Người chạy nhanh nhất từng được đo đạt tốc độ cao nhất quanh mức 40 đến 45 km/h, và chỉ giữ được mức đó trong một quãng ngắn cỡ vài chục mét. Một người trưởng thành khoẻ mạnh không tập chạy thường chỉ đạt quãng 20 đến 30 km/h khi chạy hết sức, tuỳ tuổi, cân nặng và thể trạng. So với ô tô hay nhiều loài thú, con số này khiêm tốn, nhưng phía sau nó là một bài toán khá tinh tế: cơ thể phải đẩy xuống đất một lực rất lớn trong một khoảnh khắc rất ngắn.
Mục từ này giải thích vì sao tốc độ chạy của con người dừng lại ở khoảng đó, cái gì thực sự giới hạn bước chạy, vì sao ai cũng chậm dần ở cuối quãng chạy nước rút, và bạn có thể quan sát tốc độ của chính mình thế nào mà không tự làm mình bị thương. Các con số trong bài là khoảng thường gặp ở người trưởng thành khoẻ mạnh, không phải kỷ lục, và luôn có người nằm ngoài khoảng đó.
Chạy nhanh là đạp xuống đất mạnh, không phải vung chân nhanh
Nhiều người nghĩ chạy nhanh là đưa chân lên xuống thật nhanh. Thật ra, nếu quay chậm những người chạy nước rút giỏi, bạn sẽ thấy tần số bước chân của họ không khác người thường quá nhiều. Điều khác biệt lớn nằm ở chỗ mỗi lần bàn chân chạm đất, họ đẩy xuống một lực lớn hơn hẳn so với trọng lượng cơ thể, nhờ đó mỗi bước được hất đi xa hơn và cơ thể bay lâu hơn trong không trung.
Hình dung đơn giản: tốc độ chạy bằng độ dài bước nhân với số bước mỗi giây. Muốn tăng tốc độ, bạn phải tăng một trong hai thứ. Tăng số bước thì có giới hạn vì chân cần một khoảng thời gian tối thiểu để vung từ sau ra trước. Tăng độ dài bước thì phải đẩy đất mạnh hơn. Các phân tích sinh cơ học về chạy nước rút nhìn chung cho thấy cách thứ hai mới là thứ tách người nhanh khỏi người chậm, dù vẫn có tranh luận về tỷ lệ đóng góp của từng yếu tố ở mỗi người.
Điều này giải thích một hiện tượng quen thuộc ở sân trường: những em vung tay chân rất nhanh, bước ngắn, thường không về nhất. Người về nhất hay là người có bước dài, đạp chắc, trông như chạy thong thả hơn. Nhìn bằng mắt thì chậm, nhưng mỗi lần chạm đất cơ thể họ nhận được một cú đẩy lớn hơn, và cú đẩy ấy cộng dồn qua từng bước.
Thời gian chân chạm đất: nút thắt thật sự của tốc độ
Càng nhanh, chân càng ít thời gian để đẩy. Khi chạy chậm, bàn chân nằm trên mặt đất khá lâu, cơ có thừa thời gian để tạo lực. Khi lên tới tốc độ tối đa, thời gian mỗi lần chạm đất ở người chạy giỏi chỉ còn khoảng một phần mười giây, có khi ngắn hơn. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi đó, cơ phải sinh ra lực đủ lớn để vừa đỡ cơ thể, vừa đẩy nó tiến lên.
Cơ đủ khoẻ nhưng không đủ nhanh để dùng hết sức. Một số nghiên cứu sinh cơ học gợi ý rằng ở tốc độ tối đa, cơ chân chưa chạm tới mức lực lớn nhất nó có thể tạo ra. Thứ thiếu là thời gian: sợi cơ cần một khoảng nhất định để đạt lực tối đa, và khi bàn chân đã rời đất thì lực có lớn mấy cũng không còn tác dụng. Vì vậy nhiều nhà khoa học xem tốc độ co cơ, chứ không chỉ sức mạnh thuần, là trần của tốc độ chạy. Đây vẫn là một hướng giải thích đang được thảo luận, chưa phải kết luận cuối cùng.
Gân và cẳng chân làm nhiệm vụ như lò xo. Một phần lực đẩy không đến từ cơ co mà từ gân, nhất là gân gót, bị kéo căng khi tiếp đất rồi bật lại. Người có gân cứng vừa phải và cách tiếp đất gọn sẽ tận dụng được lực bật này tốt hơn. Phần lò xo này giúp tiết kiệm năng lượng nhưng cũng có giới hạn độ bền của nó, nên gân là chỗ dễ bị quá tải khi chạy nhanh liên tục.
