Độ dẻo của mỗi người bị giới hạn bởi bốn lớp: hình dạng xương ở khớp, dây chằng và bao khớp, cơ cùng gân, và mức mà hệ thần kinh cho phép bạn chịu cảm giác bị kéo căng. Lớp đầu tiên gần như không đổi được, lớp cuối cùng lại thay đổi nhanh nhất. Hiểu đúng điều này giúp bạn biết vì sao ngồi cúi người chạm ngón chân với người này dễ như chơi, với người kia mãi không tới.
Mục từ này đi qua từng lớp giới hạn đó, giải thích vì sao độ dẻo khác nhau theo tuổi và giới, hiện tượng dẻo quá mức, và cách quan sát độ dẻo của bản thân mà không ép khớp. Lịch giãn cơ cụ thể không nằm trong bài; phần đó thuộc các trang chuyên về luyện tập.
Bốn lớp giới hạn của độ dẻo
Hình dạng xương ở khớp. Ổ khớp hông nông hay sâu, hướng của chỏm xương đùi, độ cong của xương, đều quyết định tầm xoay tối đa của khớp. Khi hai đầu xương đã chạm vào nhau, không có kiểu kéo giãn nào làm khớp đi xa hơn được, và cố ép chỉ làm tổn thương sụn và bao khớp. Đây là lý do một số người dù tập lâu vẫn không ngồi xoạc ngang được.
Dây chằng và bao khớp. Những dải mô này giữ khớp vững. Độ dài và độ chùng của chúng khác nhau giữa người với người, một phần do di truyền. Chúng không được "thiết kế" để kéo dài ra nhiều, và kéo giãn dây chằng quá mức có thể làm khớp lỏng, dễ trật.
Cơ và gân. Cơ có thể dài ra khi được thả lỏng và kéo nhẹ, và qua thời gian tập đều, khả năng dài ra của chúng cải thiện. Gân thì cứng hơn, kéo dài ít hơn. Mức độ thay đổi thật sự về cấu trúc của cơ khi giãn đều đặn vẫn đang được nghiên cứu.
Hệ thần kinh và cảm giác kéo căng. Khi cơ bị kéo, các thụ thể báo về não và não tạo ra cảm giác căng, khó chịu, rồi đau nếu kéo thêm. Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng phần lớn cải thiện độ dẻo trong vài tuần đầu tập đến từ việc người tập chịu được cảm giác căng ở mức cao hơn, tức là não "nới phanh", hơn là cơ thật sự dài ra.
Não là người gác cổng của độ dẻo
Thử để ý: lúc mới cúi người, bạn chạm tới đầu gối; giữ yên thở đều một lúc, tay xuống thêm được một chút. Trong vài chục giây đó, cơ của bạn không thể dài thêm về cấu trúc. Thứ thay đổi là cảm giác: khi não nhận ra tư thế không gây nguy hiểm, nó giảm tín hiệu căng và cơ thả lỏng hơn. Đó là lớp giới hạn thần kinh, và là lớp linh hoạt nhất.
Lớp gác cổng này có lý do tồn tại. Cảm giác căng và đau là cảnh báo trước khi mô bị tổn thương. Người có cảm giác căng xuất hiện sớm không phải là "cứng đầu" hay "lười", họ chỉ có ngưỡng cảnh báo khác. Ép mình vượt qua cảm giác đau nhói khi giãn cơ, hoặc nhờ người khác đè mạnh lên lưng, là cách tắt cảnh báo một cách nguy hiểm.
Hiểu vai trò của não cũng giải thích vì sao độ dẻo thay đổi trong ngày. Buổi sáng mới ngủ dậy, cơ thể lạnh và cứng hơn; sau khi vận động nhẹ cho người ấm lên, độ dẻo tăng thấy rõ. Căng thẳng tinh thần, lạnh, mệt mỏi cũng làm cơ co lại nhiều hơn.
