GioiHan.comGiới Hạn
Phản xạ và tốc độ phản ứng

Vì sao điền kinh coi phản ứng dưới 0,1 giây sau tiếng súng là xuất phát sớm

Bục xuất phát có cảm biến đo lực đạp, và phản ứng nhanh hơn khoảng một phần mười giây bị coi là đoán trước. Nguyên lý đằng sau ngưỡng đó và giới hạn của nó.

Empty sprint starting blocks on a red running track in Nghe An stadium at early morning, long shadows, a lone athlete stretching far in the background

Trong các nội dung chạy ngắn của điền kinh, bục xuất phát có cảm biến ghi lại lúc vận động viên bắt đầu đạp, và theo luật thi đấu quốc tế hiện hành, phản ứng sớm hơn khoảng một phần mười giây sau tiếng súng bị tính là xuất phát sớm, dù chân chưa rời bục trước tiếng súng. Lý do của ngưỡng này không nằm ở thể thao mà ở sinh học: người ta cho rằng không ai thật sự nghe được tiếng súng rồi đạp chân nhanh tới mức đó, nên một phản ứng nhanh như vậy gần như chắc chắn là đoán trước.

Mục từ này giải thích nguyên lý đo, vì sao ngưỡng lại đặt quanh một phần mười giây, những tranh luận quanh con số đó, và điều mà một cuộc chạy ngắn dạy ta về giới hạn phản ứng của con người. Bài viết theo nguyên lý; chi tiết luật thi đấu có thể thay đổi theo từng thời kỳ và từng giải, người cần chính xác nên đọc bản luật mới nhất của liên đoàn.

Một cuộc chạy ngắn bắt đầu thế nào

Ở các nội dung chạy ngắn, vận động viên bắt đầu từ tư thế ngồi thấp với hai bàn chân tì vào bục xuất phát. Trọng tài phát lệnh vào chỗ, sau đó là lệnh sẵn sàng, vận động viên nâng hông lên và giữ yên. Sau một khoảng chờ, tiếng súng hoặc tín hiệu điện tử vang lên và cuộc chạy bắt đầu.

Khoảng chờ giữa lệnh sẵn sàng và tiếng súng là chi tiết quan trọng. Nếu khoảng này luôn bằng nhau, vận động viên sẽ học được nhịp và đạp theo nhịp thay vì theo tiếng súng. Vì vậy người phát lệnh giữ khoảng chờ không đều, đủ để mọi người đứng yên ổn định nhưng không đoán được.

Ở các giải lớn, âm thanh xuất phát được phát qua loa đặt sau từng bục, để vận động viên ở làn xa và làn gần nghe cùng lúc. Âm thanh đi trong không khí khoảng 340 mét mỗi giây, nên nếu chỉ dựa vào một khẩu súng đứng ở một đầu, người ở làn xa sẽ nghe muộn hơn một chút, đủ để thiệt trong một cuộc đua phân định bằng phần trăm giây. Đây là một ví dụ cho thấy giới hạn vật lý của âm thanh phải được tính tới trong thể thao.

Bục xuất phát đo phản ứng như thế nào

Bục xuất phát ở các giải có dùng thiết bị điện tử được gắn cảm biến đo lực hoặc áp lực mà bàn chân đẩy vào. Khi vận động viên bắt đầu đạp, lực trên bục thay đổi rõ rệt. Hệ thống so thời điểm thay đổi đó với thời điểm phát tín hiệu xuất phát, ra thời gian phản ứng của từng người.

Con số này được hiển thị cho trọng tài và thường được công bố cạnh kết quả. Nếu thời gian phản ứng ngắn hơn ngưỡng, hệ thống báo động, trọng tài cho dừng cuộc chạy và xác định ai xuất phát sớm. Như vậy "xuất phát sớm" ở đây không nhất thiết là chạy trước tiếng súng, mà có thể là phản ứng nhanh hơn mức con người được cho là có thể làm được sau khi nghe tiếng súng.

Thời gian phản ứng đo trên bục thường được ghi nhận ở mức chừng một phần mười tới hai phần mười giây với vận động viên chạy ngắn, nhanh hơn phần lớn người thường đo trong phòng. Lý do một phần là họ được luyện rất kỹ đúng một tín hiệu và một động tác, một phần là cảm biến ghi lại lúc lực bắt đầu đổi chứ không phải lúc cơ thể đã chuyển động thấy được.

