Thành tích ở hầu hết các môn đo bằng thời gian, độ cao hay độ xa đã tốt lên rõ rệt trong khoảng một thế kỷ qua, nhưng phần lớn tiến bộ đó không đến từ việc cơ thể con người thay đổi, mà từ việc có nhiều người tập hơn, tập khoa học hơn, kỹ thuật tốt hơn, dụng cụ và mặt sân tốt hơn, cùng cách đo chính xác hơn. Bản thân sinh học của loài người thay đổi rất chậm, không thể giải thích những bước tiến tính bằng vài thập kỷ.
Mục từ này tách từng nguồn tiến bộ, giải thích vì sao đà cải thiện ở nhiều môn đang chậm lại, và gợi ý cách nhìn những con số này một cách tỉnh táo. Bài không nêu kỷ lục, tên vận động viên hay con số cụ thể của giải đấu nào, chỉ bàn ở mức nguyên lý.
Nhiều người tập hơn nghĩa là đỉnh của tháp cao hơn
Hãy hình dung tài năng thể thao như một cái tháp. Đáy tháp là tất cả những người có tham gia một môn nào đó, đỉnh tháp là số ít người giỏi nhất. Khi đáy tháp rộng ra, khả năng có những người ở đỉnh nằm ở rìa xa của phân bố thể chất cũng tăng lên. Một thế kỷ trước, thể thao thi đấu ở nhiều nơi chỉ dành cho một nhóm nhỏ người có điều kiện; ngày nay hàng trăm triệu người ở khắp các châu lục có thể tiếp cận.
Tỷ lệ phụ nữ tham gia thể thao thi đấu cũng tăng mạnh trong vài thập kỷ, khiến thành tích của nữ ở nhiều môn tiến bộ nhanh hơn trong giai đoạn mở rộng đó. Các nước, các vùng trước đây ít có điều kiện giờ có hệ thống đào tạo riêng. Mỗi lần đáy tháp rộng ra, đỉnh tháp lại cao thêm một chút.
Thể thao chuyên nghiệp cũng cho phép người giỏi dành toàn bộ thời gian cho tập luyện và hồi phục, thay vì vừa đi làm vừa tập như trước. Thời gian tập, chất lượng hồi phục, chăm sóc y tế đều thay đổi khi thể thao trở thành nghề. Thêm vào đó, các giải đấu quốc tế dày hơn tạo nhiều cơ hội thi đấu với đối thủ mạnh, mà thi đấu thường xuyên với người giỏi hơn mình là một trong những cách hiệu quả nhất để tiến bộ, dù ở bất kỳ trình độ nào.
Khoa học tập luyện, dinh dưỡng và hồi phục
Tập có đo lường. Thay vì tập theo cảm tính, các đội ngày nay đo nhịp tim, tốc độ, khối lượng tập, chất lượng giấc ngủ để điều chỉnh. Những nguyên tắc như tăng tải từ từ, chia giai đoạn trong năm, giảm tải trước thi đấu được hệ thống hoá và áp dụng rộng.
Dinh dưỡng có kế hoạch. Hiểu biết về năng lượng, chất đạm, tinh bột và nước khi tập nặng tốt hơn nhiều so với trước. Vận động viên được hướng dẫn ăn uống theo giai đoạn tập, giúp cơ thể chịu được khối lượng lớn mà ít bị kiệt sức hay chấn thương hơn.
Hồi phục được coi trọng. Ngủ đủ, ngày nghỉ, điều trị chấn thương sớm giúp vận động viên tập được lâu hơn trong sự nghiệp. Một người tránh được chấn thương lớn có thể đạt phong độ tốt nhất ở nhiều mùa giải liên tiếp.
Phát hiện và chuyên môn hoá tài năng. Mỗi môn tìm được kiểu thân hình và tố chất phù hợp nhất với nó. Người cao, sải tay dài đi bơi; người có nhiều sợi cơ nhanh đi chạy nước rút, nhảy. Sự "khớp" giữa người và môn ngày càng chính xác, đẩy thành tích trung bình ở nhóm đầu lên cao.
Kỹ thuật mới có thể đổi cả một môn
Có những lúc tiến bộ không đến từ việc khoẻ hơn mà từ việc làm khác đi. Ở môn nhảy cao, việc chuyển sang kiểu nhảy lưng vượt qua xà thay cho các kiểu cũ đã làm thay đổi cách cả môn thi đấu chỉ trong vài năm, nhờ cách đưa trọng tâm cơ thể qua xà hiệu quả hơn. Ở bơi lội, cách quay vòng ở thành bể, tư thế lướt dưới nước sau khi xuất phát cũng được cải tiến qua nhiều thế hệ.
