Nghe điện thoại khi lái xe nguy hiểm vì cuộc gọi chiếm phần sự chú ý mà việc lái xe cần, chứ không chỉ vì một tay phải cầm máy. Các nghiên cứu mô phỏng và quan sát cho thấy dùng tai nghe hay loa ngoài giảm được phần rời tay, rời mắt, nhưng phần rời đầu óc vẫn còn gần như nguyên vẹn.
Luật giao thông Việt Nam cấm người lái dùng điện thoại cầm tay khi đang điều khiển xe; chi tiết quy định và mức xử phạt bạn nên đọc ở văn bản hiện hành. Bài này nhìn từ góc khoa học về giới hạn sự chú ý: vì sao một cuộc trò chuyện tưởng nhẹ nhàng lại làm người lái "nhìn mà không thấy", vì sao nói chuyện qua điện thoại khác nói chuyện với người ngồi cạnh, và cách sắp xếp để không phải đặt mình vào lựa chọn khó.
Ba kiểu xao nhãng: rời mắt, rời tay, rời đầu óc
Các tổ chức an toàn giao thông thường chia xao nhãng khi lái xe thành ba loại. Rời mắt là khi ánh nhìn rời khỏi mặt đường, như cúi xuống tìm điện thoại hay đọc tin nhắn. Rời tay là khi tay rời tay lái, như cầm máy áp tai. Rời đầu óc là khi sự chú ý bị kéo sang chuyện khác dù mắt vẫn nhìn đường và tay vẫn giữ lái.
Nhắn tin khi lái xe gom đủ cả ba loại cùng lúc, nên được xếp vào nhóm nguy hiểm nhất. Gọi điện cầm tay có hai loại rõ ràng: rời tay và rời đầu óc. Gọi điện qua tai nghe hay loa ngoài loại bỏ được phần rời tay, nhưng phần rời đầu óc vẫn còn. Và phần này lại khó nhận ra nhất, vì người lái vẫn thấy mình đang nhìn đường.
Với người đi xe máy ở Việt Nam, kẹp điện thoại trong mũ bảo hiểm hay đeo tai nghe một bên để nghe gọi khi chạy là hình ảnh không hiếm. Cách đó có thể giữ được hai tay trên tay lái, nhưng không làm cuộc gọi bớt chiếm sự chú ý. Ngoài ra, tai nghe còn làm giảm khả năng nghe tiếng còi, tiếng phanh xung quanh, là những tín hiệu cảnh báo quan trọng trong dòng xe hỗn hợp.
Khoa học nói gì về cuộc gọi và sự chú ý của người lái
Mô phỏng lái xe cho thấy phản ứng chậm hơn. Từ đầu những năm 2000, nhóm của David Strayer ở Mỹ đã làm nhiều thí nghiệm trên máy mô phỏng. Người lái vừa nói chuyện điện thoại thường phanh chậm hơn khi xe phía trước dừng, bỏ sót nhiều tín hiệu đèn hơn, và giữ khoảng cách kém ổn định hơn. Kết quả tương tự ở cả gọi cầm tay lẫn gọi rảnh tay.
Nhìn mà không nhớ đã thấy gì. Trong một số thí nghiệm, sau khi lái qua đoạn đường có nhiều biển quảng cáo, người vừa gọi điện nhớ được ít vật bên đường hơn, dù thiết bị đo chuyển động mắt cho thấy họ đã nhìn vào chúng. Đây đúng là hiện tượng mù do không chú ý, xảy ra ngay khi lái xe.
Cuộc trò chuyện khó thì ảnh hưởng nặng hơn. Khi nội dung cuộc gọi đòi suy nghĩ, như bàn công việc, cãi nhau, tính toán, mức xao nhãng tăng lên. Câu chuyện xã giao nhẹ ít ảnh hưởng hơn, nhưng không ai đoán trước được cuộc gọi sẽ rẽ sang hướng nào.
Nghiên cứu ngoài đời thực. Các nghiên cứu dùng dữ liệu tai nạn và camera ghi hình trong xe ở nhiều nước cũng ghi nhận nguy cơ va chạm cao hơn khi dùng điện thoại, rõ nhất là khi bấm máy, nhắn tin. Mức tăng cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu, nên con số nên đọc ở dạng xu hướng.
