GioiHan.comGiới Hạn
Khi giác quan bị đánh lừa

Điện thoại rung trong túi mà không có cuộc gọi: ảo ảnh xúc giác và vì sao da bị lừa

Rung điện thoại tưởng tượng, bắt chéo ngón tay sờ một viên bi thành hai, vật nhỏ nặng hơn vật to cùng cân: các ảo ảnh xúc giác và cách tự quan sát an toàn.

Close-up of a hand reaching into the pocket of a pair of jeans while the person sits on a plastic stool at a street tea stall in Hai Phong, face out of frame

Cảm giác điện thoại rung trong túi rồi lấy ra thì chẳng có gì là một ảo ảnh xúc giác rất phổ biến: não đang “trực” chờ tín hiệu rung, nên nó diễn giải một cái co cơ, một nếp vải cọ vào da thành tiếng rung quen thuộc. Xúc giác, giống như thị giác và thính giác, không phải máy đo thụ động mà là một hệ thống liên tục đoán xem điều gì đang chạm vào cơ thể.

Bài này đi qua năm hiện tượng: rung điện thoại tưởng tượng, ảo ảnh bắt chéo ngón tay, ảo ảnh vật nhỏ mà nặng, cảm giác “thỏ nhảy” trên da, và cảm giác chòng chành sau khi xuống tàu. Mỗi hiện tượng kèm cách tự quan sát an toàn và dấu hiệu nào cho thấy không còn là ảo ảnh bình thường.

Rung điện thoại tưởng tượng: khi não chờ đợi quá kỹ

Nhiều khảo sát ở các nước cho thấy khá đông người dùng điện thoại di động từng có lúc cảm thấy máy rung trong túi trong khi không có cuộc gọi hay tin nhắn nào. Con số cụ thể khác nhau tuỳ khảo sát và cách hỏi, nên không nên trích một tỉ lệ cố định; điều chắc chắn là hiện tượng này rất thường gặp và phần lớn người gặp không thấy phiền nhiều.

Cách giải thích hay gặp dựa trên việc phát hiện tín hiệu: não phải liên tục quyết định một cảm giác yếu trên da là “có rung” hay “không rung”. Bỏ lỡ một cuộc gọi quan trọng có vẻ thiệt hơn là lấy điện thoại ra xem nhầm, nên não tự hạ ngưỡng, sẵn sàng báo “có” cả khi tín hiệu mơ hồ. Một cơ khẽ giật, quần cọ vào đùi khi bước đi, cũng đủ để được hiểu thành rung.

Người đang chờ tin nhắn quan trọng, người làm công việc phải trực điện thoại, thường kể gặp nhiều hơn vào những giai đoạn căng thẳng. Đổi chỗ để điện thoại, đổi kiểu rung, hoặc tạm đặt máy lên bàn thay vì để trong túi là những cách đơn giản nhiều người thấy có ích. Đây là hiện tượng bình thường, không phải bệnh.

Ảo ảnh Aristotle: bắt chéo ngón tay, một viên bi thành hai

Hiện tượng này được ghi chép từ thời Hy Lạp cổ đại và thường gắn với tên nhà triết học Aristotle. Cách làm: bắt chéo ngón trỏ và ngón giữa của một bàn tay, nhắm mắt lại, rồi dùng chỗ giao giữa hai đầu ngón chạm vào một viên bi nhỏ, hạt đậu hay đầu mũi của chính bạn. Nhiều người cảm thấy như đang chạm vào hai vật riêng biệt.

Lý do: bình thường, mặt ngoài của ngón trỏ và mặt ngoài của ngón giữa không bao giờ cùng chạm vào một vật nhỏ, vì giữa chúng có hai mặt trong. Khi hai mặt ngoài cùng nhận cảm giác, não áp dụng kinh nghiệm cũ: hai chỗ cách xa nhau trên “bản đồ” bàn tay bị chạm thì hẳn là có hai vật. Não không cập nhật kịp việc các ngón tay đã đổi vị trí.

Đây là ví dụ rõ ràng cho thấy cảm giác chạm không chỉ đến từ da mà còn từ hiểu biết của não về vị trí các bộ phận cơ thể. Khi hiểu biết đó lệch với thực tế, cảm giác cũng lệch theo. Phép thử này an toàn, có thể làm cùng trẻ nhỏ, chỉ cần dùng vật tròn, nhẵn, không sắc.

Vật nhỏ mà nặng: ảo ảnh kích thước và cân nặng

Hiện tượng. Cầm hai vật có cân nặng bằng nhau nhưng kích thước khác nhau, ví dụ một hộp nhỏ và một hộp to cùng được chỉnh cho nặng như nhau, đa số người thấy vật nhỏ nặng hơn rõ rệt. Hiện tượng được mô tả từ cuối thế kỷ 19, thường gắn với tên nhà y học người Pháp Augustin Charpentier.

