Lệch múi giờ là tình trạng đồng hồ sinh học trong cơ thể vẫn chạy theo giờ nơi bạn vừa rời đi, trong khi mặt trời, bữa ăn và lịch làm việc đã theo giờ nơi mới. Kết quả là buồn ngủ giữa ban ngày, tỉnh táo lúc nửa đêm, ăn không ngon, khó tập trung. Tình trạng này thường rõ khi bay qua khoảng ba múi giờ trở lên, và tự hết sau vài ngày khi đồng hồ bên trong bắt kịp.
Mục từ này tập trung vào câu hỏi "vì sao": vì sao cơ thể không đổi giờ ngay được như chiếc đồng hồ đeo tay, vì sao bay về phía đông thường khó hơn phía tây, và giới hạn thích nghi của cơ thể nằm ở đâu. Những mẹo cụ thể cho từng chặng bay đã có nhiều nơi bàn; ở đây bạn sẽ hiểu cơ chế để tự áp dụng hợp lý.
Chuyện gì xảy ra bên trong khi bạn vượt qua nhiều múi giờ
Như đã biết, đồng hồ sinh học trung tâm được chỉnh mỗi ngày chủ yếu nhờ ánh sáng và chỉ dịch được từng chút một. Khi máy bay đưa bạn đi xa trong vài giờ, đồng hồ ấy không biết gì về chuyến bay. Nó vẫn tiết melatonin, hạ thân nhiệt và gây buồn ngủ đúng vào những giờ của nơi xuất phát.
Ví dụ giả định: bạn bay từ TP Hồ Chí Minh sang một thành phố ở châu Âu lệch khoảng sáu giờ. Khi ở đó là mười giờ tối, đến giờ đi ngủ theo lịch, thì cơ thể bạn đang ở bốn giờ sáng theo giờ Việt Nam, giai đoạn thân nhiệt xuống thấp. Bạn có thể ngủ được vì quá mệt, nhưng tỉnh giấc lúc hai, ba giờ sáng giờ địa phương, đúng lúc cơ thể nghĩ đã đến giữa buổi sáng.
Không chỉ đồng hồ trung tâm bị lệch. Các cơ quan khác như gan, ruột cũng có nhịp riêng và mỗi cái điều chỉnh theo tốc độ khác nhau, chịu ảnh hưởng của giờ ăn nhiều hơn ánh sáng. Trong vài ngày đầu, các đồng hồ trong cơ thể có thể lệch cả với nhau. Đây là lý do lệch múi giờ không chỉ là buồn ngủ, mà còn là đầy bụng, ăn không thấy ngon, đi vệ sinh thất thường.
Vì sao bay về phía đông thường khó hơn
Bay về phía đông là phải "dậy sớm hơn". Khi bay về phía đông, giờ địa phương đi trước giờ cơ thể. Bạn cần đi ngủ và thức dậy sớm hơn đồng hồ bên trong, tức là đồng hồ phải dịch về phía trước.
Đồng hồ tự nhiên nghiêng về phía muộn. Vì nhịp tự nhiên của đa số người nhỉnh hơn 24 giờ, đồng hồ sinh học dễ trôi về muộn hơn là kéo về sớm. Bay về phía tây, bạn chỉ cần thức khuya hơn một chút, điều cơ thể vốn đã thuận. Bay về phía đông thì phải đi ngược xu hướng ấy.
Ánh sáng sai giờ có thể kéo ngược chiều. Ánh sáng buổi sáng kéo đồng hồ sớm lên, nhưng ánh sáng rơi vào khoảng đêm theo giờ cơ thể lại đẩy nó lùi. Sau chuyến bay dài về phía đông, buổi sáng nơi mới có khi vẫn là "đêm" với cơ thể, nên ra nắng sai lúc có thể làm việc thích nghi chậm hơn. Đây là lý do một số hướng dẫn khuyên chọn thời điểm ra sáng theo số múi giờ đã vượt.
Đây là xu hướng, không phải luật cho mọi người. Người có kiểu dậy sớm tự nhiên đôi khi lại thấy bay về phía đông dễ chịu hơn. Tuổi tác, giấc ngủ trên máy bay và lịch trình khi đến cũng làm trải nghiệm mỗi người mỗi khác.
Mức độ lệch múi giờ thường gặp theo hướng và khoảng cách
Bảng dưới là khung tham khảo theo xu hướng chung ở người trưởng thành khoẻ mạnh. Tốc độ thích nghi hay được nhắc là khoảng một múi giờ mỗi ngày, có người nhanh hơn, có người chậm hơn đáng kể.
