Ảo ảnh kích thước là những hình vẽ trong đó hai vật dài bằng nhau hoặc to bằng nhau nhưng mắt người thấy rõ ràng là chênh lệch. Ba ví dụ kinh điển nhất là ảo ảnh Müller-Lyer (hai đoạn thẳng có đầu mũi tên), ảo ảnh Ponzo (hai thanh ngang nằm giữa hai đường chụm lại) và ảo ảnh Ebbinghaus (hai hình tròn bằng nhau bị vây bởi vòng tròn to hoặc nhỏ).
Cả ba có chung một bài học: não không đo kích thước tuyệt đối mà luôn so sánh với bối cảnh xung quanh và với giả định về độ xa gần. Bài này mô tả cách tự vẽ từng hình, các giải thích chính đang được bàn (kèm chỗ còn tranh cãi), và vì sao những ảo ảnh này có mặt trong cả đời sống hằng ngày.
Ảo ảnh Müller-Lyer: hai đoạn thẳng, hai kiểu “đuôi”
Ảo ảnh này mang tên nhà tâm thần học người Đức Franz Carl Müller-Lyer, người công bố nó vào cuối thế kỷ 19. Cách vẽ đơn giản: kẻ hai đoạn thẳng nằm ngang, dài đúng bằng nhau, đặt song song. Ở đoạn thứ nhất, gắn hai đầu mũi tên quay vào trong, giống hai dấu nhọn chĩa vào đoạn thẳng. Ở đoạn thứ hai, gắn hai “đuôi” mở ra ngoài, giống hai cái chạc. Gần như ai nhìn cũng thấy đoạn có đuôi mở ra dài hơn hẳn.
Điều đáng chú ý là ảo ảnh vẫn còn khi bạn đã đo. Mức chênh cảm nhận thay đổi theo góc mở và độ dài của đuôi: đuôi càng dài, góc càng hẹp thì cảm giác chênh thường càng rõ, cho tới một giới hạn. Bạn có thể tự vẽ vài phiên bản để thấy điều đó.
Ảo ảnh cũng xuất hiện khi thay đầu mũi tên bằng vòng tròn nhỏ hay hình vuông nhỏ đặt ở đầu đoạn thẳng, dù yếu hơn. Điều này gợi ý rằng không chỉ hình dạng mũi tên mà cả khoảng không gian mà não “gộp” vào đoạn thẳng cũng góp phần tạo ra cảm giác dài ngắn.
Vì sao não bị lừa: các giải thích chính và chỗ còn tranh luận
Giả thuyết góc tường. Một cách giải thích lâu đời cho rằng hai kiểu đuôi giống góc tường trong phòng: đuôi mở ra giống góc tường ở xa nhìn từ trong phòng, đuôi khép vào giống góc nhà nhô ra phía mình. Não vốn tự “phóng to” vật ở xa để bù cho việc ảnh của nó nhỏ lại, nên đoạn được hiểu là ở xa trông dài hơn. Cách giải thích này dễ nhớ nhưng bị phản biện, vì ảo ảnh vẫn xảy ra với phiên bản không gợi góc tường nào.
Giả thuyết gộp vùng. Một hướng khác cho rằng não ước lượng độ dài bằng cách gộp cả vùng hình, kể cả phần đuôi, rồi tính trung bình. Đuôi mở rộng thì vùng gộp dài ra, đuôi khép vào thì vùng gộp ngắn lại.
Khác biệt giữa các cộng đồng. Một số khảo sát xuyên văn hoá từ giữa thế kỷ 20 ghi nhận mức bị lừa khác nhau giữa người sống trong môi trường nhiều góc vuông và người ít tiếp xúc với kiến trúc như vậy. Kết quả này hay được trích dẫn, nhưng phương pháp và cách diễn giải vẫn bị tranh cãi.
Kết luận thận trọng. Đến nay chưa có một lời giải thích duy nhất được tất cả chấp nhận. Nhiều khả năng ảo ảnh Müller-Lyer do vài cơ chế cùng góp phần. Khi đọc bài nào khẳng định chắc chắn “nguyên nhân là…”, bạn nên dè dặt.
Ảo ảnh Ponzo: đường ray và hai thanh ngang
Ảo ảnh Ponzo mang tên nhà tâm lý học người Ý Mario Ponzo, mô tả vào đầu thế kỷ 20. Cách vẽ: kẻ hai đường xiên chụm dần về phía trên, giống hai thanh ray tàu hoả chạy ra xa. Ở giữa, đặt hai thanh ngang dài bằng nhau, một ở gần chỗ hai đường chụm lại, một ở phía dưới nơi hai đường cách xa nhau. Thanh ở phía trên, gần điểm chụm, trông dài hơn rõ rệt.
