GioiHan.comGiới Hạn
Phản xạ và tốc độ phản ứng

Thời gian phản ứng của con người: từ lúc thấy đến lúc bấm mất bao lâu và vì sao

Thời gian phản ứng là khoảng trễ giữa lúc tín hiệu xuất hiện và lúc tay chân kịp làm. Nó gồm những chặng nào, dài cỡ nào và vì sao không thể bằng không.

Hand hovering above a plain round desk bell on a wooden table in a quiet Hanoi apartment, finger frozen mid-motion, soft window light, face out of frame

Thời gian phản ứng là khoảng trễ từ lúc một tín hiệu xuất hiện, như đèn bật sáng hay tiếng gọi, cho tới lúc cơ thể bắt đầu làm một việc đáp lại, như nhấn nút hay rụt tay. Ở người trưởng thành khoẻ mạnh, khi đã biết trước mình chờ tín hiệu gì và chỉ cần làm đúng một động tác, khoảng trễ này thường rơi vào chừng hai phần mười đến một phần tư giây. Nghe thì ngắn, nhưng trong khoảng đó một chiếc xe máy chạy 40 km/h đã đi thêm được vài mét.

Mục từ này giải thích khoảng trễ đó được tạo nên từ những chặng nào, vì sao nó không thể rút về bằng không dù người ta tập luyện bao nhiêu, những thứ thường làm nó dài ra, và cách tự quan sát thời gian phản ứng của mình mà không cần dụng cụ đặc biệt. Các con số trong bài là khoảng thường gặp, mỗi người mỗi khác và cùng một người cũng thay đổi theo từng ngày.

Thời gian phản ứng là gì, khác gì với "nhanh tay"

Trong ngôn ngữ hằng ngày, người ta hay gộp chung "phản xạ nhanh", "nhanh tay", "nhanh nhẹn" thành một. Khoa học tách chúng ra. Thời gian phản ứng chỉ đo phần chờ: từ lúc tín hiệu xuất hiện tới lúc cơ bắt đầu cử động. Còn thời gian để hoàn tất động tác, như đưa tay từ đùi lên tới nút bấm, là thời gian chuyển động, một đại lượng khác. Một người có thể phản ứng sớm nhưng vung tay chậm, hoặc ngược lại.

Người ta cũng phân biệt vài kiểu phản ứng. Phản ứng đơn giản là khi chỉ có một tín hiệu và một cách đáp, ví dụ thấy đèn sáng thì bấm. Phản ứng lựa chọn là khi có nhiều tín hiệu, mỗi cái một cách đáp, ví dụ đèn xanh bấm tay phải, đèn đỏ bấm tay trái. Phản ứng phân biệt là khi phải quyết định có đáp hay không, ví dụ chỉ bấm khi đèn xanh, đèn đỏ thì giữ yên. Kiểu đơn giản luôn nhanh nhất vì não gần như đã chuẩn bị sẵn động tác.

Cuối cùng là phản xạ theo nghĩa hẹp, như giật tay khỏi vật nóng hay chớp mắt khi có vật bay tới. Những phản xạ này đi đường tắt qua tuỷ sống hoặc thân não, không chờ phần não suy nghĩ quyết định, nên thường nhanh hơn phản ứng có chủ ý. Mục từ này chủ yếu nói về phản ứng có chủ ý, thứ quyết định chuyện bạn đạp phanh kịp hay không.

Khoảng trễ được ghép từ những chặng nào

Dù chỉ là một cái nhấn nút, tín hiệu vẫn phải đi qua một chuỗi chặng nối tiếp nhau. Bảng dưới chia thô theo cách các sách khoa học phổ thông hay trình bày; con số chỉ để hình dung thứ tự lớn nhỏ, không phải số đo chuẩn.

ChặngChuyện gì xảy raĐộ dài ước chừng
Giác quan nhận tín hiệuVõng mạc đổi ánh sáng thành tín hiệu điện, tai trong đổi rung động thành tín hiệuvài đến vài chục phần nghìn giây, mắt chậm hơn tai
Truyền về nãoTín hiệu chạy theo dây thần kinh tới vùng xử lý giác quanvài chục phần nghìn giây
Nhận ra và quyết địnhNão nhận ra đây là tín hiệu đang chờ và chọn động tácthường là chặng dài nhất, phình to khi phải lựa chọn
Ra lệnh vận độngVùng vận động gửi lệnh xuống tuỷ sống rồi tới cơvài chục phần nghìn giây
Cơ bắt đầu coCơ nhận lệnh, sinh lực và bắt đầu kéo khớpvài chục phần nghìn giây trước khi thấy cử động

Điều đáng chú ý là chặng "nhận ra và quyết định" chiếm phần lớn khoảng trễ và cũng là chặng dao động nhiều nhất. Các chặng dẫn truyền gần như cố định theo cấu tạo cơ thể, nên khi một người phản ứng chậm hơn hôm qua, nguyên nhân thường nằm ở đầu óc đang mệt, đang phân tâm, chứ không phải dây thần kinh chạy chậm đi.