Vì sao não sai. Trước khi nhấc, não đã đoán vật to sẽ nặng hơn và chuẩn bị lực tay mạnh hơn. Khi vật to nhẹ hơn dự đoán, ta cảm thấy nó “nhẹ bỗng”; vật nhỏ nặng hơn dự đoán thì thấy “nặng chịch”. Điều lạ là cảm giác nặng nhẹ vẫn lệch ngay cả sau khi lực tay đã tự điều chỉnh đúng, nên giải thích đầy đủ vẫn còn được nghiên cứu.

Tự làm an toàn. Lấy một hộp diêm và một hộp giấy lớn hơn nhiều, bỏ vào hộp lớn vài vật nhẹ cho tới khi cân thử thấy hai hộp bằng nhau. Nhờ người khác nhấc lần lượt bằng hai ngón tay và nói hộp nào nặng hơn.

Ý nghĩa thực tế. Khi nhấc đồ nặng mà kích thước nhỏ, như thùng sơn nhỏ, chai dầu, hộp dụng cụ, đừng tin vào cảm giác ban đầu. Đứng vững, nhấc thử nhẹ trước rồi mới dùng lực để tránh căng cơ lưng.

“Thỏ nhảy” trên da: cảm thấy những chỗ không ai chạm

Các nhà nghiên cứu cảm giác từ thập niên 1970 đã mô tả một hiện tượng lạ: gõ nhẹ vài cái liên tiếp ở cổ tay, rồi vài cái ở gần khuỷu tay, với nhịp rất nhanh, người được thử thường cảm thấy chuỗi cú gõ chạy dọc cẳng tay như một con vật nhỏ nhảy lên, kể cả ở những chỗ giữa không hề có cú gõ nào. Hiện tượng được gọi là “thỏ trên da”.

Điều đáng chú ý là não chỉ “vẽ” các cú gõ ở giữa sau khi nhận được cú gõ ở khuỷu tay, tức là cảm giác về những điểm trước đó được điều chỉnh bởi thông tin đến sau. Đây là dấu hiệu cho thấy cảm nhận của ta về thời điểm và vị trí không được chốt ngay lập tức, mà được hoàn thiện trong một khoảng rất ngắn sau đó, giống như não lấp chỗ trống trong lời nói.

Bạn có thể thử với một người bạn bằng đầu bút bi đã đóng nắp, gõ thật nhẹ, nhưng tạo được đúng nhịp nhanh khá khó bằng tay, nên kết quả có thể không rõ. Không sao cả; quan trọng là hiểu nguyên lý. Không dùng vật nhọn, không gõ mạnh.

Ba bát nước: cùng một bát nước mà tay thấy nóng, tay thấy lạnh

Phép thử cổ điển này cho thấy cảm giác nóng lạnh là so sánh, không phải nhiệt kế. Chỉ dùng nước trong khoảng dễ chịu, không dùng nước sôi hay nước đá.

  1. Chuẩn bị ba bát: một bát nước ấm vừa tay, kiểu nước rửa mặt mùa đông; một bát nước mát lấy từ vòi; một bát ở giữa, pha từ hai bát kia.
  2. Ngâm tay phải vào bát ấm và tay trái vào bát mát cùng lúc, khoảng nửa phút đến một phút.
  3. Rút ra rồi nhúng cả hai tay vào bát ở giữa.
  4. Để ý cảm giác: tay vừa ngâm nước ấm thường thấy bát giữa mát, tay vừa ngâm nước mát lại thấy cùng bát đó ấm.
  5. Lau khô tay. Nếu da đỏ, rát hay tê, dừng lại; người có bệnh lý về cảm giác ở tay chân nên bỏ qua phép thử này.

Lý do là các đầu dây thần kinh cảm nhận nhiệt thích nghi với nhiệt độ mà chúng vừa tiếp xúc, rồi báo về sự thay đổi so với mức đó. Vì vậy bước từ phòng máy lạnh ra hiên nhà buổi trưa thấy nóng ran, còn người ngồi ngoài hiên từ sáng thấy bình thường. Cũng vì thế, đừng dùng tay để thử nước tắm cho em bé; hãy dùng nhiệt kế hoặc khuỷu tay theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Vì sao xúc giác dễ bị lừa hơn ta nghĩ

Độ chi tiết không đều. Đầu ngón tay, môi phân biệt được những điểm chạm rất gần nhau, còn lưng, đùi thì thô hơn nhiều. Ở vùng thô, não phải đoán nhiều hơn, nên dễ nhầm vị trí và số lượng.

Chờ đợi đổi cảm giác. Khi bạn chờ một tín hiệu, như tiếng rung hay một con kiến bò, não hạ ngưỡng và dễ “thấy” nó hơn. Nghe người khác nói về chấy rận, nhìn người khác gãi, nhiều người bắt đầu thấy ngứa; ngứa “lây” kiểu này đã được nhiều nhóm nghiên cứu ghi nhận.

Chú ý đi chỗ khác thì cảm giác mờ đi. Đang mải làm việc, bạn có thể không nhận ra vết xước trên tay cho tới khi nhìn thấy nó. Phần giới hạn của sự chú ý được bàn kỹ ở chủ đề khác của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng cảm giác chạm phụ thuộc mạnh vào việc bạn có để ý hay không.