Trọng lượng cơ thể là con dao hai lưỡi. Cơ bắp nhiều thì đạp mạnh hơn, nhưng mỗi bước cũng phải nâng và đẩy một khối lượng lớn hơn. Đó là lý do người chạy nước rút thường có thân hình cơ bắp nhưng gọn, khác hẳn người cử tạ hạng nặng hay người chạy đường dài. Mỗi kiểu thân hình là một cách cân bằng khác nhau giữa lực và khối lượng.
Sợi cơ nhanh, sợi cơ chậm và vì sao không ai đổi được hẳn
Cơ bắp được tạo nên từ nhiều loại sợi. Cách chia đơn giản nhất là sợi co nhanh và sợi co chậm. Tỷ lệ giữa hai loại khác nhau giữa người này với người khác, một phần do di truyền, một phần do tập luyện. Bảng dưới tóm tắt khác biệt ở mức phổ thông.
| Đặc điểm | Sợi co nhanh | Sợi co chậm |
|---|---|---|
| Tốc độ đạt lực | Rất nhanh, hợp với cú đạp ngắn | Chậm hơn, hợp với co đều lâu dài |
| Độ bền | Mỏi nhanh, chỉ trụ được vài giây đến vài chục giây ở mức tối đa | Bền, làm việc được hàng giờ ở mức vừa phải |
| Nguồn năng lượng chính | Năng lượng dự trữ sẵn trong cơ và phân giải đường không cần nhiều ô xy | Đốt đường và mỡ có dùng ô xy |
| Tập luyện tác động | Tăng kích thước, tăng tốc độ phối hợp thần kinh | Tăng mạch máu, tăng khả năng dùng ô xy |
| Thường thấy nhiều ở | Người giỏi chạy nước rút, nhảy, ném | Người giỏi chạy bền, đạp xe đường dài |
Tập luyện làm thay đổi tính chất của sợi cơ ở một mức nhất định, nhưng phần lớn tài liệu phổ thông đều cho rằng không thể biến một người có tỷ lệ sợi chậm rất cao thành người chạy nước rút xuất sắc chỉ bằng tập. Điều này không có nghĩa là người có sợi chậm thì không nên chạy nhanh. Nó chỉ có nghĩa là mỗi người có một trần riêng, và so với chính mình mới là phép so có ý nghĩa.
Vì sao ai cũng chậm lại ở cuối quãng chạy hết sức
Ở những cuộc chạy 100 mét được đo kỹ, người chạy thường đạt tốc độ cao nhất ở khoảng giữa quãng đường, quanh mốc 50 đến 70 mét, rồi chậm dần ở đoạn cuối. Người thắng thường không phải người tăng tốc ở cuối, mà là người chậm lại ít nhất. Khán giả nhìn thấy họ như đang bứt lên, nhưng thực tế những người khác đang giảm tốc nhanh hơn.
Lý do nằm ở nguồn năng lượng. Khi chạy hết sức, cơ dùng nguồn năng lượng dự trữ sẵn để có thể giải phóng cực nhanh. Kho dự trữ này nhỏ, chỉ đủ cho vài giây hoạt động tối đa, khoảng dưới mười giây theo mô tả phổ biến trong giáo trình sinh lý vận động. Sau đó cơ phải chuyển sang những đường tạo năng lượng chậm hơn, kéo theo tích tụ các sản phẩm chuyển hoá làm sợi cơ co kém đi. Song song, hệ thần kinh cũng khó duy trì việc kích hoạt tối đa liên tục.
Vì vậy một quãng chạy hết sức thật sự với người thường chỉ nên tính bằng giây, không phải bằng phút. Nếu bạn cảm thấy mình vẫn chạy được thêm vài trăm mét ở cùng một cường độ, rất có thể bạn chưa chạy hết sức ngay từ đầu, và điều đó hoàn toàn bình thường với người không tập chuyên môn.
Quan sát tốc độ của chính bạn mà không bị thương
Bạn không cần đồng hồ đắt tiền để biết mình chạy nhanh cỡ nào. Một sân bóng, một đoạn đường vắng xe có vạch đo và một người bấm giờ bằng điện thoại là đủ. Điều quan trọng hơn con số là làm sao để không bị căng cơ, vì chạy nước rút là kiểu vận động dễ gây chấn thương cơ đùi sau nhất ở người ít tập.
- Khởi động ít nhất mười phút: đi bộ nhanh, chạy chậm, vung tay chân nhẹ, rồi chạy tăng tốc nhẹ vài lần. Chạy hết sức khi cơ còn lạnh là nguyên nhân thường gặp của căng cơ.
- Đo quãng ngắn, khoảng 20 đến 30 mét, chạy ở mức bạn thấy mạnh nhưng còn kiểm soát được, không phải mức gồng hết toàn thân.
- Chia quãng đường cho thời gian để ra mét mỗi giây, nhân 3,6 để đổi sang km/h. Ví dụ giả định: 30 mét trong 5 giây là 6 mét mỗi giây, tức khoảng 21,6 km/h.