Vì sao không thể phản ứng nhanh hơn một mức nào đó

Mỗi chặng trong chuỗi trên đều có một giới hạn vật lý. Tín hiệu thần kinh là dòng ion qua màng tế bào, không phải dòng điện trong dây đồng, nên nó đi chậm hơn điện rất nhiều. Ở mỗi chỗ nối giữa hai tế bào thần kinh, tín hiệu phải đổi sang dạng hoá chất, vượt qua khe nhỏ, rồi đổi lại thành điện; mỗi lần như vậy mất thêm một chút thời gian. Một quyết định đơn giản nhất cũng đi qua rất nhiều chỗ nối như thế.

Mắt còn có thêm một khoảng trễ riêng: tế bào cảm quang cần thời gian để hoá chất bên trong phản ứng với ánh sáng. Đó là một lý do tai thường đáp nhanh hơn mắt, chuyện được nói kỹ ở một mục từ khác trên trang.

Vì những giới hạn ấy, các nhà nghiên cứu và các môn thể thao có đo bằng máy thường coi một phản ứng quá nhanh là dấu hiệu người đó đoán trước chứ không phải phản ứng thật. Ví dụ quen thuộc là điền kinh, nơi phản ứng dưới khoảng một phần mười giây sau tiếng súng bị tính là xuất phát sớm. Ở người, thời gian phản ứng với ánh sáng hiếm khi xuống dưới khoảng 0,15 giây ngay cả ở người được luyện tập kỹ và đang ở trạng thái tốt nhất.

Nói cách khác, có một cái sàn sinh học. Tập luyện giúp bạn tiến sát cái sàn đó và ổn định hơn, nhưng không đục thủng được nó.

Những thứ làm thời gian phản ứng dài ra

Mệt và thiếu ngủ. Đây là thủ phạm phổ biến nhất trong đời thường. Người thiếu ngủ không chỉ chậm hơn trung bình mà còn có những lần "hụt" hẳn, chậm bất thường, đôi khi không phản ứng chút nào trong một khoảnh khắc ngắn.

Rượu bia và một số loại thuốc. Rượu làm chậm các chặng xử lý và làm người uống đánh giá sai khả năng của mình. Một số thuốc gây buồn ngủ, như vài loại thuốc dị ứng hay thuốc an thần, cũng có tác dụng tương tự; tờ hướng dẫn thường ghi rõ việc không nên lái xe hay vận hành máy.

Phân tâm. Đang nghĩ chuyện khác, đang đọc tin nhắn hay đang nói chuyện căng thẳng thì não phải chuyển sự chú ý về tín hiệu trước khi xử lý, khoảng chuyển đó cộng thẳng vào thời gian phản ứng.

Nhiều lựa chọn. Càng có nhiều khả năng phải cân nhắc, chặng quyết định càng dài. Đây là lý do tình huống lạ trên đường làm người lái lúng túng lâu hơn tình huống quen.

Tín hiệu yếu hoặc khó thấy. Đèn mờ, tiếng nhỏ, vật nằm ở rìa tầm nhìn đều làm khâu nhận ra chậm hơn. Ban đêm và trời mưa vì thế không chỉ khó nhìn mà còn làm phản ứng muộn đi.

Tuổi và sức khoẻ. Thời gian phản ứng thường nhanh nhất ở tuổi thanh niên rồi chậm dần theo năm tháng, mức độ khác nhau giữa từng người. Một số bệnh lý và tình trạng sức khoẻ cũng ảnh hưởng, việc này chỉ bác sĩ đánh giá được.

Tự quan sát thời gian phản ứng của mình một cách an toàn

Bạn không cần thiết bị đắt tiền để thấy thời gian phản ứng của mình thay đổi ra sao. Mục đích là quan sát chính mình qua nhiều thời điểm, không phải so với người khác hay đạt một con số.

  1. Chọn một cách đo đơn giản và giữ nguyên cách đó, ví dụ phép thử thước rơi với một người thân thả thước, hoặc một bài đo phản ứng trên cùng một thiết bị.
  2. Ngồi ở chỗ ổn định, không đứng trên ghế, không làm gần bếp, cầu thang hay vật sắc. Phản ứng nhanh không bao giờ đáng để đánh đổi một cú ngã.
  3. Làm vài lượt khởi động cho quen, sau đó ghi lại khoảng mười lượt, lấy con số ở giữa thay vì con số đẹp nhất.
  4. Ghi kèm hoàn cảnh: giờ trong ngày, ngủ được bao lâu, vừa ăn hay chưa, có đang cầm điện thoại không.
  5. Lặp lại vào vài ngày khác nhau và nhìn xu hướng. Sau vài tuần, bạn thường sẽ thấy rõ những lúc nào mình chậm hơn hẳn.

Với trẻ em, hãy biến việc này thành một lần khám phá cơ thể: mỗi bạn so với chính mình lúc sáng và lúc tối, không chấm điểm, không xếp ai nhanh nhất. Nếu một bạn nhỏ thấy chán thì dừng, không ép.

