Cồn trong rượu bia làm chậm hoạt động của hệ thần kinh: tín hiệu được xử lý chậm hơn, quyết định đưa ra muộn hơn, động tác kém chính xác hơn, và ảnh hưởng này bắt đầu từ những lượng mà người uống vẫn thấy mình hoàn toàn tỉnh táo. Điều làm rượu bia đặc biệt nguy hiểm với phản xạ không chỉ là làm chậm, mà là cùng lúc nó tắt bớt khả năng nhận ra mình đang chậm.
Mục từ này giải thích cồn tác động vào từng khâu của phản ứng ra sao, vì sao phản ứng có lựa chọn và việc chú ý nhiều thứ cùng lúc bị ảnh hưởng nặng nhất, những hiểu lầm phổ biến về "tửu lượng" và "tỉnh rượu", và vì sao không có cách an toàn nào để tự thử phản xạ của mình khi đã uống. Bài là khoa học phổ thông, không thay cho tư vấn y tế và không bàn mức phạt cụ thể.
Cồn tác động vào chuỗi phản ứng ở đâu
Sau khi uống, cồn vào máu rồi tới não khá nhanh. Ở não, nó làm tăng tác dụng của những tín hiệu "hãm" và giảm tác dụng của những tín hiệu "kích", kết quả chung là các mạch thần kinh hoạt động chậm và kém nhịp nhàng hơn. Tác động này không dồn vào một chỗ mà rải khắp chuỗi phản ứng.
Ở khâu nhận tín hiệu, mắt điều tiết kém hơn, khó theo dõi vật chuyển động, kém nhìn trong bóng tối và dễ bị loá hơn. Ở khâu nhận ra và quyết định, não cần thêm thời gian để hiểu chuyện gì đang xảy ra và chọn cách đáp. Ở khâu vận động, động tác trở nên thô hơn, khó điều chỉnh lực, giữ thăng bằng kém.
Ba khâu cùng chậm một chút cộng lại thành một khoảng chậm đáng kể. Quan trọng hơn, khâu bị ảnh hưởng nhiều nhất thường là khâu quyết định, đúng chỗ mà tình huống nguy hiểm đòi hỏi nhiều nhất. Phản ứng đơn giản trong phòng yên tĩnh có thể chỉ chậm đi ít, nhưng phản ứng giữa phố đông, nhiều lựa chọn, nhiều tín hiệu cùng lúc thì chậm đi nhiều hơn hẳn.
Những ảnh hưởng thường được mô tả
Bảng dưới gom các ảnh hưởng hay được nhắc trong tài liệu khoa học phổ thông và an toàn giao thông. Mức độ phụ thuộc lượng uống, tốc độ uống, cân nặng, thể trạng, ăn no hay đói, và khác nhau nhiều giữa từng người.
| Ảnh hưởng | Biểu hiện thường gặp | Nguy hiểm khi tham gia giao thông |
|---|---|---|
| Chú ý bị chia kém | chỉ để ý được một việc, bỏ sót việc khác | nhìn đường phía trước mà quên gương, quên xe bên hông |
| Tầm nhìn thu hẹp | ít để ý những gì ở rìa mắt | không thấy người đi bộ bước ra từ lề |
| Phản ứng lựa chọn chậm | lúng túng khi tình huống có nhiều hướng xử lý | đứng hình ở ngã tư, đánh lái sai hướng |
| Ước lượng sai tốc độ và khoảng cách | thấy mình đi chậm hơn thực tế | vào cua quá nhanh, bám đuôi quá gần |
| Tự tin quá mức | thấy mình vẫn ổn, muốn tự lái về | liều lĩnh, vượt ẩu, không chịu nhờ người khác |
Dòng cuối là chỗ làm các dòng trên trở nên nguy hiểm. Một người biết mình chậm sẽ tự giảm tốc, giữ khoảng cách. Một người chậm nhưng thấy mình nhanh thì làm ngược lại.
Vì sao người đã uống thường thấy mình vẫn nhanh
Khả năng tự đánh giá cũng là một việc của não, và nó cũng bị cồn làm chậm, làm mờ. Người uống mất bớt khả năng nhận ra những sai sót nhỏ của chính mình: một lần chậm nửa nhịp, một lần đánh lái lệch, một lần không nhìn gương. Khi không nhận ra sai sót, họ kết luận mình vẫn ổn.
