Thời gian lúc trôi nhanh lúc trôi chậm vì con người không có một giác quan riêng để đo giờ. Mắt có võng mạc, tai có ốc tai, nhưng không có cơ quan nào chỉ để cảm nhận thời gian. Não phải tự ước lượng từ những thứ khác: bạn đang chú ý vào đâu, cơ thể đang hồi hộp hay uể oải, và sau đó trí nhớ ghi lại được bao nhiêu chuyện. Khi một trong ba thứ ấy thay đổi, cùng một giờ đồng hồ có thể dài ra hoặc co lại.
Mục từ này gom những gì khoa học phổ thông đã khá chắc về chuyện đó, tách rõ phần còn đang tranh luận. Cuối bài có vài cách tự quan sát an toàn ở nhà, và mấy mẹo nhỏ để một buổi chờ đỡ dài hay một chuyến đi chơi đọng lại lâu hơn trong ký ức.
Não không có một chiếc đồng hồ, mà có nhiều cơ chế đo giờ
Các nhà nghiên cứu thường chia việc cảm nhận thời gian thành mấy tầng, mỗi tầng do những vùng não khác nhau đảm nhận. Tầng ngắn nhất tính bằng phần nghìn giây, dùng khi bạn bắt một quả bóng, gõ phím hay nghe ra một âm tiết trong lời nói. Tầng giữa tính bằng giây đến vài phút, là thứ bạn dùng khi đoán đã chờ đèn đỏ bao lâu hay nồi canh đã sôi được chừng nào. Tầng dài nhất theo chu kỳ khoảng một ngày đêm, do đồng hồ sinh học điều khiển giấc ngủ, thân nhiệt và hormone.
Ba tầng này không gộp thành một chiếc đồng hồ chung. Vì thế có người bắt nhịp nhạc rất chuẩn nhưng đoán giờ trong ngày lại hay sai, hoặc ngược lại. Phần lớn cảm giác "hôm nay trôi nhanh quá" thuộc về tầng giữa và tầng ký ức, chứ không phải đồng hồ sinh học. Những vùng sâu trong não liên quan đến vận động và một số chất dẫn truyền thần kinh như dopamine được cho là góp phần vào việc đo khoảng giây và phút, nhưng chi tiết vẫn còn nhiều tranh luận, và các nhà khoa học chưa đồng ý với nhau về một sơ đồ duy nhất.
Điều đáng nhớ là cảm nhận thời gian là một phép ước lượng, không phải một phép đo. Mọi phép ước lượng đều có sai số, và sai số ấy bị đẩy lệch theo những hướng khá dễ đoán mà các mục dưới đây sẽ lần lượt chỉ ra.
Mô hình đồng hồ bên trong: bộ phát nhịp và bộ đếm
Hình dung đơn giản nhất. Một mô hình được dùng nhiều trong tâm lý học coi như trong đầu có một bộ phát nhịp đều đặn và một bộ đếm. Khi bạn bắt đầu chú ý tới một khoảng thời gian, bộ đếm mở cửa nhận nhịp; khi kết thúc, não so số nhịp đếm được với kinh nghiệm cũ để ra kết luận "chừng mười giây" hay "gần một phút". Đây là mô hình để suy nghĩ, không phải bản vẽ giải phẫu của một bộ phận có thật.
Nhịp nhanh lên thì thời gian như dài ra. Khi cơ thể hưng phấn, hồi hộp hay nóng lên, bộ phát nhịp được cho là chạy nhanh hơn. Cùng mười giây trên đồng hồ treo tường mà đếm được nhiều nhịp hơn, nên não đánh giá khoảng đó dài hơn thực tế. Ngược lại, lúc mệt, buồn ngủ hay uể oải, nhịp chậm lại và thời gian như bị nén.
Cửa đếm mở hay khép theo sự chú ý. Nếu bạn mải làm việc khác, cửa của bộ đếm khép bớt, nhiều nhịp bị lọt mất. Kết quả là khoảng thời gian bị đánh giá ngắn hơn. Đây là lý do một buổi làm việc cuốn hút trôi qua như chớp mắt, còn mười phút đứng không ở hành lang lại lê thê.
Giới hạn của mô hình. Mô hình này giải thích tốt nhiều thí nghiệm trong phòng lab với khoảng vài giây, nhưng không giải thích được hết chuyện cả năm trời trôi nhanh hay chậm. Ở thang dài, trí nhớ mới là nhân vật chính, như mục tiếp theo cho thấy.
Đang trải qua và nhớ lại: hai cách đo cho ra hai kết quả ngược nhau
Tâm lý học phân biệt hai tình huống. Thứ nhất là ước lượng khi đang trải qua: bạn biết mình đang chờ và theo dõi thời gian. Thứ hai là ước lượng khi nhìn lại: sự việc đã xong, bạn tự hỏi chuyện đó kéo dài bao lâu. Hai cách này dựa vào hai nguồn thông tin khác nhau, nên có lúc cho kết quả trái ngược hẳn.
