GioiHan.comGiới Hạn
Khi giác quan bị đánh lừa

Ảo ảnh thị giác là gì: vì sao mắt nhận đúng ánh sáng mà não vẫn kết luận sai

Ảo ảnh thị giác là lúc não diễn giải sai điều mắt nhận được. Bài giải thích ba nhóm ảo ảnh, vì sao não bị lừa và cách tự quan sát an toàn ở nhà.

Vietnamese teenager seen from behind sitting at a wooden desk by a window in Hue, holding a blank white card at arm length, soft morning light, deep navy wall

Ảo ảnh thị giác là lúc bạn nhìn thấy một điều khác với sự thật đo được: hai đoạn thẳng bằng nhau trông dài ngắn khác nhau, hai ô cùng màu trông một sáng một tối, hình vẽ đứng yên mà như đang trôi. Mắt của bạn không hỏng. Ánh sáng đi vào mắt vẫn đúng như nó vốn có; chỗ “sai” nằm ở bước não diễn giải tín hiệu đó thành một bức tranh về thế giới.

Điều thú vị là ảo ảnh không phải lỗi hiếm gặp. Nó là dấu vết của những quy tắc mà não dùng hằng ngày để nhìn nhanh và nhìn ổn trong đời thường. Phần lớn thời gian các quy tắc ấy cho kết quả đúng, nên ta không thấy chúng. Chỉ khi gặp một hình vẽ được dựng khéo, quy tắc bị dùng sai chỗ, và ta bắt gặp bộ máy nhìn đang làm việc. Bài này là mục từ mở đầu của chủ đề “khi giác quan bị đánh lừa”: phân biệt ảo ảnh với ảo giác, ba nhóm ảo ảnh chính, và vài cách tự quan sát an toàn.

Mắt chỉ thu ánh sáng, còn “nhìn thấy” là việc của não

Võng mạc ở đáy mắt là một lớp tế bào cảm quang, nhận ánh sáng hội tụ qua giác mạc và thể thuỷ tinh. Hình ảnh rơi trên võng mạc là hình phẳng, lộn ngược, nhỏ xíu, và liên tục rung theo những cử động rất nhỏ của nhãn cầu. Từ hình phẳng ấy, não phải tự suy ra vật nào gần vật nào xa, vật to hay nhỏ, mặt nào được chiếu sáng, cái gì đang chuyển động. Đó là bài toán không có lời giải duy nhất: một hình chữ nhật trên võng mạc có thể là một tờ giấy nhỏ ở gần hay một bức tường lớn ở xa.

Để giải bài toán đó trong vài phần mười giây, não dựa vào kinh nghiệm: ánh sáng thường chiếu từ trên xuống, vật ở xa thì nhỏ lại, đường song song chạy ra xa thì như chụm vào nhau, bóng đổ làm bề mặt tối đi chứ không đổi màu thật của vật. Những giả định ấy được tích luỹ qua quá trình tiến hoá và qua hàng nghìn giờ nhìn ngắm từ lúc ta còn nhỏ.

Nhiều nhà nghiên cứu nhận thức mô tả não như một cỗ máy đoán: nó liên tục đưa ra giả thuyết về thế giới rồi đối chiếu với tín hiệu mới đến. Cách nói này là một mô hình giải thích còn đang được bàn luận, nhưng nó giúp hiểu ảo ảnh rất gọn: ảo ảnh là lúc giả thuyết hợp lý nhất theo kinh nghiệm lại không khớp với sự thật trên trang giấy.

Ảo ảnh, ảo giác và nhìn nhầm khác nhau thế nào

Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn trong đời thường. Phân biệt rõ giúp bạn biết cái nào là chuyện bình thường của mọi bộ não, cái nào là dấu hiệu nên đi khám.

Khái niệmCó kích thích thật khôngAi cũng gặp khôngVí dụ
Ảo ảnhCó, nhưng bị diễn giải lệchGần như ai cũng gặp, kể cả khi đã biết “mánh”Hai đoạn thẳng bằng nhau trông dài ngắn khác nhau
Nhìn nhầmCó, nhưng thiếu thông tin hoặc thiếu chú ýTuỳ hoàn cảnh: trời tối, vội, mệtTưởng cái túi nilon bên đường là con mèo
Ảo giácKhông có kích thích tương ứngKhông phải trải nghiệm thường ngày khi tỉnh táo, khoẻ mạnhThấy người, nghe tiếng nói khi không có ai
Hình ảnh lúc chập chờn ngủKhôngKhá nhiều người từng gặp thoáng quaNghe tiếng gọi tên ngay lúc sắp ngủ thiếp đi

Điểm đáng nhớ nhất: ảo ảnh vẫn còn nguyên dù bạn đã biết sự thật. Đo bằng thước xong, hai đoạn thẳng vẫn trông lệch nhau. Đó là dấu hiệu cho thấy bước diễn giải diễn ra tự động, nằm ngoài tầm kiểm soát của suy nghĩ có ý thức. Ngược lại, nhìn nhầm thường tự sửa khi bạn nhìn kỹ hơn hay bật đèn lên.