Những thay đổi kỹ thuật như vậy cho thấy giới hạn của một môn không chỉ là giới hạn của cơ thể, mà là giới hạn của cách cơ thể được dùng. Khi một kỹ thuật mới chứng minh hiệu quả, nó lan ra nhanh và cả mặt bằng thành tích dịch lên. Sau đó, khi kỹ thuật đã được khai thác hết, tiến bộ lại chậm xuống cho tới lần đổi mới tiếp theo, nếu có.
Với người bình thường, bài học này khá thực tế: cải thiện kỹ thuật chạy, cách thở khi bơi, cách bê vật nặng thường mang lại tiến bộ nhanh và an toàn hơn so với cố gắng khoẻ hơn bằng mọi giá.
Dụng cụ, mặt sân và cách đo cũng góp phần
Không ít tiến bộ đến từ những thứ bên ngoài cơ thể. Bảng dưới tóm tắt các nhóm yếu tố thường được nhắc đến khi so thành tích giữa các thời kỳ.
| Yếu tố | Thay đổi theo thời gian | Ảnh hưởng tới việc so sánh |
|---|---|---|
| Mặt đường chạy | Từ đường đất, xỉ than sang mặt tổng hợp đàn hồi, ổn định | Chạy trên mặt mới thường nhanh hơn, so với thời kỳ cũ cần thận trọng |
| Giày, trang phục | Vật liệu nhẹ hơn, đệm tốt hơn, ít cản gió, cản nước hơn | Một số đổi mới gây tranh luận và phải được ban tổ chức đặt giới hạn bằng luật |
| Cách đo thời gian | Từ bấm tay sang đo điện tử chính xác tới phần trăm giây | Thời gian bấm tay khó so trực tiếp với thời gian đo điện tử |
| Điều kiện thi đấu | Sân trong nhà, ghi nhận gió, độ cao địa hình | Gió xuôi hoặc không khí loãng ở vùng cao có thể giúp một số môn, luật thường có quy định riêng |
| Dụng cụ thi đấu | Sào, xe đạp, thuyền làm bằng vật liệu mới | Một số môn tiến bộ gắn chặt với công nghệ vật liệu |
Vì vậy khi nghe so sánh "người xưa với người nay", hãy nhớ rằng họ không thi trong cùng điều kiện. Một thành tích cũ trên mặt sân kém hơn, đo bằng tay, có thể phản ánh một năng lực thể chất không hề thua kém người sau.
Vì sao đà tiến bộ đang chậm lại
Ở nhiều môn lâu đời, khi vẽ thành tích tốt nhất theo năm, đường cong thường dốc lên nhanh ở nửa đầu thế kỷ trước rồi thoải dần. Các yếu tố lớn như mở rộng người tham gia, chuyên nghiệp hoá, kỹ thuật cơ bản đã được khai thác phần lớn. Mỗi bước tiến tiếp theo tốn nhiều công sức hơn và nhỏ hơn bước trước.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng ở vài môn, thành tích đang tiến dần tới giới hạn sinh học của loài người, nơi những cải thiện còn lại chỉ tính bằng phần nhỏ của giây hay xăng ti mét. Những người khác thận trọng hơn, cho rằng các đổi mới về kỹ thuật, dụng cụ và hiểu biết về cơ thể vẫn có thể tạo bất ngờ. Không ai biết chắc giới hạn cuối cùng ở đâu, và các dự đoán con số cụ thể nên được đọc như giả thuyết.
Điều ít tranh cãi là cơ thể con người có những trần thật: tốc độ co cơ, sức chịu của gân xương, khả năng vận chuyển ô xy, khả năng thải nhiệt. Tiến bộ thể thao là câu chuyện con người học cách tiến gần hơn tới những trần đó, chứ không phải xoá bỏ chúng.
Vận động viên nhanh hơn, còn người bình thường thì sao
Có một nghịch lý đáng để ý: trong khi thành tích ở nhóm đầu của thể thao tiếp tục được cải thiện, sức khoẻ thể chất trung bình của người bình thường không nhất thiết đi theo cùng hướng. Một số nghiên cứu ở nhiều nước ghi nhận xu hướng thể lực tim phổi của trẻ em và thanh thiếu niên giảm so với các thế hệ trước, gắn với lối sống ít vận động, đi lại bằng xe nhiều hơn và thời gian ngồi trước màn hình dài hơn. Mức độ và nguyên nhân cụ thể còn được bàn, và khác nhau giữa các nơi.
