Mắt người không chụp ảnh theo từng khung như máy quay, nên không có một con số "bao nhiêu hình mỗi giây" cố định cho mọi người và mọi tình huống. Thứ đo được là những ngưỡng: ánh sáng nhấp nháy nhanh tới mức nào thì mắt thấy thành sáng liên tục, chuỗi hình nhanh tới mức nào thì não ghép thành chuyển động trơn tru. Những ngưỡng này thay đổi theo độ sáng, theo vùng của tầm nhìn và theo từng người.
Mục từ này giải thích vì sao phim chiếu rạp chỉ vài chục hình mỗi giây mà vẫn thấy mượt, vì sao nhiều người vẫn nhận ra màn hình tần số cao "trơn" hơn, vì sao bóng đèn nhìn thẳng thì êm mà liếc mắt lại thấy rung, và ai cần cẩn trọng với ánh sáng chớp nhanh.
Mắt không có "tốc độ khung hình", não có cách khác
Máy quay ghi lại thế giới thành từng tấm ảnh rời, mỗi tấm một khoảnh khắc. Mắt thì khác: các tế bào cảm nhận ánh sáng phản ứng liên tục, mỗi tế bào có tốc độ riêng, gửi tín hiệu về não không theo một nhịp chung nào. Não nhận dòng tín hiệu đó, làm mượt, ghép lại và dựng thành cảm giác chuyển động. Vì vậy hỏi mắt "chạy bao nhiêu khung hình" giống như hỏi dòng sông "chạy bao nhiêu xô nước một giây": câu hỏi dễ hiểu nhưng không đúng với cách nó vận hành.
Thay vào đó, các nhà nghiên cứu thị giác đo những thứ cụ thể hơn. Thứ nhất là ngưỡng hoà nhấp nháy, tức tần số mà một nguồn sáng bật tắt nhanh đến mức ta thấy nó sáng đều. Thứ hai là ngưỡng thấy chuyển động mượt từ một chuỗi hình tĩnh. Thứ ba là khả năng nhận ra một hình chớp lên rất ngắn. Ba ngưỡng này cho ba con số khác nhau, và mỗi con số lại xê dịch theo điều kiện.
Đó là lý do bạn gặp trên mạng những khẳng định trái ngược kiểu "mắt chỉ thấy ba mươi hình" hay "mắt thấy hàng trăm hình". Cả hai đều lấy một phép đo trong một điều kiện rồi biến nó thành giới hạn chung, và cả hai đều không đúng nếu hiểu theo nghĩa đó.
Ba ngưỡng thường được nhắc tới
Bảng dưới tóm tắt ở mức phổ thông. Con số chỉ là khoảng thường gặp ở người trưởng thành khoẻ mạnh trong điều kiện thông thường; thí nghiệm khác nhau cho kết quả khác nhau.
| Ngưỡng | Nghĩa là gì | Khoảng thường gặp và yếu tố làm thay đổi |
|---|---|---|
| Thấy chuyển động từ hình tĩnh | Chuỗi ảnh rời được não ghép thành chuyển động | Từ khoảng mười mấy hình mỗi giây trở lên đã thấy là chuyển động; càng nhiều hình càng ít giật |
| Hoà nhấp nháy | Đèn bật tắt nhanh tới mức thấy sáng đều | Thường quanh vài chục đến khoảng sáu mươi lần mỗi giây; ánh sáng càng mạnh, vùng rìa tầm nhìn càng nhạy hơn |
| Nhận ra chi tiết khi vật chạy nhanh | Thấy được chuyển động trơn, ít nhoè trên màn hình | Nhiều người phân biệt được màn hình tần số cao hơn khi kéo trang, xoay hình; mức độ tuỳ người và tuỳ nội dung |
Điểm chung của cả ba: không có một bức tường cứng. Bạn có thể không thấy đèn nhấp nháy khi nhìn thẳng nhưng vẫn thấy khi liếc, có thể không phân biệt hai màn hình khi xem phim nhưng nhận ra ngay khi cuộn một trang chữ dài.
Vì sao phim vài chục hình mỗi giây vẫn trông mượt
Mỗi khung phim đã có sẵn vệt nhoè. Máy quay mở màn trập trong một khoảng thời gian, nên vật đang chạy để lại vệt mờ trên mỗi khung. Não nhận những vệt mờ đó như dấu hiệu chuyển động và nối các khung lại êm hơn. Hình trên màn hình máy tính thường được vẽ sắc nét từng khung, không có vệt nhoè, nên cùng số hình mỗi giây lại dễ thấy giật hơn.
Não đoán trước quỹ đạo. Khi thấy một vật đi theo một hướng, não dự đoán vị trí kế tiếp và lấp khoảng trống giữa hai khung. Khi chuyển động đổi hướng đột ngột, dự đoán sai, cảm giác giật xuất hiện.
