Đồng hồ sinh học là hệ thống trong cơ thể giữ nhịp cho giấc ngủ, thân nhiệt, hormone và nhiều hoạt động khác theo chu kỳ gần 24 giờ. Nó nằm chủ yếu ở một cụm tế bào nhỏ trong não, ngay phía trên chỗ hai dây thần kinh thị giác bắt chéo, và được chỉnh giờ hằng ngày chủ yếu nhờ ánh sáng đi vào mắt. Ngoài ra gần như mọi cơ quan đều có đồng hồ riêng chạy theo nhịp chung đó.
Đồng hồ này giải thích vì sao bạn buồn ngủ vào khoảng giờ nhất định, vì sao có người tỉnh táo từ sáng sớm còn người khác chỉ "khởi động" sau giờ trưa, và vì sao đổi ca làm đêm hay bay qua nhiều múi giờ lại mệt đến vậy. Mục từ này giải thích cơ chế ở mức phổ thông, những giới hạn của nó và cách sống thuận theo nó.
Nhịp gần 24 giờ: đồng hồ tự chạy và được chỉnh mỗi ngày
Điều đáng ngạc nhiên nhất về đồng hồ sinh học là nó tự chạy. Trong các thí nghiệm người tình nguyện sống nhiều ngày ở nơi không có ánh sáng tự nhiên, không đồng hồ, giấc ngủ và thân nhiệt của họ vẫn lên xuống theo một nhịp đều. Nhưng nhịp ấy thường không đúng 24 giờ, mà ở đa số người nhỉnh hơn một chút, tuỳ người. Vì thế nếu không được chỉnh, giờ ngủ của họ trôi dần muộn hơn mỗi ngày.
Ngoài đời, ánh sáng làm nhiệm vụ chỉnh giờ. Trong mắt có những tế bào cảm nhận ánh sáng đặc biệt, không dùng để nhìn hình ảnh mà để báo cho đồng hồ trung tâm biết trời đang sáng hay tối. Ánh sáng buổi sáng kéo đồng hồ sớm lên, ánh sáng mạnh vào buổi tối đẩy nó lùi lại. Bữa ăn, vận động và giờ giấc sinh hoạt cũng góp phần chỉnh giờ, nhưng yếu hơn ánh sáng.
Chính vì cần được chỉnh mỗi ngày, đồng hồ sinh học có giới hạn rõ ràng về tốc độ thích nghi. Nó không thể nhảy ngay sang một giờ mới mà chỉ dịch dần, thường được nhắc là khoảng một giờ mỗi ngày, có người nhanh hơn, có người chậm hơn. Đây là gốc rễ của cảm giác mệt khi đổi ca hay lệch múi giờ.
Một ngày của đồng hồ sinh học
Bảng dưới mô tả xu hướng chung ở người trưởng thành khoẻ mạnh ngủ đêm, thức ngày đều đặn. Giờ cụ thể lệch nhau đáng kể giữa người này với người khác, nên chỉ nên coi là khung tham khảo.
| Thời điểm (tương đối) | Điều thường xảy ra trong cơ thể |
|---|---|
| Vài giờ trước khi thức dậy | Thân nhiệt xuống thấp nhất trong ngày; đây là lúc người làm ca đêm thường thấy khó tỉnh táo nhất |
| Khoảng lúc thức dậy | Hormone giúp cơ thể "khởi động" tăng lên, thân nhiệt bắt đầu tăng |
| Buổi sáng đến trưa | Mức tỉnh táo tăng dần ở nhiều người |
| Đầu giờ chiều | Nhiều người thấy hơi uể oải, một phần do nhịp sinh học, một phần do bữa trưa |
| Chiều muộn đến đầu tối | Thân nhiệt ở mức cao; nhiều người thấy cơ thể linh hoạt |
| Khi trời tối, trước giờ ngủ vài giờ | Melatonin bắt đầu tăng, cơ thể chuẩn bị cho giấc ngủ |
| Giữa đêm | Melatonin ở mức cao, giấc ngủ sâu thường nhiều hơn ở nửa đầu đêm |
Melatonin là hormone được tuyến tùng trong não tiết ra nhiều khi trời tối, như một tín hiệu báo "đêm rồi". Ánh sáng mạnh vào buổi tối có thể làm nó tăng chậm hơn. Melatonin không phải là "thuốc ngủ tự nhiên" theo nghĩa đơn giản, và việc dùng melatonin dạng uống nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Người dậy sớm và người thức khuya: kiểu người là có thật
Mỗi người một giờ ưa thích. Có người tự nhiên tỉnh táo từ năm giờ sáng và buồn ngủ từ chín giờ tối, có người ngược lại, phần lớn nằm ở giữa. Đây được gọi là kiểu người theo thời gian, và nó có một phần do di truyền, không đơn thuần là thói quen hay ý chí.