Điều này nhắc rằng tiến bộ của thể thao thi đấu là tiến bộ của một nhóm rất nhỏ được tuyển chọn và đầu tư. Nó không có nghĩa là cơ thể con người nói chung khoẻ hơn. Ngược lại, giới hạn vận động của một người bình thường hôm nay phụ thuộc rất nhiều vào thói quen hằng ngày: đi bộ bao nhiêu, leo cầu thang hay đi thang máy, cuối tuần ra ngoài hay ngồi trong nhà.
Tin tốt là ở người bình thường, khoảng cách giữa mức hiện tại và giới hạn của chính họ thường còn rất xa. Chỉ cần vận động đều hơn một chút, tiến bộ đã đến khá rõ trong vài tháng, nhanh hơn nhiều so với những phần trăm giây mà người chuyên nghiệp phải vất vả cả năm mới giành được.
Bài học cho người tập bình thường
Những nguồn tiến bộ của thể thao chuyên nghiệp áp dụng được ở quy mô nhỏ cho bất kỳ ai. Tập đều đặn trong thời gian dài, tăng tải từ từ, ngủ đủ, ăn đủ, sửa kỹ thuật, dùng giày phù hợp và đo tiến bộ của mình bằng cùng một cách mỗi lần. Đó là những thứ đã đẩy thành tích của cả loài người, và chúng cũng đẩy giới hạn của riêng bạn.
Điều nên tránh là so mình với những con số trên truyền hình. Vận động viên ở nhóm đầu là kết quả của tài năng hiếm, nhiều năm tập luyện chuyên nghiệp và một hệ thống hỗ trợ lớn. So với họ chỉ dẫn tới nản lòng hoặc cố quá sức. So với chính mình tháng trước mới là thước đo đúng.
Nếu bạn có bệnh tim mạch, bệnh mạn tính, đang mang thai hay mới bắt đầu sau thời gian dài không vận động, hãy hỏi bác sĩ trước khi tăng cường độ tập. Đẩy giới hạn bản thân là việc tốt, miễn là làm từ từ và có hiểu biết.
Câu hỏi thường gặp
Con người có đang tiến hoá để chạy nhanh hơn không?
Thay đổi sinh học của cả loài diễn ra rất chậm, không giải thích được tiến bộ thể thao trong vài thập kỷ. Phần lớn tiến bộ đến từ số người tham gia, khoa học tập luyện, dinh dưỡng, kỹ thuật, dụng cụ và cách đo chính xác hơn.
Thành tích thể thao có tiến bộ mãi không?
Ở nhiều môn lâu đời, đà tiến bộ đang chậm lại vì các yếu tố lớn đã được khai thác. Một số nhà nghiên cứu cho rằng vài môn đang tiến gần giới hạn sinh học, số khác thận trọng hơn. Chưa ai biết chắc giới hạn cuối cùng.
Giày chạy hiện đại giúp chạy nhanh hơn nhiều không?
Giày và vật liệu mới có thể giúp tiết kiệm năng lượng ở một mức, nhưng mức cụ thể còn được nghiên cứu và khác nhau giữa người dùng. Một số đổi mới gây tranh luận đến mức ban tổ chức phải đặt luật giới hạn.
Có so được thành tích của người xưa với người nay không?
So được nhưng phải thận trọng, vì mặt sân, dụng cụ, cách đo và điều kiện thi đấu đã thay đổi nhiều. Một thành tích cũ đạt trên mặt sân kém, đo bằng tay có thể phản ánh năng lực không thua kém người sau.
Người tập bình thường học được gì từ vận động viên chuyên nghiệp?
Những nguyên tắc nền như tập đều lâu dài, tăng tải từ từ, ngủ đủ, ăn đủ, sửa kỹ thuật và đo tiến bộ bằng cùng một cách. Không nên so con số của mình với họ, chỉ nên so với chính mình theo thời gian.
Vì sao thành tích của nữ tiến bộ nhanh ở một giai đoạn?
Vì số phụ nữ được tham gia và được đào tạo bài bản trong thể thao thi đấu tăng mạnh trong vài thập kỷ. Khi đáy tháp người tập rộng ra nhanh, nhóm đầu cũng tiến lên nhanh, rồi chậm lại khi sự mở rộng đã ổn định.