Lưỡi người chỉ phân biệt được một số ít vị cơ bản: ngọt, mặn, chua, đắng và vị ngọt thịt mà giới khoa học gọi là umami; hầu hết những gì ta gọi là "hương vị" của món ăn thật ra là mùi đi từ sau họng lên mũi. Cay, chát, tê, mát lạnh của bạc hà lại không phải vị mà là cảm giác do dây thần kinh khác báo về.
Mục từ này giải thích lưỡi nếm bằng cách nào, vì sao lưỡi nhạy với vị đắng hơn vị ngọt, phần hương vị nào đến từ mũi, nhiệt độ và thói quen làm vị giác thay đổi ra sao, vì sao không nên thử giới hạn bằng những màn ăn cay cực độ, và khi nào mất vị cần đi khám.
Năm vị cơ bản và những thứ không phải vị
Vị giác được tạo ra bởi các tế bào cảm nhận vị nằm trong nụ vị, phân bố trên lưỡi, vòm miệng và phía sau họng. Mỗi loại tế bào nhạy với một nhóm chất: đường cho vị ngọt, muối cho vị mặn, axit cho vị chua, nhiều loại hợp chất khác nhau cho vị đắng, và một số axit amin như trong nước dùng xương, nước mắm, cà chua chín, nấm cho vị ngọt thịt umami. Một số nhà nghiên cứu còn bàn về vị béo, vị kim loại như những ứng viên khác, nhưng chưa có sự thống nhất.
Vị cay của ớt, tiêu thì khác. Chất cay trong ớt kích hoạt thụ thể báo nóng và đau, nên miệng thấy như bỏng dù món ăn không nóng. Vị the mát của bạc hà kích hoạt thụ thể báo lạnh. Vị chát của chuối xanh, hồng chưa chín là cảm giác khô se trên niêm mạc. Tất cả những cảm giác này đi qua dây thần kinh cảm giác chung chứ không qua đường vị giác.
Bản đồ vị giác "đầu lưỡi ngọt, cuống lưỡi đắng" in trong nhiều sách cũ là cách hiểu sai. Hầu hết các vùng có nụ vị đều cảm nhận được mọi vị cơ bản, chỉ khác nhau đôi chút về độ nhạy. Bạn có thể tự kiểm bằng cách chấm một chút đường lên đầu lưỡi rồi lên hai bên lưỡi: vùng nào cũng thấy ngọt.
Vì sao mỗi vị có ngưỡng khác nhau
Lưỡi không nhạy đều với mọi vị. Cách giải thích phổ biến dựa trên vai trò của từng vị trong việc giúp tổ tiên con người chọn thức ăn. Phần "vai trò" dưới đây là cách giải thích được nhiều người chấp nhận, không phải điều đã chứng minh tuyệt đối.
| Vị | Độ nhạy thường gặp | Cách giải thích hay được nêu |
|---|---|---|
| Đắng | Nhạy nhất, nhận ra ở nồng độ rất thấp | Nhiều chất độc trong tự nhiên có vị đắng, nhận ra sớm giúp nhổ ra kịp |
| Chua | Khá nhạy | Báo hiệu trái cây chưa chín hoặc thức ăn đã lên men, hỏng |
| Mặn | Trung bình | Giúp tìm muối, chất cơ thể cần nhưng không được thừa |
| Ngọt | Cần nồng độ khá cao mới thấy rõ | Báo hiệu nguồn năng lượng; chỉ đáng quan tâm khi đủ nhiều |
| Umami | Thay đổi theo món và theo người | Báo hiệu thức ăn có đạm |
Mỗi người lại có ngưỡng riêng. Có người rất nhạy với vị đắng, thấy mướp đắng, rau má, cà phê đen đắng gắt; có người ăn những món đó thấy bình thường. Một phần khác biệt này được cho là do di truyền. Trẻ nhỏ thường nhạy với vị đắng hơn người lớn, nên việc trẻ không thích rau đắng phần lớn là chuyện sinh học, không phải hư. Ngưỡng vị cũng thay đổi trong ngày: lúc đói, nhiều người thấy món ăn đậm đà hơn; lúc mệt, ốm, hoặc sau khi vừa ăn đồ rất ngọt, món quen thuộc lại có vị nhạt hẳn đi. Vì vậy người nêm nếm giỏi thường nếm lại nhiều lần thay vì tin vào một lần duy nhất.
Thấy tận mắt phần hương vị đến từ mũi
Phép quan sát này an toàn, mất chưa tới một phút và thường làm người thử ngạc nhiên. Bạn cần một viên kẹo trái cây hoặc một miếng trái cây quen thuộc.