Cùng lúc đó, cồn làm nhiều người thấy hưng phấn, thoải mái, dạn dĩ hơn. Cảm giác dễ chịu này dễ bị hiểu nhầm là tỉnh táo. Vì vậy câu "mình mới uống có hai lon, vẫn tỉnh mà" là câu quen thuộc nhất trước những chuyến đi đáng tiếc.
Một hiểu lầm khác là tin vào "tửu lượng". Người uống thường xuyên có thể ít lộ vẻ say hơn: nói năng bình thường, đi đứng vững hơn người ít uống. Nhưng việc trông không say không có nghĩa là phản xạ và khả năng xử lý tình huống còn nguyên. Quen với rượu là cơ thể quen che giấu biểu hiện, không phải não xử lý nhanh hơn.
Cũng vì thế mà đề nghị "để mình thử bắt thước, bắt chìa khoá cho xem là còn nhanh" không chứng minh được gì. Một vài phép thử đơn giản trong lúc tập trung cao không giống tình huống bất ngờ trên đường, nơi có nhiều lựa chọn và nhiều thứ phải chú ý cùng lúc.
Những hiểu lầm hay gặp về "tỉnh rượu"
Uống cà phê, rửa mặt nước lạnh là tỉnh. Những cách này có thể làm bạn thấy tỉnh hơn, nhưng không làm cồn trong máu giảm nhanh hơn. Cơ thể đào thải cồn với tốc độ của riêng nó, chủ yếu qua gan, và không có mẹo nào rút ngắn đáng kể.
Ăn no thì không say. Ăn trước và trong khi uống làm cồn vào máu chậm hơn, nhưng không ngăn được cồn vào máu. Người ăn no vẫn có thể bị ảnh hưởng phản xạ rõ rệt.
Ngủ một giấc là hết. Sau một bữa nhậu nặng, sáng hôm sau có thể vẫn còn cồn trong máu, cộng thêm giấc ngủ kém chất lượng. Phản xạ buổi sáng đó có thể chưa trở lại bình thường dù người trong cuộc thấy đã ổn.
Bia nhẹ hơn rượu nên không sao. Điều quyết định là tổng lượng cồn đưa vào, không phải loại đồ uống. Vài lon bia có thể chứa lượng cồn tương đương vài chén rượu.
Đi gần thì không sao. Rất nhiều va chạm xảy ra trên những quãng đường quen, gần nhà, chính vì người lái chủ quan. Đường gần không làm phản xạ nhanh lên.
Rượu bia cộng với mệt và thiếu ngủ
Các buổi liên hoan, tiệc cưới, gặp mặt thường diễn ra vào buổi tối, sau một ngày làm việc, kéo dài tới khuya. Người về nhà lúc đó mang trên người cùng lúc ba thứ làm chậm phản xạ: cồn, mệt mỏi và đồng hồ sinh học đang kéo mức tỉnh táo xuống. Những ảnh hưởng này không chỉ cộng vào nhau mà có thể làm nhau nặng thêm: một lượng cồn nhỏ ở người thiếu ngủ gây buồn ngủ và hụt chú ý nhiều hơn so với cùng lượng đó ở người đã ngủ đủ.
Một số thuốc thông thường như thuốc dị ứng gây buồn ngủ, thuốc an thần, một số thuốc giảm đau cũng tương tác với rượu, làm buồn ngủ và chậm phản xạ hơn. Nếu đang dùng thuốc, hãy đọc kỹ hướng dẫn và hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi uống rượu bia.
Kết luận thực tế là đánh giá "mình uống ít" phải tính cả hoàn cảnh. Cùng một ly, buổi trưa ngày nghỉ và nửa đêm sau ca làm là hai chuyện rất khác nhau với phản xạ.
Không chỉ lái xe: những việc cần phản xạ nên tránh sau khi uống
Khi nói tới rượu bia và phản xạ, người ta hay nghĩ ngay tới lái xe. Thực ra rất nhiều việc thường ngày khác cũng dựa vào phản xạ và thăng bằng, và chúng thường diễn ra ngay trong lúc hoặc sau bữa tiệc mà ít ai để ý.
- Bơi, tắm sông, tắm biển: cồn làm giảm khả năng nhận ra mình đang mệt, đang bị dòng nước kéo, và làm phản ứng khi sặc nước chậm đi. Đã uống thì không xuống nước.
- Leo thang, trèo mái, đứng trên ghế để treo đồ trang trí: thăng bằng kém và phản ứng chậm khi trượt chân là sự kết hợp dễ dẫn tới ngã.
- Dùng dao, máy cắt, máy khoan, bếp than, bếp gas: thao tác thô và chậm làm tăng nguy cơ đứt tay, bỏng. Phần nướng thịt cuối buổi nên giao cho người không uống.
