GioiHan.comGiới Hạn
Phản xạ và tốc độ phản ứng

Phép thử thước rơi: tự quan sát phản xạ của mình bằng một cây thước ở nhà

Một cây thước, một người thả và chút vật lý rơi tự do là đủ để ước lượng thời gian phản ứng. Cách làm, bảng đổi xăng-ti-mét ra giây và những điều nên tránh.

Two pairs of hands at a kitchen table in Can Tho, one holding a plain unmarked wooden stick upright, the other waiting below with fingers apart, warm evening light

Phép thử thước rơi là cách đơn giản nhất để ước lượng thời gian phản ứng: một người thả cây thước, người kia kẹp lại ngay khi thấy thước rơi, và quãng thước đã trượt qua tay cho biết đã mất bao lâu. Cách này dựa vào một quy luật vật lý rất vững là vật rơi tự do tăng tốc đều, nên chỉ cần đọc số xăng-ti-mét là quy ra được phần giây.

Mục từ này hướng dẫn cách làm sao cho kết quả có ý nghĩa, đưa bảng quy đổi để bạn khỏi phải tính, chỉ ra những sai số thường gặp, và nhắc vài điều an toàn mà phép thử vui này dạy được, trong đó có một thói quen nhiều người chưa có: đồ nguy hiểm rơi thì đừng chụp. Phép thử phù hợp cho gia đình và lớp học, với điều kiện ai cũng chỉ so với chính mình.

Vì sao một cây thước đo được thời gian

Khi được buông ra, cây thước bắt đầu rơi từ trạng thái đứng yên và nhanh dần đều dưới tác dụng của trọng lực. Bỏ qua lực cản không khí, vốn rất nhỏ với một cây thước rơi vài chục xăng-ti-mét, quãng đường rơi tỉ lệ với bình phương thời gian. Công thức quen thuộc trong sách vật lý là quãng đường bằng một nửa gia tốc trọng trường nhân với bình phương thời gian, với gia tốc trọng trường gần đúng 9,8 mét trên giây bình phương.

Đảo ngược công thức, bạn có thời gian bằng căn bậc hai của hai lần quãng đường chia cho gia tốc trọng trường. Nghĩa là chỉ cần biết thước đã rơi bao xa trước khi bị kẹp, bạn biết được khoảng thời gian từ lúc thước bắt đầu rơi tới lúc tay kịp khép. Đó chính là thời gian phản ứng cộng thêm một chút thời gian khép ngón.

Điểm hay của phép thử là nó không cần pin, không cần màn hình, không phụ thuộc độ trễ của thiết bị. Điểm yếu là con mắt người đọc số và cách người thả buông tay có thể làm lệch kết quả, nên phải làm nhiều lượt và đọc cẩn thận. Một điều thú vị nữa: vì vật rơi nhanh dần, mỗi phần trăm giây chậm thêm ở cuối làm thước trượt thêm nhiều xăng-ti-mét hơn ở đầu, nên khoảng cách giữa các mốc thời gian trên thước không đều nhau.

Bảng đổi quãng rơi ra thời gian

Bảng dưới tính theo công thức rơi tự do, làm tròn tới phần nghìn giây. Bạn chỉ cần đo quãng từ mép trên ngón tay lúc chờ tới mép trên ngón tay lúc kẹp được.

Quãng thước đã rơiThời gian tương ứngGợi ý cách hiểu
5 cmkhoảng 0,10 giâynhanh bất thường, thường là đã đoán trước nhịp thả
10 cmkhoảng 0,14 giâyrất nhanh, nên kiểm lại cách làm
15 cmkhoảng 0,17 giâynhanh
20 cmkhoảng 0,20 giâyquanh mức thường gặp ở người trưởng thành tỉnh táo
25 cmkhoảng 0,23 giâyquanh mức thường gặp
30 cmkhoảng 0,25 giâyhơi chậm, hay gặp khi mệt hoặc phân tâm
Trượt khỏi thướctrên 0,25 giây nếu thước dài 30 cmdùng thước dài hơn hoặc ghi lại là "chưa kẹp kịp"

Cột cuối chỉ là gợi ý để đọc kết quả của chính bạn, không phải bảng xếp loại. Phép thử này có thời gian khép ngón cộng thêm và có sai số đọc thước, nên đừng so nó với con số đo bằng máy trong phòng thí nghiệm.

Cách làm cho kết quả có ý nghĩa

Làm đúng thì một buổi chừng mười lăm phút là đủ cho hai người. Điều quan trọng nhất là người bắt không được đoán trước thời điểm thả.