Độ dẻo khác nhau theo tuổi, giới và lối sống
Độ dẻo không phải con số cố định suốt đời. Bảng dưới tóm tắt những xu hướng được mô tả phổ biến, kèm lưu ý rằng chênh lệch giữa các cá nhân thường lớn hơn chênh lệch giữa các nhóm.
| Yếu tố | Xu hướng thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tuổi nhỏ | Trẻ em thường dẻo hơn người lớn | Không có nghĩa là nên ép trẻ uốn dẻo quá mức; khớp và xương đang phát triển |
| Tuổi dậy thì | Có giai đoạn xương dài ra nhanh, cơ chưa kịp theo, trẻ có thể cứng hơn tạm thời | Thường tự cải thiện, không cần lo |
| Tuổi trung niên, cao tuổi | Độ dẻo giảm dần, mô kém đàn hồi hơn | Vận động đều giúp giữ được tầm vận động sinh hoạt |
| Giới tính | Nữ trung bình dẻo hơn nam ở nhiều khớp | Chỉ là trung bình, cá nhân chênh nhau rất nhiều |
| Lối sống | Ngồi nhiều làm cơ gập hông, cơ sau đùi kém linh hoạt | Thay đổi tư thế, đứng dậy đi lại thường xuyên có ích |
Điều đáng nhớ là mục tiêu của đa số người không phải là uốn dẻo như diễn viên xiếc, mà là đủ dẻo để làm việc nhà, buộc dây giày, nhìn ra sau khi lùi xe, với tay lên kệ cao mà không đau.
Dẻo quá có phải là tốt
Có những người khớp rất linh hoạt từ nhỏ, có thể gập ngón tay ra sau nhiều, duỗi khuỷu tay hay đầu gối quá thẳng. Hiện tượng này thường được gọi là tăng động khớp. Ở nhiều người, đó chỉ là một đặc điểm cơ thể và không gây vấn đề gì. Một số người khác lại bị đau khớp, hay trật khớp, mỏi nhanh, vì khớp quá lỏng thì cơ phải làm việc nhiều hơn để giữ vững.
Điều này cho thấy độ dẻo không phải càng nhiều càng tốt. Với hầu hết các môn vận động và sinh hoạt, khớp cần một sự cân bằng giữa linh hoạt và vững chắc. Người đã rất dẻo thì thường có lợi hơn khi tập để khớp vững hơn là tập cho dẻo thêm, nhưng điều này nên được hướng dẫn bởi người có chuyên môn.
Nếu bạn hoặc con bạn rất dẻo và hay bị trật khớp, đau khớp nhiều nơi kéo dài, dễ bầm tím, da rất đàn hồi, hãy đi khám để bác sĩ đánh giá. Đó có thể chỉ là đặc điểm bình thường, cũng có thể liên quan tới tình trạng mô liên kết cần theo dõi. Bài này không chẩn đoán, chỉ gợi ý khi nào nên hỏi bác sĩ.
Quan sát độ dẻo của bản thân mà không ép khớp
Một phép quan sát đơn giản ở nhà là ngồi duỗi thẳng chân trên sàn và cúi người với tay về phía mũi chân. Mục đích là theo dõi chính mình theo thời gian, không phải thi xem ai với xa hơn.
- Vận động nhẹ năm đến mười phút cho cơ thể ấm lên, như đi bộ quanh nhà, xoay vai, nhún gối. Không đo khi vừa ngủ dậy hoặc khi người còn lạnh.
- Ngồi trên sàn, chân duỗi thẳng thoải mái, có thể đặt bàn chân chạm vào một bức tường hoặc hộp để làm mốc.
- Thở ra, từ từ cúi người, hai tay đặt chồng lên nhau trượt về phía chân. Giữ đầu gối thẳng nhưng không khoá cứng.
- Dừng ở điểm thấy căng vừa phải, không đau nhói. Giữ yên vài giây, ghi lại vị trí đầu ngón tay so với mốc.
- Không nảy người, không nhờ ai đè lên lưng. Nảy và đè là hai cách nhanh nhất để làm tổn thương cơ sau đùi và lưng dưới.
- Lặp lại phép đo sau vài tuần vận động đều đặn, cùng điều kiện, để so với chính bạn.
Nếu cúi người gây đau lan xuống chân, tê, châm chích, hãy dừng ngay. Đó có thể là dấu hiệu dây thần kinh bị căng hoặc chèn ép, cần được bác sĩ khám chứ không phải cơ cứng thông thường. Người đã từng phẫu thuật cột sống, thoát vị đĩa đệm hoặc loãng xương nên hỏi bác sĩ trước khi làm phép quan sát này.
Dẻo mà không khoẻ: khi tầm vận động vượt khả năng kiểm soát
Có một khác biệt ít được nói tới giữa tầm vận động bạn đạt được khi có ngoại lực giúp, như dùng tay kéo chân lên, và tầm vận động bạn tự đạt được bằng sức của cơ. Nhiều người có thể kéo chân lên rất cao bằng tay nhưng tự nhấc chân thì chỉ tới một nửa. Khoảng chênh đó là vùng khớp đi tới được nhưng cơ không đủ khoẻ để kiểm soát.
