và dây chằng khác nhau thế nào?

Gân nối cơ với xương, truyền lực khi cơ co và tích trả năng lượng như lò xo. Dây chằng nối xương với xương quanh khớp, giữ cho khớp vững và không đi quá tầm. Cả hai đều làm từ collagen và ít mạch máu nên lành chậm.

Vì sao mới tập chạy vài tuần đã đau gân gót chân?

Vì cơ khoẻ lên nhanh hơn gân. Bạn thấy chạy được xa hơn nên tăng quãng, trong khi gân gót cần nhiều tháng để thích nghi. Tăng tải chậm lại, xen ngày nghỉ, và đi khám nếu đau kéo dài hoặc tăng dần dù đã giảm tải.

Gân có khoẻ lên khi tập không?

Có, gân thích nghi với tải trọng bằng cách trở nên chắc và cứng hơn, nhưng chậm hơn cơ, thường tính bằng nhiều tháng. Vì vậy tăng tải đều đặn, từ từ và có thời gian hồi phục là cách giúp gân theo kịp cơ.

Nghe tiếng bụp ở gót chân khi chạy nhảy có nguy hiểm không?

Tiếng bụp kèm cảm giác như bị đá vào gót, sau đó yếu hẳn, khó nhón gót là dấu hiệu có thể đứt gân gót. Hãy ngừng vận động, không cố đi tiếp, và đến cơ sở y tế sớm để được khám.

Có nên dùng thuốc giảm đau để chạy tiếp khi đau gân không?

Không nên tự dùng thuốc giảm đau để tiếp tục vận động. Thuốc che bớt tín hiệu đau nhưng không làm gân lành nhanh hơn, có thể khiến tổn thương nặng thêm. Hãy giảm tải và hỏi bác sĩ nếu đau không đỡ.

Người lớn tuổi có tập vận động được không khi gân kém đàn hồi?

Vẫn nên vận động, vì vận động phù hợp có lợi cho cả cơ, xương và gân. Điều cần là bắt đầu nhẹ, tăng rất từ từ, tránh động tác bật nhảy đột ngột và hỏi bác sĩ trước nếu có bệnh nền hoặc từng chấn thương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138