Kiểu người đổi theo tuổi. Trẻ nhỏ thường dậy sớm. Đến tuổi thiếu niên, nhiều em có xu hướng buồn ngủ muộn hơn và muốn dậy muộn hơn, đây là thay đổi sinh học chứ không chỉ do lười. Sau tuổi trưởng thành, xu hướng lại dịch dần về sớm, và người cao tuổi thường dậy rất sớm.
Lệch giữa đồng hồ trong và đồng hồ xã hội. Người thức khuya phải đi làm, đi học sớm thường thiếu ngủ các ngày trong tuần rồi ngủ bù cuối tuần. Kiểu lệch này đôi khi được gọi là "lệch múi giờ xã hội", vì cơ thể như bị kéo qua lại giữa hai múi giờ mỗi tuần.
Không có kiểu nào tốt hơn. Dậy sớm không đồng nghĩa với chăm chỉ hơn. Điều quan trọng là ngủ đủ và đều, sắp xếp những việc cần tập trung vào giờ mình tỉnh táo nhất khi có thể.
Sống thuận theo đồng hồ sinh học: các bước dễ làm
Đồng hồ sinh học không ép được nhưng chỉnh được dần. Các bước dưới đây là những nguyên tắc chung về giờ giấc, không phải phác đồ điều trị.
- Giữ giờ thức dậy đều đặn, kể cả cuối tuần. Giờ thức là "mỏ neo" mạnh hơn giờ đi ngủ; lệch nhau một hai tiếng giữa ngày thường và cuối tuần đã đủ làm thứ Hai nặng nề.
- Ra ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng, ăn sáng cạnh cửa sổ, đi bộ ngắn ngoài trời. Ngày âm u ánh sáng ngoài trời vẫn thường mạnh hơn đèn trong nhà.
- Giảm ánh sáng mạnh vào buổi tối: hạ đèn trong nhà, để điện thoại, máy tính bảng xa giường trong khoảng một giờ trước khi ngủ.
- Ăn tối không quá muộn và không quá no, hạn chế cà phê, trà đặc từ đầu giờ chiều nếu bạn nhạy cảm với caffeine.
- Vận động đều trong ngày, ưu tiên buổi sáng hoặc chiều; vận động gắng sức sát giờ ngủ làm một số người khó ngủ.
- Muốn dịch giờ ngủ thì dịch từ từ, mỗi lần khoảng mười lăm đến ba mươi phút, giữ vài ngày rồi mới dịch tiếp.
Nếu bạn làm ca đêm hoặc ca xoay, các nguyên tắc trên cần điều chỉnh riêng theo lịch ca, nhất là việc che sáng khi ngủ ban ngày và an toàn khi lái xe về nhà sau ca.
Giới hạn của đồng hồ sinh học và vì sao không nên cố "luyện" bỏ ngủ
Có những lời khuyên trên mạng hứa hẹn "luyện cơ thể chỉ cần ngủ bốn tiếng" hoặc ngủ chia nhiều giấc ngắn để có thêm giờ làm việc. Đồng hồ sinh học và nhu cầu ngủ không vận hành theo ý chí như vậy. Phần lớn người trưởng thành cần ngủ khoảng bảy đến chín tiếng mỗi đêm, tuỳ người; cố cắt giảm kéo dài thì cơ thể trả giá qua sự chú ý, tâm trạng, phản xạ và sức khoẻ lâu dài.
Đồng hồ sinh học cũng có giới hạn khi bị kéo lệch liên tục. Người làm ca đêm nhiều năm vẫn thường không thích nghi hoàn toàn, vì mỗi ngày nghỉ họ lại sống theo giờ ban ngày và ánh sáng mặt trời liên tục kéo đồng hồ về nhịp cũ. Đây không phải lỗi của người lao động, mà là giới hạn sinh học cần được tính đến khi xếp ca.
Bài này không thay cho việc khám bệnh. Nếu bạn ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn buồn ngủ đến mức ngủ gật khi đang làm việc hay đang lái xe, ngủ ngáy to kèm những lúc ngưng thở mà người nhà nhận thấy, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hoặc giờ ngủ lệch đến mức không đi học, đi làm được, hãy gặp bác sĩ để được đánh giá thay vì tự xoay xở.
Không chỉ một đồng hồ: các cơ quan cũng có nhịp riêng
Đồng hồ trung tâm như nhạc trưởng. Cụm tế bào trong não nhận tín hiệu ánh sáng đóng vai trò điều phối. Nó gửi tín hiệu qua thần kinh và hormone để các cơ quan khác chạy cùng nhịp, giống nhạc trưởng giữ nhịp cho cả dàn nhạc.