  1. Chọn thước thẳng, dài 30 cm trở lên, bằng gỗ hoặc nhựa, không dùng thước kim loại có cạnh sắc. Không có thước thì dùng một que tre thẳng đã đánh dấu từng 5 cm.
  2. Người bắt ngồi, đặt cẳng tay lên mép bàn để bàn tay thò ra ngoài, ngón cái và ngón trỏ mở cách nhau khoảng hai đốt ngón tay.
  3. Người thả cầm đầu trên, để vạch 0 nằm ngang mép trên ngón tay người bắt, thước không chạm ngón tay.
  4. Người thả chờ một khoảng ngẫu nhiên, lúc hai giây, lúc năm giây, rồi buông tay không báo trước, không làm động tác chuẩn bị.
  5. Người bắt chỉ nhìn thước, không nhìn tay người thả, kẹp ngay khi thấy thước động. Đọc vạch ở mép trên ngón cái.
  6. Ghi mười lượt, bỏ vài lượt đầu làm quen, rồi lấy con số ở giữa dãy chứ không lấy con số đẹp nhất.
  7. Đổi vai, rồi thử lại vào những hôm khác, giờ khác để xem kết quả của mình thay đổi ra sao.

Muốn thú vị hơn, bạn có thể thử thêm vòng nhắm mắt nghe tiếng "rơi" hoặc vòng vừa làm vừa đếm ngược từ một trăm, để tự thấy âm thanh và sự phân tâm làm kết quả đổi thế nào.

Những sai số hay gặp và cách tránh

Đoán nhịp. Nếu người thả buông theo một nhịp đều, người bắt sẽ đoán và kẹp rất sớm, có khi ra những con số dưới 10 cm. Hãy đổi khoảng chờ thất thường và bỏ những lượt kẹp trước khi thước rơi.

Người thả để lộ động tác. Vai hay cổ tay nhích nhẹ trước khi buông là đủ để người bắt phản ứng theo đó thay vì theo thước. Người bắt nên nhìn vào phần thước sát tay mình.

Ngón tay mở quá rộng hoặc quá hẹp. Mở quá rộng thì khép lâu hơn, mở quá hẹp thì chạm thước làm nó lệch. Giữ cùng một khoảng mở cho mọi lượt.

Đọc sai vạch. Đọc ở mép trên ngón cái và luôn đọc cùng một chỗ. Hai người cùng nhìn sẽ ít sai hơn.

Chỉ làm một hai lượt. Thời gian phản ứng dao động từng lượt, kể cả ở người rất tỉnh táo. Một lượt đơn lẻ nói rất ít; mười lượt và con số ở giữa mới đáng tin.

Đo trên màn hình: vì sao mỗi máy cho một con số khác

Ngoài cây thước, nhiều người đo phản ứng bằng các trang đo trên mạng hay trên điện thoại: màn hình đổi màu, bạn chạm thật nhanh, máy báo ra số phần nghìn giây. Cách này tiện, nhưng con số bạn thấy không chỉ là thời gian phản ứng của bạn. Nó cộng thêm độ trễ của chính thiết bị.

Độ trễ đó đến từ nhiều chỗ: màn hình cần thời gian để vẽ khung hình mới, cảm ứng hay chuột cần thời gian để báo lần chạm về máy, phần mềm cần thời gian xử lý. Mỗi khâu chỉ vài phần nghìn tới vài chục phần nghìn giây, nhưng cộng lại có thể đủ để cùng một người, cùng một lúc, đo trên hai máy khác nhau ra hai con số chênh nhau rõ rệt. Màn hình có tần số quét cao thường cho số thấp hơn màn hình thường, không phải vì người dùng nhanh hơn.

Vì thế, nếu muốn theo dõi bản thân bằng màn hình, hãy luôn dùng cùng một máy, cùng một trang đo, cùng một tư thế ngồi. Đừng so con số của mình trên điện thoại với con số người khác khoe trên máy tính, càng đừng so với bảng số liệu trong phòng thí nghiệm. Cây thước, với tất cả sự thô sơ của nó, lại có ưu điểm là không phụ thuộc thiết bị: vật lý rơi tự do ở bếp nhà bạn cũng giống ở bất cứ đâu.

Một lưu ý nhỏ cho trẻ em: đo trên màn hình dễ cuốn các em bấm liên tục để "lấy số đẹp". Giới hạn vài lượt rồi dừng, và nhắc rằng con số đẹp không có ý nghĩa gì thêm.