- Trông trẻ nhỏ, nhất là gần nước, gần đường: người lớn đã uống phản ứng chậm hơn khi trẻ chạy ra hay trượt chân. Cần một người lớn không uống phụ trách việc trông trẻ.
- Đi bộ về khuya qua đường lớn: người đi bộ đã uống cũng ước lượng sai tốc độ xe và phản ứng chậm hơn, nên đi cùng người tỉnh táo và qua đường ở chỗ có đèn.
Điểm chung của những việc này là chúng trông bình thường, quen tay, nên dễ bị coi nhẹ. Nhưng chính vì quen tay nên người ta làm chúng mà không chú ý, và lúc có chuyện, phản xạ đã chậm là thứ duy nhất còn lại để dựa vào.
Vì sao không có cách an toàn để "thử" khi đã uống
Có người muốn biết chính xác mình chậm đi bao nhiêu sau vài ly, bằng cách tự đo phản ứng hay tự lái thử một đoạn ngắn. Đừng làm. Đo phản ứng trong phòng không nói lên được bạn xử lý tình huống thật thế nào, còn lái thử thì chính là việc nguy hiểm cần tránh. Pháp luật Việt Nam hiện nay cấm người điều khiển phương tiện giao thông có nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở, nên câu hỏi "uống bao nhiêu thì vẫn lái được" không có lời đáp nào khác ngoài không uống nếu sẽ lái.
Cách an toàn là quyết định từ trước khi uống: ai sẽ không uống để chở mọi người về, hoặc đi xe công cộng, xe dịch vụ, gửi xe lại và lấy sau. Kế hoạch đặt ra lúc tỉnh táo đáng tin hơn quyết định đưa ra lúc đã uống, vì lúc đó khả năng tự đánh giá đã bị ảnh hưởng.
Nếu ở cùng người đã say, đừng để họ cầm lái, đừng để họ ở một mình gần nước, gần đường hay chỗ cao. Gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế ngay khi người đó lơ mơ không gọi được dậy, thở chậm hoặc thở bất thường, nôn khi đang nằm, da tái lạnh hay co giật; trong lúc chờ, đặt người đó nằm nghiêng để tránh sặc. Những dấu hiệu này có thể là ngộ độc rượu, không phải say thông thường để "ngủ là hết".
Câu hỏi thường gặp
Uống một hai ly đã ảnh hưởng phản xạ chưa?
Có thể có. Ảnh hưởng bắt đầu từ những lượng mà người uống vẫn thấy tỉnh táo, đặc biệt với việc chú ý nhiều thứ cùng lúc và phản ứng có lựa chọn. Mức độ tuỳ người, tuỳ hoàn cảnh, nên không có lượng nào chắc chắn an toàn để lái xe.
Vì sao người say hay khăng khăng mình vẫn tỉnh?
Vì cồn làm giảm cả khả năng tự đánh giá: người uống khó nhận ra sai sót của chính mình, cộng thêm cảm giác hưng phấn dễ chịu. Đó là lý do nên quyết định cách về nhà trước khi bắt đầu uống.
Uống cà phê có giúp tỉnh rượu nhanh hơn không?
Không làm cồn trong máu giảm nhanh hơn. Cà phê có thể làm bạn thấy tỉnh hơn nhưng phản xạ và khả năng phán đoán vẫn bị ảnh hưởng. Chỉ có thời gian mới giúp cơ thể đào thải cồn.
Sáng hôm sau một bữa nhậu có lái xe được không?
Sau bữa nhậu nặng, sáng hôm sau có thể vẫn còn cồn trong cơ thể, cộng thêm thiếu ngủ. Pháp luật Việt Nam cấm lái xe khi có nồng độ cồn, nên an toàn nhất là không lái cho tới khi chắc chắn cơ thể đã đào thải hết.
Người uống quen có phản xạ ít bị ảnh hưởng hơn không?
Người uống quen có thể ít lộ vẻ say hơn, nhưng điều đó không có nghĩa là phản xạ và khả năng xử lý tình huống còn nguyên. Trông tỉnh và phản ứng nhanh là hai chuyện khác nhau.
Khi nào cần gọi cấp cứu cho người say rượu?
Gọi 115 khi người đó lơ mơ không gọi dậy được, thở chậm hoặc bất thường, nôn khi đang nằm, da tái lạnh hoặc co giật. Trong lúc chờ, đặt người đó nằm nghiêng và ở bên cạnh theo dõi.