Gọi điện khác nói chuyện với người ngồi cạnh thế nào
Nếu nói chuyện làm xao nhãng, vì sao không ai cấm trò chuyện với người ngồi cạnh? Các nghiên cứu so sánh hai trường hợp này chỉ ra những khác biệt quan trọng.
| Điểm so | Người ngồi cạnh trong xe | Người ở đầu dây điện thoại |
|---|---|---|
| Có thấy đường không | Có, thấy cùng tình huống với người lái | Không, không biết lúc nào đường nguy hiểm |
| Tự điều chỉnh cuộc nói chuyện | Thường tự im khi xe vào đoạn khó | Tiếp tục nói, có khi hỏi dồn |
| Có thể cảnh báo | Có thể nhắc "xe kìa", "đèn đỏ" | Không thể |
| Áp lực phải trả lời ngay | Thấp, người lái im lặng một lúc cũng được | Cao, im lặng qua điện thoại thấy ngượng |
| Âm thanh | Rõ, có cả cử chỉ, nét mặt | Có thể rè, đứt quãng, phải gắng nghe |
Vì vậy nhiều nghiên cứu thấy trò chuyện với người ngồi cạnh ít ảnh hưởng hơn gọi điện. Tuy vậy, cuộc cãi nhau căng thẳng trong xe, hay trẻ con quấy khóc ở ghế sau, vẫn là nguồn xao nhãng thật và cần được xử lý bằng cách dừng xe nơi an toàn.
Vì sao cảm giác "mình vẫn lái ổn" đánh lừa
Người vừa lái vừa nghe điện thoại thường không thấy mình lái kém đi. Lý do nằm chính ở giới hạn của sự chú ý: phần đầu óc dùng để tự theo dõi chất lượng lái cũng đang bận với cuộc gọi. Những thứ bị bỏ sót, như người đi bộ chuẩn bị sang đường hay chiếc xe máy lấn làn, không để lại cảm giác thiếu hụt gì, vì người lái không hề biết là đã bỏ sót.
Thêm nữa, phần lớn các chuyến đi kết thúc bình yên dù có nghe điện thoại, nên người lái càng tin rằng mình làm được. Nhưng nguy cơ nằm ở những lần hiếm hoi khi tình huống bất ngờ xảy ra đúng lúc cuộc gọi đang căng. Một lần như vậy đủ để gây hậu quả không đảo ngược được.
Một số người nói họ chạy chậm hơn khi nghe điện thoại để bù lại. Điều này đúng là có xảy ra trong nghiên cứu, nhưng chạy chậm không bù được việc phát hiện muộn hay bỏ sót hẳn một tình huống. Người lái chậm mà không thấy đứa trẻ chạy ra thì vẫn không phanh kịp.
Cảm nhận chi phí của cuộc gọi mà không cần ra đường
Không bao giờ nên thử nghiệm chuyện này khi đang lái thật. Bạn có thể cảm nhận cùng một giới hạn bằng một phép thử ngồi tại bàn, an toàn cho cả nhà, chỉ để hiểu chứ không để so ai giỏi hơn.
- Một người ngồi trước bàn, chia một nắm hạt đậu đỏ và đậu xanh trộn lẫn thành hai đống theo màu, vừa làm vừa để người kia bấm giờ.
- Lần thứ hai, người làm vẫn phân loại như cũ, nhưng người kia hỏi liên tục những câu cần suy nghĩ vừa phải: kể tên các món đã ăn trong ba ngày qua, tính xem còn bao nhiêu ngày tới Tết, nhắc lại lịch đón con tuần này.
- Lần thứ ba, người hỏi chuyển sang chuyện nhẹ, như hỏi thời tiết hôm nay, để thấy độ khó của cuộc nói chuyện ảnh hưởng ra sao.
- So thời gian và số hạt bỏ nhầm đống giữa ba lần. Hỏi người làm cảm thấy thế nào: phần lớn sẽ nói lúc trả lời câu khó thì tay chậm lại hoặc dừng hẳn mà không để ý.
- Nói chuyện với nhau về điểm chính: trên đường, "tay chậm lại" có nghĩa là phanh muộn, nhìn sót, chứ không phải chỉ mất vài giây.
Phép thử này không mô phỏng được lái xe và không cho con số áp dụng ra đường. Giá trị của nó là cho bạn tự cảm thấy một cuộc nói chuyện tưởng nhẹ lại kéo sự chú ý ra khỏi việc tay đang làm nhiều tới đâu.
Sắp xếp trước để không phải nghe điện thoại khi lái
Cách an toàn nhất là không đặt mình vào tình huống phải chọn giữa cuộc gọi và con đường. Vài thói quen đơn giản giúp việc đó dễ hơn:
- Trước khi lên xe, gọi hoặc nhắn trước cho người có thể cần liên lạc: "đang lái xe khoảng bốn mươi phút, tới nơi sẽ gọi lại".
- Bật chế độ lái xe hoặc chế độ không làm phiền trên điện thoại, cài tin nhắn trả lời tự động cho người gọi tới.
- Đặt điện thoại ngoài tầm tay, như trong cốp xe máy hay túi ghế sau, để không bị cám dỗ cầm lên khi nghe chuông.
- Cài lộ trình, nhạc, bản đồ xong trước khi lăn bánh; nếu cần chỉnh, dừng hẳn xe ở chỗ an toàn.