- Nhắm mắt, dùng ngón tay bịt chặt hai cánh mũi.
- Nhờ người khác đưa cho bạn một viên kẹo hoặc miếng trái cây mà bạn không biết trước là gì.
- Nhai chậm trong lúc vẫn bịt mũi. Thường bạn chỉ thấy ngọt, có khi hơi chua, mà không đoán được đó là vị dâu, cam hay xoài.
- Thả tay khỏi mũi, thở ra bằng mũi. Rất nhiều người thấy "mùi trái cây" bừng lên ngay lập tức.
- Đổi vai cho nhau. Không ai thắng thua, chỉ là cùng thấy một giới hạn của cơ thể.
Hiện tượng này xảy ra vì khi nhai, các phân tử mùi đi từ miệng lên phía sau họng rồi vào khoang mũi. Bịt mũi làm luồng khí đó ngừng lại. Phép thử này không dùng cho người dị ứng với loại thức ăn được chọn, và không làm với trẻ đang ăn dặm hay trẻ dễ bị hóc.
Nhiệt độ, thói quen và những thứ làm vị giác đổi khác
Nhiệt độ thay đổi cảm nhận. Nhiều người thấy kem chảy ra ngọt gắt hơn kem lạnh, nước ngọt để nguội ngọt hơn khi còn đá, và bát canh để nguội có vẻ mặn hơn lúc nóng. Lưỡi và mũi đều làm việc khác nhau ở các nhiệt độ khác nhau.
Vị giác thích nghi với mặn và ngọt. Người quen ăn mặn sẽ thấy món nêm nhạt là "không có vị". Theo nhiều lời khuyên dinh dưỡng, khi giảm muối hay đường từ từ trong vài tuần, phần lớn người ta quen dần và thấy món cũ trở nên quá mặn, quá ngọt. Đây là tin tốt cho ai muốn ăn nhạt hơn.
Mắt và tai cũng nêm nếm. Màu của đồ uống, tiếng giòn của bánh, cách bày món ảnh hưởng tới việc ta thấy ngon hay không. Nước cam nhuộm màu khác có thể khiến người uống đoán sai vị.
Nụ vị luôn được thay mới. Tế bào vị giác có tuổi thọ ngắn và được thay liên tục. Vì vậy sau khi bị bỏng lưỡi vì canh nóng, cảm giác vị thường trở lại sau vài ngày. Nhưng một số yếu tố như hút thuốc, một số loại thuốc điều trị, tuổi cao có thể làm vị giác kém đi.
Khi nhiều vị trộn vào nhau, lưỡi phân biệt được tới đâu
Món ăn thật hiếm khi chỉ có một vị. Khi các vị trộn vào nhau, chúng không đơn giản cộng lại mà còn che hoặc làm nổi nhau. Đường làm dịu vị chua, nên ly nước chanh có đường uống êm hơn nước chanh không. Một chút muối làm vị đắng bớt gắt, đó là lý do nhiều người bóp muối mướp đắng trước khi nấu. Vị chua lại làm món béo đỡ ngấy, và một chút umami từ nước mắm làm rau luộc dậy vị.
Bát nước chấm chua cay mặn ngọt của người Việt là một ví dụ hay về giới hạn này. Khi cả bốn cảm giác cân bằng, lưỡi khó tách riêng từng thứ, chỉ thấy "vừa". Lệch một chút đường hay một chút giấm là cả bát đổi tính. Người pha giỏi nếm và chỉnh từng chút, vì họ biết lưỡi chỉ nhận ra sự thay đổi khi nó đủ lớn so với mức đang có.
Giới hạn này cũng giải thích vì sao khó nhận ra lượng đường, muối thật sự trong đồ ăn chế biến sẵn. Một chai nước có vị chua nhẹ có thể chứa nhiều đường hơn bạn đoán, vì vị chua che bớt vị ngọt. Muốn biết chính xác, đọc thông tin dinh dưỡng trên bao bì đáng tin hơn là nếm.
Vì sao không nên thử giới hạn bằng màn ăn cay, ăn mặn cực độ
Những thử thách ăn ớt siêu cay, ăn mì cay cấp độ cao nhất, uống nước mắm nguyên chất hay ăn muối từng thìa xuất hiện khá thường xuyên trên mạng. Chúng không thử được giới hạn vị giác mà thử giới hạn đau và giới hạn của dạ dày. Phản ứng thường gặp là bỏng rát miệng, chảy nước mắt, nôn, đau bụng dữ dội, và đã có những trường hợp người tham gia phải đi cấp cứu.