Giải thích phổ biến nhất liên quan tới phối cảnh. Trong đời thực, hai đường song song chạy ra xa sẽ chụm lại trên võng mạc. Não hiểu phần trên của hình là phần ở xa. Một vật ở xa mà vẫn chiếm cùng độ rộng trên võng mạc như vật ở gần thì hẳn là vật đó to hơn, nên não “phóng” nó lên. Đây là cơ chế giữ kích thước ổn định: nhờ nó, một người đi ra xa không trông như đang teo nhỏ lại.
Ảo ảnh Ponzo cho thấy cơ chế hữu ích ấy bị áp dụng cả lên hình vẽ phẳng, nơi thật ra chẳng có gì ở xa. Bạn gặp phiên bản đời thường của nó khi nhìn hai chiếc xe giống hệt nhau đỗ dọc một con đường thẳng tắp: xe ở xa đôi khi trông to hơn mức bạn nghĩ nếu đặt hai hình cạnh nhau trên ảnh.
Ba ảo ảnh kích thước đặt cạnh nhau
Bảng dưới tóm tắt để bạn tự vẽ và so sánh. Phần “điều não dựa vào” là cách hiểu phổ biến, không phải kết luận cuối cùng.
| Ảo ảnh | Cách vẽ | Thấy gì | Điều não dựa vào |
|---|---|---|---|
| Müller-Lyer | Hai đoạn thẳng bằng nhau, một đoạn đầu mũi tên khép vào, một đoạn đuôi mở ra | Đoạn đuôi mở trông dài hơn | Gợi ý độ sâu, gộp vùng hình |
| Ponzo | Hai đường xiên chụm lại, hai thanh ngang bằng nhau ở hai độ cao | Thanh gần điểm chụm trông dài hơn | Phối cảnh, giữ kích thước ổn định theo khoảng cách |
| Ebbinghaus | Hai hình tròn bằng nhau: một bị vây bởi vòng tròn to, một bởi vòng tròn nhỏ | Hình bị vây bởi vòng nhỏ trông to hơn | So sánh tương đối với vật xung quanh |
| Biến thể tự chế | Hai đồng xu như nhau đặt giữa các vật to và giữa các hạt đậu | Đồng xu giữa hạt đậu trông to hơn | Cùng nguyên lý với Ebbinghaus |
Ảo ảnh Ebbinghaus mang tên nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus, người cũng nổi tiếng với nghiên cứu về trí nhớ; ở một số nước nó còn được gọi là vòng tròn Titchener. Nó cho thấy cảm nhận kích thước mang tính tương đối: cùng một vật, đặt giữa đồ to thì nhỏ đi, đặt giữa đồ nhỏ thì to ra.
Ứng dụng đời thường hay được nhắc là chiếc đĩa: cùng một lượng cơm trông ít hơn trên đĩa thật to. Mức ảnh hưởng tới lượng ăn thật sự còn được bàn, nên chỉ nên coi đây là ví dụ minh hoạ.
Tự đo mức bị lừa của chính mình bằng giấy và thước
Bạn có thể biến ảo ảnh Müller-Lyer thành một phép đo nhỏ, làm một mình hoặc cùng cả nhà. Mục tiêu là thấy cảm giác lệch bao nhiêu, không phải ai giỏi hơn ai.
- Cắt một dải giấy dài, vẽ một đoạn thẳng dài 10 cm có hai đầu mũi tên khép vào. Đây là đoạn chuẩn.
- Trên một dải giấy khác, vẽ một đoạn thẳng có đuôi mở ra nhưng chưa vẽ hết chiều dài; người thử dùng bút chì kéo dài dần đoạn này cho tới khi cảm thấy nó bằng đoạn chuẩn.
- Đặt hai dải giấy cạnh nhau ở khoảng cách đọc sách, không cho người thử dùng thước hay ngón tay ướm.
- Khi người thử nói “bằng rồi”, lấy thước đo đoạn họ vẽ. Chênh lệch so với 10 cm chính là mức ảo ảnh tác động lên người đó trong lần thử này.
- Làm lại ba lần, đổi bên trái và bên phải, rồi lấy trung bình. Ghi kết quả của từng người cho riêng người đó, có thể so với chính mình sau vài ngày.
Kết quả của mỗi người thường khác nhau và thay đổi giữa các lần thử; đó là chuyện bình thường. Với trẻ nhỏ, chỉ cần để các em tự đo và ngạc nhiên, không chấm điểm, không xếp hạng ai bị lừa nhiều hay ít.
Mặt trăng lúc mới mọc: ảo ảnh kích thước lớn nhất mà ai cũng thấy
Trăng tròn vừa nhô lên khỏi rặng cây hay mái nhà trông to hơn hẳn lúc nó lên đỉnh trời. Thế nhưng chụp ảnh với cùng một ống kính ở hai thời điểm thì đường kính trăng trên ảnh gần như không đổi. Không khí cũng không phóng to mặt trăng như một thấu kính; nó chỉ làm trăng đỏ hơn và hơi dẹt theo chiều đứng.