Khi đang trải qua, cảm giác dài hay ngắn chủ yếu phụ thuộc vào sự chú ý. Càng nhìn đồng hồ, càng để ý từng phút, khoảng thời gian càng dài. Khi nhìn lại, não dựa vào lượng ký ức đã ghi được. Một khoảng thời gian nhiều chuyện mới lạ để lại nhiều mảnh ký ức, nên khi nhớ lại nó có vẻ dài. Một khoảng thời gian lặp đi lặp lại để lại ít dấu vết, nên khi nhớ lại nó co lại như chưa từng tồn tại.
Hiện tượng này có tên gọi phổ biến là "nghịch lý kỳ nghỉ". Một chuyến đi chơi năm ngày ở nơi lạ trôi rất nhanh khi đang đi, vì ngày nào cũng bận rộn và vui. Nhưng về nhà nhớ lại, năm ngày đó lại dày đặc như cả tháng. Ngược lại, một tuần ốm nằm nhà dài lê thê khi đang nằm, nhưng hai tháng sau gần như không còn đọng lại gì trong trí nhớ.
Hiểu được hai cách đo này giúp bạn bớt ngạc nhiên trước câu cửa miệng "sao năm nay nhanh thế". Câu ấy gần như luôn là phép đo nhìn lại, và nó đang báo rằng năm vừa qua có ít chuyện mới để ghi nhớ.
Những yếu tố đẩy cảm giác thời gian dài ra hoặc co lại
Bảng dưới gom những yếu tố được ghi nhận nhiều trong các nghiên cứu tâm lý phổ thông. Hướng tác động là xu hướng chung ở nhiều người, không phải quy luật đúng với mọi người, mọi lúc.
| Yếu tố | Khi đang trải qua | Khi nhìn lại |
|---|---|---|
| Chú ý nhiều vào thời gian (nhìn đồng hồ, đếm phút) | Dài ra | Ít ảnh hưởng |
| Bận rộn, cuốn vào việc | Ngắn lại | Dài ra nếu việc mới lạ |
| Hồi hộp, sợ hãi, phấn khích | Dài ra | Thường dài ra |
| Buồn chán, chờ không có việc gì | Dài ra | Ngắn lại |
| Nhiều trải nghiệm mới | Thường ngắn lại | Dài ra |
| Lặp lại thói quen hằng ngày | Bình thường | Ngắn lại rõ |
| Thân nhiệt tăng (vận động mạnh, sốt) | Dài ra | Chưa rõ |
Bạn sẽ thấy cột "đang trải qua" và cột "nhìn lại" nhiều khi đi ngược chiều nhau. Đó là lý do hai người cùng ngồi một buổi họp có thể kể lại rất khác nhau về độ dài của nó, và cả hai đều thành thật.
Thân nhiệt, cảm xúc và những chất làm lệch đồng hồ
Có những quan sát từ khá lâu cho thấy khi thân nhiệt tăng, người ta đếm giây nhanh hơn, tức là đồng hồ bên trong chạy nhanh hơn đồng hồ thật. Các thí nghiệm sau này cho kết quả cùng hướng nhưng mức độ khác nhau. Ý này thú vị để hiểu, không phải để thử: bạn không nên tự làm nóng hay làm lạnh cơ thể để quan sát. Khi bị sốt, người bệnh thấy một đêm dài vô tận cũng một phần vì lẽ đó, cộng thêm cảm giác khó chịu làm sự chú ý dồn hết vào thời gian.
Cảm xúc mạnh cũng làm lệch đồng hồ. Sợ hãi, giận dữ hay hồi hộp thường làm khoảng thời gian ngắn có vẻ dài hơn. Những chất tác động lên hệ thần kinh như cà phê, rượu bia hay một số loại thuốc cũng được ghi nhận làm thay đổi cảm nhận giờ giấc, theo hướng khác nhau tuỳ chất và tuỳ người. Bài này không đi vào chi tiết từng chất, vì mục đích không phải để ai đó đem ra tự thử.
Nếu bạn hay có cảm giác thời gian bị "đứt đoạn", mất hẳn một khoảng không nhớ gì, hoặc cảm nhận giờ giấc thay đổi đột ngột kèm lú lẫn, đau đầu dữ dội, nói khó, yếu tay chân, đó không còn là chuyện cảm nhận thời gian thông thường. Hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất nếu triệu chứng xảy ra đột ngột, và đi khám nếu tình trạng lặp lại nhiều lần.
Tự quan sát ở nhà: ba phép thử an toàn
Bạn có thể tự thấy đồng hồ bên trong lệch thế nào bằng vài phép thử đơn giản, không cần dụng cụ gì ngoài một chiếc đồng hồ có kim giây hoặc chức năng bấm giờ trên điện thoại. Mục đích là quan sát, không phải thi đua.
- Đoán ba mươi giây hai lần. Lần đầu ngồi yên, nhắm mắt, ra hiệu khi nghĩ đủ ba mươi giây. Lần hai vừa đoán vừa đọc to một đoạn văn. Ghi lại kết quả. Nhiều người thấy lần vừa đọc vừa đoán bị ngắn hơn, vì sự chú ý bị chia.