| Chuyến đi (ví dụ giả định) | Số múi giờ vượt qua | Hướng | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đi các nước lân cận trong khu vực | 0 đến 2 | Đông hoặc tây | Thường ít hoặc không thấy lệch, mệt chủ yếu do di chuyển |
| Sang Đông Bắc Á | Khoảng 2 | Đông | Hơi khó dậy sáng vài hôm đầu |
| Sang châu Âu | Khoảng 5 đến 6 | Tây | Buồn ngủ sớm buổi tối, thức dậy quá sớm |
| Từ châu Âu về Việt Nam | Khoảng 5 đến 6 | Đông | Khó ngủ buổi tối, khó dậy buổi sáng, kéo dài hơn chiều đi |
| Sang bờ tây châu Mỹ | Khoảng 14 đến 15 | Thường bay về phía đông qua Thái Bình Dương | Gần như đảo ngược ngày đêm; nhiều người mất cả tuần mới thật sự ổn |
Bay theo hướng bắc nam mà không đổi múi giờ, như từ Hà Nội vào TP Hồ Chí Minh, có thể mệt vì di chuyển, ngồi lâu, khô không khí, nhưng không gây lệch đồng hồ sinh học. Đó là mệt do hành trình, khác với lệch múi giờ.
Giới hạn thích nghi: vì sao không thể "đổi giờ" trong một đêm
Nhiều người mong có cách đổi giờ ngay, chẳng hạn thức trắng một đêm trước chuyến bay để "đến nơi là ngủ được". Cách này thường làm tình hình tệ hơn: bạn đến nơi với nợ ngủ lớn, đầu óc chậm chạp, trong khi đồng hồ sinh học vẫn chẳng dịch đi bao nhiêu. Thiếu ngủ không chỉnh được đồng hồ, chỉ làm bạn mệt thêm.
Giới hạn nằm ở chính cơ chế của đồng hồ: các tế bào đồng hồ trong não chạy theo những vòng phản ứng sinh hoá có nhịp gần một ngày, và mỗi lần được ánh sáng chỉnh thì chỉ dịch được một đoạn ngắn. Có thể tăng tốc đôi chút bằng ánh sáng đúng lúc và giờ ăn ngủ phù hợp, nhưng không có cách tự nhiên nào bỏ qua được giới hạn ấy.
Melatonin dạng uống được dùng ở một số nước để hỗ trợ lệch múi giờ. Tuy vậy, liều lượng, thời điểm và việc có phù hợp với bạn hay không cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là với người đang dùng thuốc khác, phụ nữ có thai, trẻ em và người cao tuổi. Thuốc ngủ cũng không nên tự dùng; một số loại làm người dùng lơ mơ trên chuyến bay dài và tăng nguy cơ té ngã khi đi lại.
Áp dụng nguyên lý vào chuyến đi của bạn
Không có công thức chung cho mọi chuyến, nhưng các nguyên lý trên dẫn đến một trình tự hợp lý mà bạn có thể tự điều chỉnh.
- Vài ngày trước khi bay, dịch dần giờ ngủ về phía giờ nơi đến, khoảng nửa giờ đến một giờ mỗi ngày, nếu lịch làm việc cho phép.
- Trên máy bay, ngủ hay thức theo giờ nơi đến khi có thể, uống đủ nước, hạn chế rượu bia và cà phê, đứng dậy đi lại nhẹ nhàng định kỳ.
- Ngày đầu tiên, sống theo giờ địa phương: ăn theo bữa nơi đó, nếu buồn ngủ ban ngày thì chỉ chợp mắt ngắn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút.
- Ra ánh sáng tự nhiên vào thời điểm thích hợp; với chuyến dài, cân nhắc thời điểm theo hướng bay như mục trên đã giải thích.
- Tránh lái xe đường dài hoặc quyết định quan trọng trong một hai ngày đầu nếu thấy đầu óc chưa tỉnh táo.
- Chuyến ngắn ngày, chỉ hai ba hôm, đôi khi giữ lịch ngủ gần với giờ nhà lại dễ chịu hơn là cố đổi rồi lại đổi về.
Nếu sau khoảng hai tuần vẫn mất ngủ, mệt kéo dài, hoặc bạn có bệnh nền như tiểu đường cần uống thuốc theo giờ, hãy hỏi bác sĩ cách sắp lịch thuốc khi đổi múi giờ, tốt nhất là trước chuyến đi.
Dấu hiệu thường gặp và những thứ không phải lệch múi giờ
Lệch múi giờ có một nhóm biểu hiện khá quen thuộc. Biết rõ nhóm này giúp bạn không lo lắng thừa, đồng thời nhận ra những dấu hiệu khác cần được xử lý ngay chứ không phải chờ vài ngày cho qua.
- Thường gặp: buồn ngủ ban ngày, tỉnh táo hoặc thức giấc giữa đêm, khó tập trung, hay quên vặt, cáu gắt, ăn không ngon, đầy bụng, đi vệ sinh thất thường, cảm giác người lâng lâng như chưa tỉnh hẳn.
- Thường do hành trình chứ không do lệch giờ: khô mắt, khô họng vì không khí trong cabin, đau lưng, mỏi cổ vì ngồi lâu, ù tai khi hạ cánh. Những thứ này thường đỡ nhanh sau khi nghỉ ngơi.