Ta xem phim trong rạp tối. Trong tối, độ nhạy với nhấp nháy giảm đi. Máy chiếu phim cổ còn chớp mỗi khung vài lần để tần số nhấp nháy cao hơn số hình, nhờ vậy khán giả không thấy màn hình rung.
Nội dung quen mắt. Người xem đã quen nhịp phim chiếu rạp, nên khi xem phim quay với số hình cao hơn, nhiều người lại thấy "giống phim truyền hình", lạ mắt. Cảm nhận mượt hay không vì thế một phần là thói quen, không chỉ là giới hạn sinh học.
Đèn và màn hình: vì sao có lúc thấy rung, có lúc không
Nhiều bóng đèn và màn hình thật ra bật tắt rất nhanh liên tục để điều chỉnh độ sáng. Khi nhìn thẳng trong điều kiện bình thường, phần lớn người không nhận ra. Nhưng vùng rìa tầm nhìn nhạy với nhấp nháy hơn vùng trung tâm, nên đôi khi bạn liếc mắt hoặc đảo mắt nhanh qua một bóng đèn thì lại thấy nó rung, hay thấy một chuỗi vệt sáng rời rạc thay vì một vệt liền.
Một cách quan sát an toàn: trong phòng có đèn, vẫy nhanh một cây bút trước mặt. Dưới ánh nắng tự nhiên qua cửa sổ, bạn thấy một vệt mờ liền. Dưới một số loại đèn, bạn có thể thấy vài hình cây bút rời nhau như chụp liên tiếp. Đó là dấu hiệu nguồn sáng đang nhấp nháy với tần số đủ thấp để mắt bắt được khi vật chuyển động. Không cần nhìn thẳng vào bóng đèn để làm việc này.
Một số người làm việc lâu dưới ánh sáng nhấp nháy, hay nhìn màn hình giảm độ sáng bằng cách bật tắt, kể lại cảm giác mỏi mắt, nhức đầu. Mức độ nhạy khác nhau nhiều giữa người với người. Nếu bạn thường xuyên đau đầu, mỏi mắt khi làm việc với màn hình, nên đi khám mắt để loại trừ tật khúc xạ chưa chỉnh và hỏi thêm về ánh sáng nơi làm việc, thay vì đoán là do một thiết bị cụ thể.
Ai cần cẩn trọng với ánh sáng chớp nhanh
Đối với đa số, đèn chớp chỉ gây khó chịu. Nhưng có một nhóm người cần đặc biệt thận trọng, và đây là lý do không nên tự làm những "thử nghiệm" nhìn đèn chớp mạnh, kể cả để thử giới hạn của mắt.
- Người mắc động kinh nhạy cảm với ánh sáng: ánh sáng chớp ở một số tần số, hoặc hoa văn sọc tương phản mạnh chuyển động nhanh, có thể khởi phát cơn. Nhiều người chỉ biết mình thuộc nhóm này khi đã lên cơn lần đầu.
- Trẻ em và thiếu niên: theo các tài liệu y khoa phổ thông, động kinh nhạy cảm ánh sáng hay được phát hiện ở lứa tuổi này. Phụ huynh nên để ý khi con xem màn hình có hiệu ứng chớp liên tục.
- Người hay bị đau nửa đầu: ánh sáng chớp, ánh sáng gắt có thể là yếu tố khởi phát cơn đau ở một số người.
- Người vừa mổ mắt hoặc đang có bệnh mắt: nên hỏi bác sĩ về ánh sáng mạnh và đèn chớp.
Nếu thấy ai đó co giật, mất ý thức khi đang xem màn hình hoặc ở nơi có đèn chớp, hãy tắt hoặc che nguồn sáng, đặt người đó nằm nghiêng ở nơi an toàn, không nhét gì vào miệng, và gọi 115 nếu cơn kéo dài, lặp lại hoặc người đó bị thương. Ai có cơn lần đầu cần được khám, không tự kết luận.
Một chớp sáng rất ngắn: thấy được nhưng chưa chắc nhận ra
Một câu hỏi khác hay bị nhập chung vào chuyện "bao nhiêu hình mỗi giây" là mắt bắt được một khoảnh khắc ngắn tới mức nào. Câu trả lời phụ thuộc rất nhiều vào độ sáng. Một tia chớp trên trời đêm hay đèn flash máy ảnh chỉ loé lên trong một phần rất nhỏ của giây, vậy mà ai cũng thấy. Lý do là mắt cộng dồn ánh sáng trong một khoảng thời gian ngắn: chớp càng sáng thì càng ngắn vẫn đủ để vượt ngưỡng.