Thị giác thường lấn át. Khi mắt thấy một điều và da báo điều hơi khác, não hay nghiêng về mắt. Bài về ảo ảnh bàn tay cao su trong cùng chủ đề cho thấy rõ điều này.

Chòng chành sau khi xuống tàu: khi cơ thể còn nhớ con sóng

Đi tàu, đi thuyền vài giờ hay vài ngày, khi lên bờ nhiều người vẫn thấy mặt đất như bập bềnh, đứng trong nhà mà như còn đang trên boong. Người ta hay gọi vui là “say đất”. Cảm giác thường nhẹ và tự hết trong vài giờ đến một hai ngày. Lý do là não đã điều chỉnh để bù cho chuyển động lắc liên tục của tàu, và cần thời gian để “tắt” chế độ bù đó khi chuyển động không còn.

Đây cũng là một dạng ảo ảnh của cảm giác thân thể: tai trong và cơ khớp báo về rằng cơ thể đứng yên, nhưng cơ chế dự đoán chuyển động trong não vẫn tiếp tục chạy theo nhịp cũ. Ngủ đủ, đi lại nhẹ nhàng, nhìn vào vật cố định thường giúp cảm giác qua nhanh hơn.

Nếu cảm giác bập bềnh kéo dài nhiều ngày, nặng lên, ảnh hưởng tới sinh hoạt, hoặc kèm chóng mặt quay cuồng, nghe kém, ù tai, nên khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc thần kinh. Bài viết không chẩn đoán được nguyên nhân.

Khi nào cảm giác chạm “không có thật” cần đi khám

Ảo ảnh xúc giác bình thường có đặc điểm chung: thoáng qua, có hoàn cảnh rõ ràng, tự hết. Bảng dưới giúp phân biệt với những dấu hiệu nên được bác sĩ kiểm tra.

Cảm giácThường là chuyện bình thường khiNên đi khám khi
Rung, ngứa, chạm thoáng quaThỉnh thoảng, khi đang chờ điện thoại hoặc khi mệtXảy ra liên tục, như có côn trùng bò dưới da kéo dài, không có nguyên nhân
Tê bì, kiến bòSau khi ngồi đè chân lâu, hết sau vài phútKéo dài, lan rộng, hay xuất hiện ở một bên người
Bập bềnh, chòng chànhSau khi đi tàu xe, hết trong vài giờ đến vài ngàyKéo dài nhiều ngày, kèm chóng mặt quay cuồng, ù tai, nghe kém
Nóng rát không rõ lý doHiếm khi là bình thườngNên khám để tìm nguyên nhân
Tê, yếu đột ngột một bên mặt, tay, chânKhông bao giờ bỏ quaCấp cứu ngay: gọi 115

Người dùng thuốc mới, người có bệnh tiểu đường, người vừa ngưng rượu bia hay chất kích thích mà xuất hiện cảm giác chạm lạ nên báo cho bác sĩ đang theo dõi mình. Bảng trên chỉ giúp nhận biết lúc cần đi khám, không thay cho chẩn đoán.

Câu hỏi thường gặp

Rung điện thoại tưởng tượng có phải do nghiện điện thoại không?

Không thể kết luận như vậy. Hiện tượng gặp ở rất nhiều người dùng điện thoại bình thường. Nếu bạn thấy việc kiểm tra điện thoại liên tục ảnh hưởng tới công việc, giấc ngủ hay các mối quan hệ, đó là chuyện đáng xem xét riêng, không chỉ dựa vào cảm giác rung ảo.

Có ảo ảnh tiếng chuông điện thoại tương tự không?

Có. Nhiều người kể nghe như chuông reo khi đang tắm hay đang ở chỗ ồn. Cơ chế giống rung ảo: não đang chờ một tín hiệu quen và nhặt ra mẫu giống nó từ tiếng ồn nền.

Ảo ảnh bắt chéo ngón tay có xảy ra ở mọi người không?

Phần lớn người thử đều cảm thấy, nhưng mức độ khác nhau. Có người cảm thấy hai vật rất rõ, có người chỉ thấy lạ lạ. Nhắm mắt và chạm thật nhẹ thường làm hiện tượng rõ hơn.

Vì sao gãi chỗ ngứa trên lưng mà người khác gãi trúng chỗ khác lại vẫn thấy đỡ?

Bản đồ cảm giác ở lưng thô hơn nhiều so với ở đầu ngón tay, nên khó định vị chính xác điểm bị ngứa hay bị chạm. Hai điểm khá xa nhau trên lưng có thể được cảm nhận như một.

Có nên thử ảo ảnh nóng lạnh bằng nước nóng và nước đá không?

Không nên tự thử với nước quá nóng hoặc đá lạnh áp lâu lên da vì dễ bỏng hoặc tổn thương da. Nếu muốn thấy cảm giác nhiệt bị lừa, chỉ dùng nước ấm vừa tay và nước mát từ vòi, ngâm tay ngắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138