Gan, dạ dày, cơ bắp đều có nhịp. Nhiều tế bào trong cơ thể mang bộ gen đồng hồ riêng, làm hoạt động của chúng lên xuống theo ngày. Ví dụ, các nghiên cứu ghi nhận khả năng xử lý đường và chất béo sau bữa ăn ở nhiều người thường kém hơn về khuya so với ban ngày, dù mức độ khác nhau tuỳ người.
Bữa ăn chỉnh được đồng hồ ngoại vi. Ánh sáng chỉnh đồng hồ trung tâm, còn giờ ăn có tác động rõ lên đồng hồ của các cơ quan tiêu hoá. Khi ăn uống thất thường giữa đêm, các đồng hồ có thể lệch nhau, một lý do được nêu để giải thích vì sao người làm ca đêm hay khó chịu tiêu hoá.
Giới hạn của hiểu biết hiện nay. Lĩnh vực này còn nhiều câu hỏi mở. Những lời quảng cáo "ăn theo đồng hồ sinh học để giảm cân thần tốc" thường đi xa hơn bằng chứng. Thay đổi chế độ ăn vì lý do sức khoẻ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Đồng hồ sinh học trong đời sống ở Việt Nam
Nhiều nếp sinh hoạt quen thuộc ở Việt Nam ăn khớp với đồng hồ sinh học theo cách người ta không để ý. Thói quen ngủ trưa ngắn ở nhiều nơi làm việc, trường học trùng với khoảng uể oải đầu giờ chiều mà nhiều người cảm thấy. Chợ sáng và thể dục sáng ở công viên đưa người cao tuổi ra ánh sáng sớm, phù hợp với xu hướng dậy sớm của tuổi già.
Ngược lại, có những nếp làm khó đồng hồ sinh học: học thêm buổi tối kéo dài khiến học sinh ngủ muộn mà vẫn phải dậy sớm đi học, công việc giao hàng hay dịch vụ kéo đến khuya, thói quen lướt điện thoại trong bóng tối trước khi ngủ. Ánh sáng mạnh và hoạt động kích thích về đêm đẩy đồng hồ lùi lại, trong khi giờ thức dậy bị cố định sớm.
Hiểu cơ chế này giúp gia đình sắp xếp hợp lý hơn: để học sinh có giờ thức dậy đều cả tuần, dồn việc cần tập trung vào buổi sáng khi có thể, giảm đèn sáng trong nhà sau chín, mười giờ tối, và nhìn nhận việc thiếu niên khó dậy sớm là có phần sinh học chứ không chỉ là lười.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ sinh học có thể bị "hỏng" không?
Đồng hồ sinh học có thể bị lệch nhiều so với lịch sinh hoạt mong muốn, ví dụ ngủ rất muộn và không dậy sớm được dù đã cố. Khi lệch kéo dài và ảnh hưởng học tập, công việc, nên gặp bác sĩ để được đánh giá thay vì tự kết luận hay tự dùng thuốc.
Người mù có đồng hồ sinh học không?
Có. Đồng hồ sinh học vẫn tự chạy dù không nhận được ánh sáng. Một số người không cảm nhận được ánh sáng có thể gặp khó khăn trong việc giữ nhịp đúng 24 giờ, vì thiếu tín hiệu chỉnh giờ. Bác sĩ chuyên khoa sẽ tư vấn cách hỗ trợ cụ thể.
Ngủ trưa có làm rối đồng hồ sinh học không?
Giấc trưa ngắn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút, thường không ảnh hưởng nhiều tới giấc ngủ đêm ở người khoẻ mạnh. Ngủ trưa quá dài hoặc quá muộn trong chiều có thể khiến tối khó ngủ hơn. Mỗi người nên tự quan sát xem giấc trưa hợp với mình thế nào.
Đèn ngủ có ảnh hưởng tới đồng hồ sinh học không?
Đèn ngủ mờ, ánh vàng ấm thường ít ảnh hưởng hơn đèn trắng sáng. Phòng ngủ càng tối càng thuận cho giấc ngủ ở phần lớn người. Với trẻ nhỏ sợ bóng tối, một đèn ngủ rất mờ đặt thấp là lựa chọn dung hoà.
Thức khuya rồi ngủ bù cuối tuần có đủ không?
Ngủ bù giúp trả bớt phần thiếu, nhưng giờ thức lệch nhiều giữa ngày thường và cuối tuần lại làm đồng hồ sinh học bị kéo qua lại. Giữ giờ thức đều đặn và ngủ đủ mỗi đêm vẫn tốt hơn việc dồn ngủ vào hai ngày cuối tuần.
Ăn đêm có liên quan đến đồng hồ sinh học không?
Các cơ quan tiêu hoá cũng có nhịp riêng, thường hoạt động thuận hơn vào ban ngày. Ăn nhiều về khuya có thể làm khó ngủ và khó chịu dạ dày ở một số người. Nếu làm ca đêm, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để sắp xếp bữa ăn phù hợp.