Ảo giác lặp lại hoặc kéo dài khi đang tỉnh táo không thuộc phạm vi mục từ này; mục cuối bài nói rõ khi nào nên gặp bác sĩ.

Ba nhóm ảo ảnh thị giác thường gặp

Ảo ảnh vật lý. Ánh sáng thật sự bị bẻ cong hoặc phản xạ trước khi tới mắt, nên ngay cả máy ảnh cũng “thấy” giống bạn. Vũng nước giả trên mặt đường nhựa giữa trưa nắng là ví dụ quen thuộc: nó chụp được, nhưng lại gần thì biến mất. Nhóm này thuộc về quang học nhiều hơn là về não.

Ảo ảnh sinh lý. Sinh ra từ cách tế bào thần kinh trong mắt và trong não thích nghi. Nhìn chằm chằm một mảng màu đỏ chừng nửa phút rồi nhìn sang tường trắng, bạn sẽ thấy một mảng màu xanh lơ lờ mờ. Đó là dư ảnh: nhóm tế bào nhạy với màu đỏ đã “mỏi”, nên khi nhìn nền trắng, phần còn lại chiếm ưu thế.

Ảo ảnh nhận thức. Ánh sáng tới mắt hoàn toàn bình thường, tế bào cũng không mỏi, nhưng các quy tắc suy luận của não cho ra kết luận lệch. Các ảo ảnh kích thước kinh điển, ảo ảnh màu do bóng đổ, hình hai nghĩa như khối lập phương vẽ bằng nét đều thuộc nhóm này. Đây là nhóm được các nhà tâm lý học nhận thức quan tâm nhất, vì nó để lộ cách não suy luận.

Ranh giới giữa các nhóm không tuyệt đối. Một hiện tượng có thể vừa có phần quang học vừa có phần diễn giải. Cách chia ba nhóm chỉ là công cụ để dễ nhớ, không phải định luật. Khi đọc các mục từ khác trong chủ đề này, bạn sẽ thấy mỗi ảo ảnh thường do vài cơ chế chồng lên nhau.

Hình hai nghĩa: khi não phải chọn một trong hai câu trả lời

Một nhóm ảo ảnh nhận thức đặc biệt là hình hai nghĩa. Thử vẽ một khối lập phương chỉ bằng nét, không tô bóng, không xoá cạnh khuất. Nhìn một lúc, bạn sẽ thấy mặt trước của khối như nhảy ra sau, rồi lại nhảy về. Hình này được gọi là khối Necker, theo tên một nhà khoa học Thuỵ Sĩ mô tả nó từ thế kỷ 19. Trên giấy không có gì thay đổi; chỉ có cách não diễn giải độ sâu là đang đổi qua đổi lại.

Một ví dụ khác là hình chiếc bình mà hai bên viền lại giống hai khuôn mặt nhìn nhau, thường được gọi là bình Rubin. Bạn thấy bình hoặc thấy hai khuôn mặt, nhưng rất khó thấy cả hai cùng một lúc. Điều đó cho thấy não có xu hướng chốt một cách hiểu duy nhất cho mỗi vùng hình, rồi mới đổi sang cách hiểu khác khi có lý do.

Bài học rút ra khá thực tế: những gì ta “thấy” không phải bản chép nguyên si thế giới mà là một câu trả lời não đã chọn. Khi thông tin không đủ, câu trả lời có thể lật qua lật lại, và người đứng cạnh bạn có thể đang chốt câu trả lời khác hẳn với bạn mà cả hai đều thành thật.

Tự quan sát ảo ảnh an toàn ở nhà

Không cần tranh in sẵn. Bạn có thể tự vẽ và tự thử với giấy, bút và một bức tường sáng màu. Mỗi phép thử chỉ vài phút; dừng ngay nếu thấy chóng mặt hay mỏi mắt.

  1. Dư ảnh: tô một hình vuông màu đỏ đậm cỡ bàn tay trên giấy trắng, chấm một điểm nhỏ ở giữa. Nhìn vào điểm đó khoảng 20 đến 30 giây dưới đèn bình thường rồi chuyển mắt sang một vùng tường trắng. Ghi lại màu bạn thấy và nó tồn tại bao lâu.
  2. Khối Necker: vẽ hai hình vuông lệch nhau rồi nối bốn góc tương ứng. Nhìn thoải mái và đếm xem trong một phút mặt trước đổi chỗ bao nhiêu lần. Thử nhìn vào một góc cố định xem việc đổi có chậm lại không.
  3. Hai đoạn thẳng có “đuôi”: vẽ hai đoạn thẳng dài bằng nhau, một đoạn có hai đầu mũi tên quay vào trong, đoạn kia có hai đầu quay ra ngoài. Hỏi người nhà đoạn nào dài hơn, rồi cùng đo bằng thước.
  4. Ghi chép như một người quan sát: mỗi lần thử ghi ngày, ánh sáng trong phòng, cảm giác mỏi hay tỉnh. So sánh với chính mình ở lần sau, không so điểm hơn kém với ai.
  5. Tuyệt đối không dùng mặt trời, đèn pha, đèn laser hay màn hình nhấp nháy mạnh để tạo dư ảnh. Ánh sáng quá mạnh có thể làm tổn thương võng mạc; dư ảnh tạo bằng giấy màu là đủ.