Vì sao ngưỡng đặt quanh một phần mười giây

Ngưỡng này dựa trên lập luận rằng đường đi của tín hiệu, từ tai tới não rồi xuống cơ chân, cần một khoảng tối thiểu. Bảng dưới chia thô các chặng để thấy vì sao khó có phản ứng thật dưới mức đó; con số chỉ để hình dung.

ChặngViệc xảy raGhi chú
Nghetai trong đổi âm thanh thành tín hiệu điệnrất nhanh, tai là giác quan có lợi thế về tốc độ
Truyền lên nãotín hiệu theo dây thần kinh thính giácvài phần trăm giây
Nhận ra và ra lệnhnão nhận ra tiếng súng, kích hoạt động tác đã chuẩn bị sẵnchặng khó rút ngắn nhất
Truyền xuống chânlệnh đi qua tuỷ sống xuống cơ đùi, cơ bắp chânđường dài nhất trong cơ thể
Cơ sinh lựccơ co và đẩy vào bục đủ để cảm biến ghi nhậnthêm một khoảng nhỏ nữa

Cộng các chặng lại, phần lớn người nghiên cứu đồng ý rằng phản ứng thật với tiếng súng khó xuống dưới khoảng một phần mười giây. Ngưỡng được đặt ở đó như một đường biên an toàn: nhanh hơn thì nhiều khả năng là đã đạp theo cảm giác "sắp tới rồi" chứ không phải theo tiếng súng.

Ngưỡng này có hoàn hảo không

Không có ngưỡng nào hoàn hảo. Đã có những tranh luận trong giới khoa học thể thao về việc liệu một số vận động viên được luyện rất kỹ có thể phản ứng thật nhanh hơn một chút so với ngưỡng hay không, và liệu cảm biến có ghi nhận như nhau với mọi người, mọi kiểu đạp hay không. Có ý kiến cho rằng ngưỡng nên điều chỉnh, có ý kiến cho rằng giữ nguyên để đơn giản và công bằng. Những tranh luận này phản ánh một điều: ranh giới giữa phản ứng rất nhanh và đoán trước không sắc như một vạch kẻ.

Luật cũng thay đổi theo thời gian. Trước đây, ở nhiều giải, mỗi lượt chạy được phép một lần xuất phát sớm chung trước khi bắt đầu loại người phạm lỗi. Về sau, luật ở các giải lớn chuyển sang hướng nghiêm hơn, phần lớn nội dung loại ngay vận động viên phạm lỗi từ lần đầu, một số nội dung có quy định riêng. Mục đích là chấm dứt việc cố tình xuất phát sớm để làm đối thủ mất nhịp.

Với người xem, điều đáng rút ra không phải là con số chính xác của luật, mà là một nguyên lý: khi con người đã chạm tới giới hạn sinh học của phản ứng, muốn nhanh hơn chỉ còn cách đoán, và đoán thì có lúc sai. Thể thao chọn cách phạt việc đoán để giữ cuộc đua công bằng.

Vận động viên làm gì để xuất phát tốt mà không phạm luật

Luyện đúng một tín hiệu, một động tác. Lặp lại hàng nghìn lần phản ứng với tiếng xuất phát giúp chặng quyết định gần như tự động. Đây là phản ứng đơn giản ở dạng tinh gọn nhất.

Tư thế sẵn sàng tối ưu. Góc hông, góc gối, vị trí bàn chân trên bục được điều chỉnh để cơ ở trạng thái sẵn sàng sinh lực nhất, rút ngắn khâu từ lệnh tới lực.

Tập trung vào âm thanh. Vận động viên tập chú ý vào tín hiệu thay vì vào đối thủ hay khán đài. Như đã nói ở mục từ về tai và mắt, chú ý vào một giác quan giúp phản ứng với giác quan đó nhanh hơn.

Không đoán nhịp. Vì người phát lệnh giữ khoảng chờ thất thường, đoán nhịp vừa rủi ro bị loại vừa không đem lại nhiều lợi. Người giỏi học cách chờ thật sự.

Chấp nhận phần thời gian còn lại. Phần lớn cách biệt trong chạy ngắn đến từ tốc độ chạy, không phải từ vài phần trăm giây xuất phát. Một lần xuất phát hơi chậm nhưng hợp lệ tốt hơn nhiều so với bị loại.

Điều một cuộc chạy ngắn dạy về phản ứng đời thường

Một vận động viên chạy ngắn ở trạng thái tốt nhất, chờ đúng một tín hiệu đã biết trước, làm đúng một động tác đã tập hàng nghìn lần, vẫn cần khoảng một phần mười tới hai phần mười giây để đáp lại. Đó gần như là điều kiện lý tưởng nhất mà con người có được để phản ứng.