Trong vận động thật, khớp thường bị đưa tới tầm cuối một cách bất ngờ: trượt chân, bước hụt, đỡ một cú ngã. Nếu ở tầm đó cơ không đủ sức giữ, gánh nặng dồn lên dây chằng và bao khớp. Vì vậy nhiều người làm nghề hướng dẫn vận động nhấn mạnh rằng độ dẻo hữu ích là độ dẻo đi kèm khả năng kiểm soát, không chỉ là con số đo được khi kéo căng.
Với người bình thường, điều này có nghĩa là không cần chạy theo những tư thế cực đoan. Một cơ thể có tầm vận động vừa đủ cho sinh hoạt, cùng với cơ đủ khoẻ để giữ khớp vững ở toàn bộ tầm đó, thường bền và ít đau hơn một cơ thể rất dẻo nhưng yếu. Người lớn tuổi đặc biệt hưởng lợi từ sự cân bằng này, vì nó giúp giữ thăng bằng và giảm nguy cơ ngã.
Giãn cơ có tác dụng gì và giới hạn của nó
Giãn cơ đều đặn qua nhiều tuần thường giúp tăng tầm vận động, chủ yếu bằng cách tăng mức chịu cảm giác căng, cùng một phần thay đổi ở cơ và gân. Với người ngồi nhiều, cảm giác dễ chịu và thả lỏng sau khi giãn cũng là lợi ích thật, dù khó đo.
Một số kết quả nghiên cứu cho thấy giữ giãn cơ tĩnh lâu ngay trước khi chạy nước rút hay bật nhảy có thể làm giảm nhẹ sức bật trong thời gian ngắn, nên nhiều người chuyển sang khởi động bằng các động tác chuyển động nhẹ trước vận động mạnh. Mức ảnh hưởng này nhỏ và còn được tranh luận, nên không cần quá lo.
Giãn cơ cũng không phải phép màu chống chấn thương như nhiều người tin. Bằng chứng về việc giãn cơ trước tập giúp phòng mọi loại chấn thương chưa thật rõ ràng. Thứ được đồng thuận nhiều hơn là khởi động đủ, tăng tải từ từ và không ép khớp vượt giới hạn của nó.
Câu hỏi thường gặp
Có phải ai tập giãn cơ đều đặn cũng ngồi xoạc được?
Không. Hình dạng xương ở khớp hông khác nhau giữa người với người, và với một số người, xương sẽ chạm nhau trước khi đạt tư thế xoạc. Ép khớp vượt giới hạn xương chỉ gây tổn thương, không làm dẻo hơn.
Vì sao cúi người giữ một lúc lại xuống sâu hơn?
Chủ yếu vì hệ thần kinh thấy tư thế an toàn nên giảm tín hiệu căng, cơ thả lỏng hơn. Trong vài chục giây, cơ không thể dài thêm về cấu trúc. Thay đổi về cấu trúc nếu có thì cần nhiều tuần tập đều.
Trẻ em dẻo có nên cho tập uốn dẻo thật nhiều không?
Trẻ em vốn dẻo hơn người lớn, nhưng khớp và xương đang phát triển. Có thể cho trẻ vận động đa dạng, vui vẻ theo sức, không ép tư thế cực đoan, không so độ dẻo giữa các bạn. Học các môn đòi hỏi uốn dẻo nên có người hướng dẫn có chuyên môn.
Khớp quá lỏng, hay trật khớp có cần đi khám không?
Có. Rất dẻo tự nó không phải bệnh, nhưng nếu kèm hay trật khớp, đau khớp nhiều nơi, dễ bầm tím hoặc da rất đàn hồi thì nên gặp bác sĩ để đánh giá và được hướng dẫn tập cho khớp vững hơn.
Giãn cơ trước khi chạy có giúp tránh chấn thương không?
Bằng chứng về việc giãn cơ tĩnh trước tập phòng được chấn thương chưa rõ ràng. Khởi động bằng vận động nhẹ cho cơ thể ấm lên, tăng tải từ từ và không vượt giới hạn khớp là những điều được đồng thuận nhiều hơn.
Đau lan xuống chân khi cúi người là cơ cứng hay vấn đề khác?
Đau lan, tê hoặc châm chích xuống chân khi cúi người có thể liên quan tới dây thần kinh bị căng hay chèn ép, không phải cơ cứng thông thường. Hãy dừng động tác đó và đi khám để bác sĩ đánh giá cột sống và thần kinh.