Bài học an toàn: đồ nguy hiểm rơi thì đừng chụp

Phép thử thước rơi làm lộ ra một sự thật: ngay cả khi đã chờ sẵn, tay ta cũng cần khoảng hai phần mười giây và vật đã rơi được vài chục xăng-ti-mét. Trong đời thường, khi một vật rơi bất ngờ, ta không chờ sẵn nên còn chậm hơn, và bản năng thường thúc ta chộp lấy.

Với cây thước hay quả cam, chộp lấy chẳng sao. Nhưng với con dao đang rơi khỏi thớt, nồi nước sôi trượt khỏi bếp, chiếc cốc thuỷ tinh hay bóng đèn, cú chụp vội có thể biến một món đồ vỡ thành một vết thương. Lưỡi dao xoay khi rơi, tay chụp theo phán đoán dễ nắm đúng lưỡi. Nồi nóng chụp được thì nước cũng hắt lên người.

Thói quen nên tập cho cả nhà, nhất là trẻ em: đồ sắc, đồ nóng, đồ thuỷ tinh rơi thì lùi lại, để nó rơi, rồi dọn sau. Bếp và chân vẫn quan trọng hơn chiếc nồi. Nếu đã bị bỏng hay đứt tay sâu, chảy máu nhiều, hãy sơ cứu theo hướng dẫn cơ bản và tới cơ sở y tế; trường hợp nặng gọi 115.

Làm với trẻ em và trong lớp học

Phép thử thước rơi là một hoạt động rất hợp để trẻ thấy vật lý và cơ thể gặp nhau: các em vừa quan sát vật rơi nhanh dần, vừa thấy chính tay mình cần thời gian để đáp lại. Giáo viên có thể cho các em tự vẽ đồ thị kết quả của mình trong một tuần, lúc đầu giờ sáng và lúc cuối giờ chiều.

Điều cần giữ là không biến nó thành cuộc so tài. Không ghi bảng ai nhanh nhất, không chấm điểm, không gọi tên ai chậm. Mỗi em so với chính mình: hôm nay so với hôm qua, buổi sáng so với buổi chiều, lúc tập trung so với lúc vừa nghe vừa nói. Những em phản ứng chậm hơn bạn không có gì phải lo; tốc độ phản ứng chỉ là một đặc điểm cơ thể, thay đổi theo tuổi và theo ngày.

Cho các em ngồi khi làm, không đứng trên ghế để thả thước cho cao, và dùng thước nhựa hoặc gỗ không cạnh sắc. Nếu một em không muốn làm thì để em làm người ghi chép. Nếu thấy một em thường xuyên lóng ngóng, khó cầm nắm hay hay vấp ngã so với trước, đó là chuyện nên trao đổi với phụ huynh để đưa đi khám, không phải điều để kết luận từ một phép thử ở lớp.

Câu hỏi thường gặp

Phép thử thước rơi có chính xác không?

Đủ để quan sát xu hướng của bản thân nếu làm nhiều lượt và đọc cẩn thận. Nó có thêm thời gian khép ngón và sai số đọc vạch, nên không thay được thiết bị đo trong phòng thí nghiệm và không nên dùng để so sánh với người khác.

Thước rơi 20 cm thì phản ứng mất bao lâu?

Theo công thức rơi tự do, quãng 20 cm tương ứng khoảng 0,2 giây. Đây là mức thường gặp ở người trưởng thành tỉnh táo trong phép thử này, nhưng mỗi người và mỗi lần đều có thể khác nhau.

Vì sao có lượt mình kẹp được ngay ở 5 cm?

Thường là do đã đoán trước nhịp thả hoặc nhìn thấy động tác của người thả. Thời gian phản ứng thật hiếm khi ngắn như vậy. Hãy bỏ lượt đó và đổi khoảng chờ thất thường hơn.

Trẻ em có làm phép thử này được không?

Được, nếu ngồi làm, dùng thước không cạnh sắc và có người lớn hướng dẫn. Mỗi em chỉ so với chính mình, không xếp hạng hay chấm điểm, và em nào không muốn làm thì không ép.

Có thể dùng tờ tiền thay cây thước không?

Có thể dùng để thấy vật rơi nhanh tới mức nào, nhưng tờ giấy mềm, bị không khí cản nhiều hơn và ngắn nên khó đọc ra thời gian. Thước cứng và dài vẫn cho kết quả dễ đọc hơn.

Thấy dao rơi thì nên làm gì?

Lùi tay và chân ra, để dao rơi hẳn xuống rồi mới nhặt. Chụp dao đang rơi rất dễ nắm vào lưỡi. Nguyên tắc này áp dụng cả với nồi nóng, đồ thuỷ tinh và mọi vật sắc nhọn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138