- Nghỉ đủ giữa các lần, ít nhất hai đến ba phút, để kho năng lượng tức thời kịp hồi lại. Chạy liên tiếp không nghỉ chỉ đo được độ mệt, không đo được tốc độ.
- Dừng ngay khi thấy nhói ở mặt sau đùi hoặc bắp chân. Cảm giác nhói đột ngột khác với cảm giác mỏi, và cố chạy tiếp qua cơn nhói thường biến một chấn thương nhẹ thành nặng.
- Ghi lại kết quả để so với chính bạn ở lần sau, không so với người bên cạnh, nhất là khi đo cùng trẻ em trong nhà.
Mặt đường trơn, giày mòn đế, trời quá nóng hoặc vừa ăn no đều là lý do để hoãn buổi đo. Phép đo này chỉ để biết mình, không có giá trị như một bài kiểm tra thể lực chính thức.
Khi nào nên thận trọng và khi nào cần gặp bác sĩ
Chạy hết sức làm tim đập nhanh và huyết áp tăng trong thời gian ngắn. Với người khoẻ mạnh, đó là phản ứng bình thường. Với người có bệnh tim, tăng huyết áp chưa kiểm soát, đã từng ngất khi gắng sức hoặc lâu năm không vận động, một cú chạy nước rút bất ngờ có thể là gánh nặng lớn. Những người này nên hỏi bác sĩ trước khi thử chạy hết sức, kể cả trong một buổi vui chơi cùng gia đình.
Hãy dừng lại và tìm trợ giúp y tế nếu trong hoặc sau khi chạy bạn bị đau tức ngực, khó thở không giảm khi nghỉ, choáng váng sắp ngất, tim đập loạn nhịp bất thường. Nếu ai đó ngã gục khi chạy, gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn của tổng đài. Với đau cơ, nếu chỗ đau sưng, bầm tím, không đi lại bình thường được sau vài ngày, nên đến cơ sở y tế để được khám thay vì tự đoán.
Giới hạn tốc độ của con người là chuyện thú vị để hiểu, nhưng giới hạn tốc độ của riêng bạn hôm nay mới là thứ cần tôn trọng. Nó thay đổi theo giấc ngủ, sức khoẻ, tuổi tác và cả tâm trạng, nên một ngày chạy chậm hơn mọi khi không có gì đáng lo.
Câu hỏi thường gặp
Người bình thường chạy hết sức được bao nhiêu km/h?
Phần lớn người trưởng thành khoẻ mạnh không tập chạy đạt tốc độ cao nhất trong khoảng 20 đến 30 km/h, giữ được vài giây. Con số thay đổi nhiều theo tuổi, giới, cân nặng và mức vận động thường ngày, nên chỉ nên xem là khoảng tham khảo.
Vì sao chạy nước rút chỉ giữ được tốc độ tối đa trong vài giây?
Vì nguồn năng lượng tức thời trong cơ rất nhỏ, chỉ đủ cho vài giây hoạt động hết sức. Sau đó cơ phải chuyển sang cách tạo năng lượng chậm hơn, kèm theo mệt mỏi thần kinh, nên tốc độ giảm dần dù bạn vẫn cố gắng.
Chân dài có chạy nhanh hơn không?
Chân dài giúp bước dài hơn nhưng cũng nặng hơn và vung chậm hơn. Tốc độ phụ thuộc chủ yếu vào lực bạn đạp xuống đất trong thời gian chạm đất ngắn, nên người chân dài không mặc nhiên nhanh hơn người chân ngắn mà đạp khoẻ.
Tập luyện có làm một người chậm thành người nhanh không?
Tập luyện cải thiện kỹ thuật, sức mạnh và phối hợp thần kinh nên hầu như ai cũng nhanh lên được ở một mức. Tuy vậy tỷ lệ sợi cơ và cấu trúc cơ thể phần nhiều do bẩm sinh, nên mức cải thiện mỗi người mỗi khác, hãy so với chính mình.
Trẻ em có nên đo tốc độ chạy ở nhà không?
Có thể, nếu coi đó là hoạt động vui và chỉ so với kết quả trước của chính em. Không xếp hạng anh chị em với nhau, không ép chạy khi trẻ mệt, và luôn để trẻ khởi động cũng như chạy trên mặt đường bằng phẳng, vắng xe.
Đau sau đùi khi chạy nhanh có đáng lo không?
Nếu là cảm giác nhói đột ngột, có thể là căng hoặc rách cơ đùi sau, nên dừng ngay và nghỉ. Nếu chỗ đau sưng, bầm tím, đi lại khó khăn hoặc không đỡ sau vài ngày, hãy đến cơ sở y tế để được khám chứ không tự chẩn đoán.