Lời giải thích thường gặp nhất có họ hàng với ảo ảnh Ponzo: khi trăng ở gần đường chân trời, não có nhà cửa, cây cối, đồi núi để so sánh và cảm thấy trăng ở rất xa; khi trăng ở đỉnh trời, khoảng trời trống không cho manh mối nào. Một vật cùng kích thước trên võng mạc mà được hiểu là ở xa hơn thì bị não phóng lớn. Dù vậy, các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về chi tiết, và có những giải thích khác chưa bị loại bỏ.
Bạn có thể tự kiểm an toàn: khi trăng vừa mọc, giơ tay thẳng, so trăng với móng tay út, nhớ tỉ lệ đó; vài giờ sau so lại. Hoặc cuộn một tờ giấy thành ống, nhìn trăng qua ống để che hết cảnh vật xung quanh, cảm giác trăng khổng lồ thường giảm đi rõ rệt. Chỉ làm với mặt trăng, tuyệt đối không nhìn mặt trời theo cách này.
Ảo ảnh kích thước trong đời sống: chỗ nên cẩn thận
Những quy tắc tạo ra ảo ảnh trên giấy cũng hoạt động khi bạn đi đường, làm việc hay mua sắm. Biết chúng không làm bạn hết bị lừa, nhưng giúp bạn biết lúc nào nên đo thay vì đoán.
- Ước lượng khoảng cách khi qua đường hoặc vượt xe: vật to như xe tải hay xe khách dễ bị cảm thấy gần hơn và chậm hơn thực tế, còn xe máy nhỏ dễ bị đoán xa hơn. Ở nơi đông xe, hãy chờ khoảng trống rộng rãi hơn mức bạn nghĩ là đủ.
- Đo đạc trong nhà: đoán bằng mắt chiều rộng một món đồ có đi lọt cửa hay khe tủ hay không thường sai, nhất là khi món đồ đặt giữa không gian trống. Dùng thước dây.
- Thiết kế và trang trí: đường kẻ dọc, đường kẻ ngang, khung viền đều làm bức tường hay tấm vải trông cao, thấp, rộng, hẹp hơn. Thợ may và thợ trang trí nội thất tận dụng điều này một cách có chủ ý.
- Bày đồ ăn: cùng một phần ăn trông khác nhau trên đĩa to và đĩa nhỏ. Đây là quan sát vui, không nên biến thành lời khuyên ăn kiêng.
- Ảnh chụp và bản vẽ: khi cần so sánh kích thước hai vật trong ảnh, đặt một vật chuẩn đã biết kích thước cạnh chúng, như cây thước hay bao diêm.
Câu hỏi thường gặp
Ảo ảnh Müller-Lyer có tác dụng với người khiếm thị bẩm sinh không?
Đã có những thí nghiệm dùng phiên bản sờ bằng tay, nổi trên giấy, và một số kết quả cho thấy cảm nhận độ dài qua xúc giác cũng bị lệch tương tự. Kết quả này gợi ý ảo ảnh không chỉ thuộc riêng thị giác, nhưng số nghiên cứu còn ít.
Có cách nào để không bị ảo ảnh kích thước lừa nữa không?
Tập nhìn nhiều lần có thể làm cảm giác lệch giảm nhẹ ở một số người, nhưng hiếm khi biến mất hẳn. Cách đáng tin nhất vẫn là dùng công cụ đo, che phần đuôi hoặc phần vòng tròn xung quanh khi so sánh.
Vì sao chụp ảnh mặt trăng mới mọc thì trông nhỏ xíu?
Vì máy ảnh ghi đúng góc nhìn của trăng, vốn nhỏ hơn nhiều so với cảm giác. Ảnh trăng khổng lồ sau rặng núi thường được chụp bằng ống kính tiêu cự rất dài từ xa, làm cả trăng lẫn cảnh nền cùng to lên.
Ảo ảnh Ponzo có liên quan tới tai nạn giao thông không?
Nguyên lý phối cảnh mà Ponzo khai thác cũng là nguyên lý não dùng để ước lượng xa gần trên đường. Đã có ý kiến cho rằng ước lượng sai tốc độ, khoảng cách góp phần vào va chạm, nhưng tai nạn luôn có nhiều nguyên nhân, không nên quy hết cho ảo ảnh.
Có thể tự làm một bộ hình ảo ảnh kích thước cho lớp học không?
Có. Chỉ cần giấy trắng khổ lớn, thước và bút dạ. Vẽ ba hình như bảng trong bài, phát thước cho học sinh tự đo sau khi đoán, và ghi lại cảm nhận của từng em mà không chấm đúng sai hay xếp hạng.