Với trẻ em, đây càng không phải việc nên làm. Không ép trẻ ăn cay để "luyện", không thách trẻ ăn đồ quá mặn, quá chua. Cơ thể nhỏ chịu tác động mạnh hơn, và ký ức khó chịu có thể làm trẻ sợ cả những món bình thường.
Tuyệt đối không nếm thử những thứ không phải thức ăn để xem vị: hoá chất, thuốc tẩy, nước giặt, pin, thuốc của người khác. Vị đắng là cơ chế cảnh báo tự nhiên, nhưng nhiều chất độc không có vị đủ rõ để cảnh báo kịp. Nếu trẻ lỡ nuốt hoá chất, đừng tự gây nôn, mang theo vỏ chai và đưa trẻ tới cơ sở y tế hoặc gọi 115 ngay.
Khi nào thay đổi vị giác cần đi khám
Mất vị tạm thời khi bị cảm, nghẹt mũi, bỏng lưỡi là chuyện thường gặp và thường tự hồi. Những trường hợp sau nên đi khám: mất vị hoặc vị giác méo kéo dài nhiều tuần; miệng thường xuyên có vị đắng, vị kim loại không rõ nguyên nhân; kèm khô miệng kéo dài, khó nuốt, sụt cân; vết loét trong miệng, trên lưỡi lâu lành, nhất là quá hai tuần.
Một số loại thuốc có thể làm thay đổi vị giác. Nếu bạn nhận thấy điều đó sau khi bắt đầu dùng thuốc mới, hãy báo với bác sĩ hoặc dược sĩ, đừng tự ngừng thuốc. Người đang điều trị bệnh nặng, người cao tuổi ăn kém vì "ăn gì cũng không thấy ngon" cũng cần được người nhà để ý và trao đổi với bác sĩ về dinh dưỡng.
Người cao tuổi giảm vị giác thường có xu hướng nêm mặn, ngọt hơn mà không nhận ra. Người nhà có thể giúp bằng cách dùng thêm rau thơm, gừng, sả, tiêu, chanh để món dậy mùi thay vì tăng muối. Bài viết chỉ cung cấp kiến thức phổ thông; nguyên nhân của thay đổi vị giác cần bác sĩ đánh giá. Nếu thay đổi vị giác đi kèm méo miệng, tê một bên mặt, nói khó hoặc yếu tay chân xuất hiện đột ngột, đó không còn là chuyện của lưỡi: gọi 115 ngay vì có thể là dấu hiệu đột quỵ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cay không được tính là một vị?
Vì chất cay không kích hoạt tế bào vị giác mà kích hoạt thụ thể báo nóng và đau trên niêm mạc miệng. Cảm giác cay đi qua dây thần kinh cảm giác chung. Đó là lý do ớt dính vào mắt, vào da cũng thấy bỏng rát.
Vị umami là gì, có giống vị bột ngọt không?
Umami là vị ngọt thịt, ngọt nước dùng, có trong nước hầm xương, nước mắm, nấm, cà chua chín, phô mai. Bột ngọt là một chất tạo vị umami. Vị này được công nhận là vị cơ bản thứ năm bên cạnh ngọt, mặn, chua, đắng.
Trẻ con ghét rau đắng có phải do kén ăn không?
Một phần là sinh học: trẻ thường nhạy với vị đắng hơn người lớn. Cho trẻ làm quen dần, nấu cùng món trẻ thích, không ép và không phạt. Nhiều trẻ chấp nhận rau đắng hơn khi lớn lên.
Ăn mặn lâu ngày có làm vị giác kém đi không?
Người quen ăn mặn cần nhiều muối hơn mới thấy đủ vị, giống như đã đặt lại ngưỡng. Khi giảm muối từ từ, nhiều người quen lại được trong vài tuần. Nếu có bệnh huyết áp, thận, hãy hỏi bác sĩ về lượng muối phù hợp.
Bị bỏng lưỡi vì ăn đồ nóng thì bao lâu mới nếm lại bình thường?
Tế bào vị giác được thay mới liên tục nên vết bỏng nhẹ thường đỡ sau vài ngày. Nếu đau nhiều, phồng rộp lớn, vết loét không lành sau khoảng hai tuần hoặc vị giác không trở lại, bạn nên đi khám.
Có cách nào tăng độ nhạy vị giác không?
Bỏ thuốc lá, giữ vệ sinh răng miệng, uống đủ nước và giảm dần muối, đường giúp nhiều người thấy món ăn rõ vị hơn. Người làm nghề nếm học phân biệt vị qua luyện tập, nhưng đó là học cách chú ý, không phải lưỡi nhạy hơn.