- Đoán sau khi vận động nhẹ. Đi bộ nhanh lên xuống cầu thang vài vòng trong sức của mình rồi đoán lại ba mươi giây. Có người thấy lần này ra hiệu sớm hơn, tức là đồng hồ bên trong chạy nhanh hơn. Người có bệnh tim mạch, khớp hoặc đang mệt thì bỏ qua phép thử này.
- Ghi nhật ký "dài hay ngắn". Mỗi tối ghi một dòng: hôm nay thấy trôi nhanh hay chậm, và hôm nay có gì mới. Sau hai tuần đọc lại, bạn sẽ thấy mối liên hệ giữa ngày nhiều chuyện mới và ngày đọng lại trong trí nhớ.
- Làm cùng người nhà. Mỗi người đoán riêng rồi so với chính lần trước của mình. Với trẻ nhỏ, chỉ hỏi con thấy lần nào dài hơn, không chấm điểm, không so ai đoán giỏi hơn ai.
Kết quả của một hai lần thử không nói lên điều gì chắc chắn. Giá trị của phép thử là giúp bạn tự cảm thấy rằng thời gian trong đầu là một con số mềm, dễ bị đẩy lệch.
Dùng hiểu biết này vào đời thường
Khi phải chờ lâu, cho sự chú ý một việc để làm. Đọc vài trang sách, sắp xếp lại ghi chú, quan sát một thứ gì đó cụ thể. Việc nhìn đồng hồ liên tục chỉ làm khoảng chờ kéo dài thêm trong cảm giác.
Muốn một năm đọng lại dài hơn, thêm chuyện mới. Không cần đi xa. Đổi đường đi làm vài hôm, thử nấu một món chưa từng nấu, đến một khu chợ chưa ghé ở ngay thành phố mình. Mỗi chuyện mới là một cái mốc để trí nhớ bám vào.
Đừng tin hoàn toàn vào cảm giác giờ giấc khi đang mệt hoặc hồi hộp. Lúc đó đồng hồ bên trong lệch nhiều nhất. Việc cần đúng giờ như uống thuốc, đón con, tắt bếp nên đặt hẹn giờ thay vì dựa vào cảm giác.
Chấp nhận rằng mỗi người cảm nhận một khác. Khi người nhà than "chờ lâu quá" trong khi bạn thấy mới một lát, có thể cả hai đều đúng với cảm nhận của mình. Hỏi họ đang lo điều gì thường hữu ích hơn là cãi xem đã bao nhiêu phút.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào làm cho thời gian thật sự trôi chậm lại không?
Thời gian đo bằng đồng hồ thì không đổi theo ý muốn. Cái bạn thay đổi được là cảm nhận và ký ức về nó. Sống có chủ ý, có nhiều trải nghiệm mới và ít ngày lặp lại giống hệt nhau giúp các tháng năm đọng lại dày hơn khi nhìn lại.
Vì sao một buổi học chán lại dài hơn một bộ phim cùng độ dài?
Khi chán, sự chú ý không có chỗ bám nên quay sang theo dõi thời gian, và càng theo dõi thời gian càng dài ra. Bộ phim hấp dẫn kéo sự chú ý ra khỏi đồng hồ, nên hai tiếng trôi qua nhanh hơn trong cảm giác dù trên đồng hồ là như nhau.
Người trầm buồn có cảm nhận thời gian khác không?
Nhiều người đang buồn bã kéo dài mô tả thời gian như ì ạch, đứng yên. Một số nghiên cứu ghi nhận hướng này, nhưng mức độ khác nhau giữa các người. Nếu cảm giác nặng nề kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, bạn nên gặp bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý.
Đồng hồ bên trong có luyện cho chính xác hơn được không?
Ở thang vài giây, luyện tập với phản hồi như nhạc công tập nhịp thì độ chính xác có cải thiện trong những việc cụ thể. Nhưng khi bị hồi hộp, mệt hoặc mải mê, sai số vẫn quay lại. Vì thế những việc quan trọng vẫn nên dùng đồng hồ thật.
Cảm giác thời gian trôi nhanh hơn có phải dấu hiệu bệnh không?
Phần lớn trường hợp là bình thường, liên quan đến nhịp sống bận rộn và ít chuyện mới. Chỉ đáng lo khi kèm theo hay quên đột ngột, mất phương hướng về ngày tháng, hoặc người nhà nhận thấy thay đổi rõ về trí nhớ. Khi đó nên đi khám để được đánh giá.
Vì sao ngày đầu ở nơi mới thấy rất dài?
Ngày đầu ở nơi mới, não phải ghi nhận rất nhiều thứ lạ: đường sá, âm thanh, mùi vị, khuôn mặt. Lượng ký ức dày đặc làm ngày đó dài ra khi nhìn lại. Đến khi nơi ấy quen thuộc, các ngày sau đọng lại ít hơn và thời gian như nhanh dần.