- Có cuộc gọi khẩn, tìm chỗ đỗ hợp lệ, tắt máy xe hoặc dựng chân chống rồi mới nghe. Vài phút dừng lại hiếm khi làm lỡ việc gì.
- Đi cùng người khác thì nhờ họ nghe máy và chuyển lời.
Với tài xế công nghệ, tài xế giao hàng phải nhận đơn qua điện thoại, nên trao đổi với nơi làm việc về quy trình nhận đơn khi xe đã dừng; an toàn của người lái quan trọng hơn vài giây nhận đơn sớm.
Vì sao không nên tin vào kỹ năng "lái tốt mà vẫn nghe được"
Một số người lái lâu năm tự tin rằng kinh nghiệm cho phép họ vừa lái vừa nghe điện thoại. Kinh nghiệm giúp phần điều khiển xe trở nên tự động, nhưng phần quan sát và quyết định khi có tình huống lạ vẫn phải qua cùng một khâu chú ý với cuộc gọi. Không có bằng chứng tốt rằng kỹ năng lái bù được giới hạn này, và có nghiên cứu cho thấy người tự tin nhất lại không phải là người làm tốt nhất khi bị thử.
Nếu chẳng may chứng kiến hoặc gặp va chạm, hãy dừng xe ở chỗ an toàn, bật đèn cảnh báo, gọi 115 nếu có người bị thương và không tự di chuyển người bị thương nếu không biết cách. Còn để không phải tới bước đó, cách tốt nhất vẫn là coi thời gian lái xe là thời gian chỉ dành cho con đường.
Với người làm cha mẹ, cách mình lái xe cũng là bài học cho con. Trẻ ngồi sau xe máy hay ghế sau ô tô thấy bố mẹ nghe điện thoại khi chạy xe sẽ coi đó là bình thường, và khi lớn lên tự cầm lái, thói quen ấy dễ đi theo. Mỗi lần bạn tấp vào lề để nghe máy là một lần cho con thấy giới hạn của sự chú ý được tôn trọng ra sao trong đời thường.
Câu hỏi thường gặp
Dùng tai nghe bluetooth khi lái xe máy có an toàn hơn cầm máy không?
An toàn hơn ở chỗ hai tay giữ được tay lái, nhưng phần sự chú ý bị cuộc gọi lấy đi vẫn còn, và tai nghe còn làm giảm khả năng nghe tiếng còi xung quanh. Quy định cụ thể về tai nghe khi lái xe nên kiểm ở văn bản hiện hành. Cách an toàn nhất vẫn là dừng xe để nghe.
Nghe nhạc, nghe radio khi lái có giống gọi điện không?
Không hẳn. Nhạc và radio không đòi bạn phải trả lời, nên ít chiếm sự chú ý hơn cuộc gọi. Tuy vậy, mở quá to, đeo tai nghe kín cả hai tai, hay chỉnh bài liên tục vẫn làm giảm khả năng nghe và nhìn đường. Chỉnh xong trước khi đi là thói quen tốt.
Dừng đèn đỏ có được xem điện thoại không?
Về luật, nên kiểm quy định hiện hành vì người dừng đèn đỏ vẫn đang điều khiển phương tiện. Về an toàn, cúi xem điện thoại lúc dừng đèn dễ khiến bạn không để ý đèn đã chuyển hoặc người đi bộ đang qua. Nếu cần đọc tin, nên tấp vào lề.
Ra lệnh bằng giọng nói cho điện thoại khi lái xe có ổn không?
Ra lệnh bằng giọng nói đỡ được phần rời tay, rời mắt, nhưng nghiên cứu cho thấy việc soạn tin bằng giọng nói, sửa lỗi nhận dạng vẫn chiếm đáng kể sự chú ý. Những lệnh rất ngắn như gọi một số đã lưu ít ảnh hưởng hơn, nhưng không phải là không có.
Người ngồi sau xe máy nói chuyện với người lái có nguy hiểm không?
Người ngồi sau thường không thấy rõ phía trước như người lái, và gió, tiếng xe làm cả hai phải nói to, gắng nghe. Câu chuyện nhẹ thì không sao, nhưng tranh luận hay bàn chuyện quan trọng nên để khi dừng xe. Người ngồi sau cũng nên im lặng khi xe qua đoạn đông.
Vì sao người khác đang lái xe mà vẫn nhấc máy khi mình gọi?
Nhiều người thấy khó từ chối cuộc gọi, nhất là từ người thân hay sếp. Bạn có thể giúp bằng cách hỏi ngay câu đầu "đang lái xe à?" và hẹn gọi lại, thay vì tiếp tục nói. Đó là cách người ở đầu dây bên kia cùng giữ an toàn cho người lái.