Vì sao không nên cố "vượt" thời gian phản ứng của mình

Biết thời gian phản ứng có sàn sinh học dẫn tới một kết luận thực tế: an toàn phải được xây trên khoảng trống, không phải trên tốc độ phản ứng. Người lái xe giỏi không phải người đạp phanh nhanh nhất mà là người giữ khoảng cách đủ xa để không cần phản ứng nhanh. Người đi bộ an toàn không phải người nhảy lùi kịp mà là người không bước xuống đường khi chưa nhìn kỹ.

Cố ép mình phản ứng nhanh hơn trong tình huống thật thường dẫn tới việc đoán trước. Đoán đúng thì nhanh, đoán sai thì làm một động tác sai, có khi còn nguy hiểm hơn chậm một chút. Trên đường, một cú đánh lái theo phán đoán sai có thể đẩy bạn vào làn xe khác.

Cũng không nên tin vào cảm giác "hôm nay mình vẫn nhanh lắm". Khi mệt hoặc có hơi men, chính khả năng tự đánh giá cũng bị ảnh hưởng, nên người chậm nhất lại thường là người thấy mình ổn nhất. Cách đúng là đặt ra quy tắc từ trước khi rơi vào tình huống: mệt thì không lái, uống thì không lái, đang cầm điện thoại thì không qua đường.

Khi nào nên đi khám

Thời gian phản ứng dao động theo ngày là bình thường. Nhưng có vài tình huống nên được bác sĩ xem xét thay vì tự lý giải. Thứ nhất là khi bạn hoặc người thân thấy phản ứng chậm đi rõ rệt trong thời gian ngắn mà không giải thích được bằng chuyện thiếu ngủ hay bận rộn. Thứ hai là khi chậm phản ứng đi kèm những dấu hiệu khác như tê yếu một bên người, nói khó, nhìn mờ đột ngột, chóng mặt, quên nhiều bất thường.

Nếu những dấu hiệu như méo miệng, yếu tay chân một bên, nói ngọng xuất hiện đột ngột, đó là tình huống cấp cứu: gọi 115 hoặc đưa người bệnh tới cơ sở y tế gần nhất ngay, không chờ xem có tự hết hay không.

Trang này chỉ giải thích khoa học phổ thông và không chẩn đoán. Các phép tự quan sát ở nhà chỉ giúp bạn để ý tới bản thân, không thay cho thăm khám. Người cao tuổi còn lái xe, người dùng thuốc lâu dài hay người làm nghề cần phản ứng nhanh nên hỏi bác sĩ về ảnh hưởng của sức khoẻ và thuốc tới việc đó.

Câu hỏi thường gặp

Thời gian phản ứng trung bình của người trưởng thành là bao nhiêu?

Với phản ứng đơn giản, đã biết trước tín hiệu và chỉ một cách đáp, người trưởng thành khoẻ mạnh thường rơi vào khoảng 0,2 đến 0,25 giây với tín hiệu nhìn, nhanh hơn một chút với tín hiệu nghe. Đây là khoảng thường gặp, mỗi người và mỗi lúc một khác.

Phản xạ và phản ứng có giống nhau không?

Không hẳn. Phản xạ theo nghĩa hẹp như rụt tay khỏi vật nóng đi đường tắt qua tuỷ sống, không cần não quyết định nên thường nhanh hơn. Phản ứng có chủ ý như đạp phanh khi thấy đèn đỏ cần não nhận ra và chọn động tác nên lâu hơn.

Tập luyện có làm thời gian phản ứng về gần bằng không được không?

Không. Tín hiệu thần kinh và chỗ nối giữa các tế bào có tốc độ giới hạn, nên luôn có một khoảng trễ tối thiểu. Tập luyện giúp ổn định hơn, ít lần hụt hơn và tiến gần mức tốt nhất của bản thân, nhưng không xoá được khoảng trễ đó.

Vì sao có hôm mình phản ứng chậm hẳn so với mọi ngày?

Lý do thường gặp là thiếu ngủ, mệt, đang phân tâm, vừa uống rượu bia hoặc dùng thuốc gây buồn ngủ. Nếu chậm kéo dài, chậm rõ rệt mà không rõ lý do hoặc kèm dấu hiệu bất thường khác thì nên đi khám.

Đo thời gian phản ứng có giúp biết mình lái xe an toàn không?

Chỉ một phần nhỏ. Lái xe an toàn phụ thuộc nhiều hơn vào việc giữ khoảng cách, quan sát và không lái khi mệt hay có cồn. Một con số đo ở nhà lúc tỉnh táo không nói lên được bạn phản ứng thế nào trong tình huống thật trên đường.

Trẻ em có nên đo thời gian phản ứng không?

Có thể làm như một lần khám phá cơ thể, miễn là vui và an toàn. Mỗi bạn chỉ so với chính mình, không chấm điểm, không xếp hạng ai nhanh hơn ai, và dừng ngay khi bạn nhỏ không muốn làm tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138