Đời thường thì ngược lại hoàn toàn. Người đi đường không biết tín hiệu nào sẽ tới, không biết tới từ hướng nào, không có động tác chuẩn bị sẵn, thường đang nghĩ chuyện khác. Nếu người nhanh nhất trong điều kiện tốt nhất còn cần chừng ấy thời gian, thì người bình thường trong điều kiện bình thường cần nhiều hơn hẳn, thường gấp mấy lần.

Bài học rút ra rất thực tế: đừng xây sự an toàn của mình trên giả định rằng mình sẽ phản ứng kịp. Nên chừa sẵn khoảng trống, bằng khoảng cách, bằng tốc độ vừa phải, bằng việc không phân tâm, để những phần giây mà cơ thể không thể rút ngắn được có chỗ mà tồn tại.

Tự quan sát an toàn và ngày hội thể thao ở trường

Bạn có thể tự thấy nguyên lý "đoán nhịp" ở nhà bằng phép thử thước rơi. Cho người thả buông thước theo một nhịp đều, mỗi lần đếm một, hai, ba rồi thả, và để ý con số của mình. Sau đó đổi sang khoảng chờ thất thường. Phần lớn người sẽ thấy con số "đẹp" bất thường ở vòng đầu, và đó chính là cái mà điền kinh gọi là xuất phát sớm.

Ở ngày hội thể thao của trường học hay khu phố, người tổ chức có thể học theo nguyên lý ấy một cách nhẹ nhàng: giữ khoảng chờ không đều, dùng hiệu lệnh rõ ràng, và nếu có em xuất phát sớm thì cho xuất phát lại cả lượt, không loại em nhỏ nào. Với trẻ em, mục đích là vận động vui, an toàn. Không nên công bố thời gian phản ứng hay xếp hạng các em theo con số đó.

Về an toàn, chạy nước rút đòi hỏi khởi động kỹ; xuất phát mạnh khi cơ còn lạnh dễ gây căng cơ. Không chạy trên nền trơn, nền có đá sỏi, hay khi trời quá nắng nóng. Nếu có em đau ngực, khó thở, choáng ngất khi chạy, dừng ngay, cho nghỉ ở nơi thoáng mát và gọi 115 nếu không đỡ. Những người có bệnh tim mạch hay đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi tham gia nội dung chạy tốc độ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phản ứng dưới 0,1 giây bị coi là xuất phát sớm?

Vì tín hiệu từ tai lên não rồi xuống cơ chân cần một khoảng tối thiểu, và phần lớn người nghiên cứu cho rằng phản ứng thật với tiếng súng khó nhanh hơn mức đó. Phản ứng nhanh hơn được coi là đoán trước, không phải đáp lại tiếng súng.

Bục xuất phát biết vận động viên phản ứng lúc nào bằng cách nào?

Bục ở các giải dùng thiết bị điện tử có cảm biến đo lực bàn chân đẩy vào. Khi lực đổi rõ rệt, hệ thống ghi lại thời điểm và so với lúc phát tín hiệu xuất phát để ra thời gian phản ứng.

Vì sao giải lớn đặt loa sau từng bục xuất phát?

Để mọi vận động viên nghe tín hiệu cùng lúc. Âm thanh đi khoảng 340 mét mỗi giây, nếu chỉ phát từ một chỗ, người ở làn xa sẽ nghe muộn hơn một chút, đủ để thiệt trong cuộc đua tính bằng phần trăm giây.

Vận động viên chạy ngắn phản ứng nhanh cỡ nào?

Thời gian phản ứng ghi trên bục thường ở khoảng một phần mười tới hai phần mười giây, nhanh hơn phần lớn người thường. Đó là nhờ luyện tập đúng một tín hiệu, một động tác và cách cảm biến ghi nhận lúc lực bắt đầu đổi.

Luật xuất phát sớm hiện nay ra sao?

Ở các giải lớn, phần lớn nội dung chạy hiện loại vận động viên ngay từ lần xuất phát sớm đầu tiên, một số nội dung có quy định riêng. Luật có thể thay đổi, người cần chính xác nên đọc bản luật mới nhất của liên đoàn.

Tổ chức chạy cho học sinh có nên đo phản ứng không?

Không cần. Với trẻ em, mục đích là vận động vui và an toàn: khởi động kỹ, nền chạy tốt, xuất phát lại cả lượt nếu có em xuất phát sớm, không công bố con số hay xếp hạng các em theo thời gian phản ứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138