Nếu làm cùng trẻ nhỏ, mục tiêu là tò mò và đặt câu hỏi “vì sao”, không phải ai nhìn ra sự thật nhanh hơn. Người lớn cũng bị lừa y như trẻ con, và chính điều đó mới đáng bàn.

Những hiểu lầm phổ biến về ảo ảnh

“Bị ảo ảnh lừa nghĩa là mắt kém.” Sai. Người có thị lực tốt vẫn bị lừa như thường, vì ảo ảnh nhận thức xảy ra ở bước diễn giải chứ không ở độ nét. Ngược lại, đeo kính đúng độ cũng không làm ảo ảnh biến mất.

“Người thông minh hay tỉnh táo thì không bị lừa.” Hiểu biết giúp bạn biết mình đang bị lừa, nhưng không tắt được cảm giác bị lừa. Đó là điểm khác giữa biết và thấy.

“Ảo ảnh là điềm báo hay hiện tượng siêu nhiên.” Mọi ảo ảnh được nói tới trong chủ đề này đều có giải thích bằng quang học, sinh lý hoặc tâm lý học nhận thức. Một số cơ chế còn đang tranh luận về chi tiết, nhưng không cần tới lời giải thích ngoài khoa học.

“Ảo ảnh chỉ là chuyện vui trên mạng.” Cùng những quy tắc ấy ảnh hưởng tới việc lái xe ban đêm, ước lượng khoảng cách khi qua đường, đọc bản vẽ, nhận diện người lạ. Hiểu chúng giúp bạn khiêm tốn hơn với điều mình chắc là đã thấy.

Khi nào cần gặp bác sĩ

Ảo ảnh trong bài này đều là phản ứng bình thường của một bộ não khoẻ mạnh, xảy ra với hình vẽ hay khung cảnh đặc biệt, và biến mất khi bạn rời mắt khỏi đó. Chúng không cần điều trị.

Tình huống khác hẳn là khi bạn thấy những thứ không có ở đó trong lúc đang tỉnh táo: chớp sáng, vệt đen trôi bất ngờ xuất hiện nhiều, một phần tầm nhìn bị che như có tấm rèm, nhìn một thành hai, đường thẳng trong nhà bỗng cong vênh ở một mắt, hoặc thấy người, vật, nghe tiếng mà người khác không thấy. Những dấu hiệu ấy có thể liên quan tới mắt, thần kinh, thuốc đang dùng hay tình trạng sức khoẻ khác. Bài viết không chẩn đoán được; bạn nên đi khám chuyên khoa mắt hoặc thần kinh sớm.

Mất thị lực đột ngột, nhìn mờ kèm đau đầu dữ dội, méo miệng, yếu tay chân hay nói khó là tình huống cấp cứu: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, đừng chờ xem có tự hết không.

Câu hỏi thường gặp

Máy ảnh có bị ảo ảnh lừa giống mắt người không?

Chỉ với ảo ảnh vật lý như vũng nước giả trên đường nóng, vì ánh sáng thật sự bị bẻ cong trước khi vào ống kính. Với ảo ảnh nhận thức, máy ảnh ghi đúng điểm ảnh, nhưng khi bạn xem ảnh chụp lại thì não bạn vẫn diễn giải sai như khi nhìn trực tiếp.

Động vật có bị ảo ảnh không?

Nhiều thí nghiệm hành vi trên các loài như chim, cá, khỉ cho thấy một số loài phản ứng với vài ảo ảnh kích thước giống con người, nhưng mức độ và cách giải thích khác nhau giữa các loài. Đây là lĩnh vực còn nhiều câu hỏi mở.

Nhìn ảo ảnh nhiều có hại cho mắt không?

Hình vẽ tĩnh trên giấy hay màn hình ở độ sáng bình thường không gây hại. Một số hình chuyển động hoặc nhấp nháy mạnh có thể làm chóng mặt, buồn nôn; người từng co giật do ánh sáng nhấp nháy nên tránh loại hình này.

Vì sao biết sự thật rồi mà vẫn thấy sai?

Vì bước diễn giải hình ảnh chạy tự động, nhanh hơn và tách khỏi suy nghĩ có ý thức. Kiến thức giúp bạn không tin vào cảm giác, nhưng không thay đổi được cảm giác ấy.

Trẻ em có bị lừa nhiều hơn người lớn không?

Mức độ với từng ảo ảnh thay đổi theo tuổi và theo người, kết quả nghiên cứu cũng không thống nhất cho mọi loại. Điều chắc chắn là trẻ và người lớn đều bị lừa, nên không cần so sánh ai hơn ai.

Ảo ảnh và ảo giác khác nhau chỗ nào cho dễ nhớ?

Ảo ảnh là thấy sai một thứ có thật trước mắt; ảo giác là thấy một thứ không hề có. Ảo ảnh ai cũng gặp và không cần khám; ảo giác khi tỉnh táo, lặp lại thì nên gặp bác sĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138