Thấy có một cái gì đó loé lên là một chuyện, nhận ra đó là cái gì lại là chuyện khác. Để biết hình vừa chớp là khuôn mặt, con chữ hay chiếc xe, não cần thêm thời gian xử lý, và nếu ngay sau đó có hình khác chen vào thì hình trước dễ bị "xoá" khỏi nhận thức. Đây là lý do người ta dám chắc mình vừa thấy một vật lao qua nhưng không tả nổi màu của nó.
Trong giao thông, giới hạn này có hệ quả rất thực tế. Một chiếc xe máy vụt ra từ ngõ nhỏ chỉ xuất hiện trong khoé mắt trong chớp nhoáng; bạn có thể thấy "có gì đó" nhưng cần thêm thời gian để hiểu và phản ứng. Khoảng thời gian từ thấy tới phản ứng thuộc về giới hạn phản xạ, được bàn riêng ở một danh mục khác của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: mắt thấy nhanh hơn não hiểu.
Giới hạn này không phải để vượt
Đã có những lời rao rằng tập nhìn nhanh, tập "đọc" hình chớp sẽ làm mắt thấy được nhiều khung hình hơn. Một số kỹ năng nhận diện hình nhanh có thể cải thiện nhờ quen việc, như người kiểm hàng trên băng chuyền nhận lỗi nhanh hơn người mới. Nhưng đó là não học cách chú ý vào đúng chỗ, không phải tế bào cảm nhận ánh sáng chạy nhanh hơn.
Cố ngồi nhìn đèn chớp mạnh, nhìn màn hình nhấp nháy hàng giờ để "nâng ngưỡng" chỉ mang lại mỏi mắt, đau đầu, và với người có nguy cơ thì có thể nguy hiểm. Mắt cần những khoảng nghỉ: cứ một lúc làm việc gần, nhìn ra xa vài chục giây, chớp mắt chủ động, để màn hình ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút.
Hiểu giới hạn này giúp bạn chọn đúng thứ cần thiết. Màn hình có tần số cao hơn có thể làm việc cuộn trang dễ chịu hơn với một số người, nhưng không phải là điều kiện để mắt khoẻ. Ánh sáng ổn định, đủ sáng, không chói và thói quen nghỉ mắt quan trọng hơn bất kỳ con số nào trên hộp sản phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Có đúng là mắt người chỉ thấy được ba mươi hình mỗi giây không?
Không đúng. Đây là cách hiểu sai từ việc phim và truyền hình dùng vài chục hình mỗi giây. Mắt không có tốc độ khung hình cố định; nhiều người vẫn phân biệt được chuyển động mượt hơn ở số hình cao hơn, tuỳ nội dung và tuỳ người.
Có nên mua màn hình tần số thật cao cho trẻ học trực tuyến không?
Với việc học, đọc chữ và xem bài giảng, màn hình thông thường đủ dùng. Điều quan trọng hơn cho mắt trẻ là khoảng cách ngồi, độ sáng phù hợp với phòng, thời gian nhìn có giới hạn và những lần nghỉ nhìn xa. Trẻ hay dụi mắt, nheo mắt nên được khám mắt.
Nhìn liếc thấy đèn rung còn nhìn thẳng thì không, mắt có vấn đề không?
Thường là không. Vùng rìa tầm nhìn vốn nhạy với nhấp nháy hơn vùng trung tâm. Nếu kèm nhìn mờ, chớp sáng hoặc đốm đen mới xuất hiện, bạn nên đi khám mắt để được kiểm tra cụ thể.
Trẻ xem màn hình có hiệu ứng chớp nhiều có sao không?
Phần lớn trẻ không sao, nhưng một số trẻ nhạy cảm với ánh sáng chớp có thể lên cơn co giật. Nên giới hạn thời gian xem, ngồi xa màn hình, để phòng đủ sáng và đưa trẻ đi khám nếu có bất kỳ biểu hiện co giật hay mất ý thức.
Mỏi mắt khi nhìn màn hình lâu là do tần số quét thấp phải không?
Có thể có phần, nhưng nguyên nhân thường gặp hơn là nhìn gần liên tục, ít chớp mắt, màn hình quá sáng hoặc tối so với phòng và tật khúc xạ chưa chỉnh. Nghỉ mắt thường xuyên và khám mắt sẽ giúp tìm ra nguyên nhân.
Có tập được để mắt nhìn nhanh hơn không?
Bạn có thể quen việc nhận ra một loại hình nhanh hơn nhờ luyện tập công việc cụ thể, vì não học được nên chú ý vào đâu. Còn giới hạn sinh học của tế bào cảm nhận ánh sáng thì không thay đổi nhờ tập nhìn đèn chớp.