- Không phải lệch múi giờ, cần đi khám hoặc gọi cấp cứu: một bên bắp chân sưng, đau, nóng đỏ sau chuyến bay dài; đau ngực, khó thở đột ngột; sốt cao, phát ban, tiêu chảy nặng sau khi đi đến vùng có dịch; lú lẫn, nói khó, yếu tay chân. Gặp những dấu hiệu này, hãy đến cơ sở y tế hoặc gọi số cấp cứu nơi bạn đang ở, ở Việt Nam là 115.
- Người cần cẩn thận hơn: người có bệnh tim mạch, đang mang thai, mới phẫu thuật, có tiền sử huyết khối nên hỏi bác sĩ trước chuyến bay dài về cách vận động và phòng ngừa phù hợp.
Phân biệt rõ như vậy giúp bạn đặt đúng chỗ cho câu "chắc do lệch múi giờ thôi". Câu ấy đúng với phần lớn cảm giác mệt mỏi sau chuyến bay, nhưng không nên dùng để bỏ qua một dấu hiệu cảnh báo thật sự.
Lệch múi giờ không cần đi máy bay: lệch giờ xã hội và làm ca
Bạn không cần bay đi đâu cũng có thể sống trong tình trạng gần giống lệch múi giờ. Người thức khuya ngủ muộn cuối tuần rồi phải dậy sớm sáng thứ Hai thật ra đang "bay" qua lại một hai múi giờ mỗi tuần. Cảm giác uể oải đầu tuần của nhiều người có một phần từ đây, nhiều khi được gọi là lệch múi giờ xã hội.
Người làm ca đêm, ca xoay ở bệnh viện, nhà máy, sân bay, dịch vụ giao hàng chịu dạng lệch nặng hơn, kéo dài hơn. Họ phải thức khi đồng hồ sinh học báo ngủ, ngủ khi ánh sáng mặt trời kéo cơ thể dậy. Vì thế người làm ca cần được sắp xếp có tính đến giới hạn sinh học: xoay ca theo chiều thuận, sáng rồi chiều rồi đêm, thường được cho là dễ chịu hơn chiều ngược lại, có thời gian nghỉ đủ giữa các đợt đổi ca.
Nếu bạn làm ca và thường xuyên buồn ngủ đến mức ngủ gật khi lái xe về nhà, đó là tình huống nguy hiểm thật sự. Hãy dừng xe nghỉ ở nơi an toàn, nhờ người đón hoặc dùng phương tiện khác, và trao đổi với người quản lý về lịch ca. Buồn ngủ khi đang điều khiển phương tiện không phải chuyện chịu đựng cho qua.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhỏ có bị lệch múi giờ không?
Có. Trẻ cũng có đồng hồ sinh học và có thể quấy khóc, thức đêm, ăn ngủ thất thường vài ngày sau chuyến bay dài. Đưa trẻ ra ánh sáng ban ngày, giữ nếp sinh hoạt quen thuộc theo giờ nơi mới thường giúp ích. Không tự cho trẻ dùng thuốc ngủ hay melatonin khi chưa hỏi bác sĩ.
Người lớn tuổi có thích nghi chậm hơn không?
Nhiều người cao tuổi thấy lệch múi giờ mệt hơn và lâu hồi phục hơn, dù không phải ai cũng vậy. Người có bệnh tim mạch, tiểu đường hay đang dùng thuốc theo giờ nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi về cách sắp xếp giờ uống thuốc khi đổi múi giờ.
Có cách nào biết mình đã hết lệch múi giờ chưa?
Dấu hiệu thường thấy là bạn buồn ngủ và thức dậy tự nhiên đúng giờ địa phương, ăn ngon miệng theo bữa, ban ngày không còn những cơn buồn ngủ ập đến. Mỗi người mất số ngày khác nhau, và chuyến về nhà đôi khi lâu hồi phục hơn chuyến đi.
Uống cà phê có giúp vượt qua lệch múi giờ không?
Cà phê giúp tỉnh táo tạm thời ban ngày, nhưng không chỉnh được đồng hồ sinh học. Uống muộn trong ngày có thể làm tối khó ngủ hơn, kéo dài thêm vòng lệch. Nếu dùng, nên dùng vào buổi sáng và đầu giờ chiều theo giờ địa phương.
Vì sao chuyến về nhà đôi khi mệt hơn chuyến đi?
Chuyến về thường đi ngược hướng chuyến đi, và nếu đó là hướng về phía đông thì khó thích nghi hơn. Ngoài ra, khi về nhà người ta hay đi làm lại ngay, ít thời gian nghỉ, cộng với mệt mỏi tích luỹ từ chuyến đi.
Ngủ trên máy bay có giúp đỡ lệch múi giờ không?
Ngủ theo giờ nơi đến khi đang bay có thể giúp bạn bắt nhịp sớm hơn và giảm nợ ngủ. Nhưng ngủ sai giờ nơi đến, ví dụ ngủ say ngay trước khi hạ cánh vào buổi tối, có thể khiến đêm đầu khó ngủ. Hãy xem giờ nơi đến để quyết định ngủ hay thức.