GioiHan.comGiới Hạn
Phản xạ và tốc độ phản ứng

Mệt và thiếu ngủ làm phản xạ chậm đi ra sao, kể cả khi thấy mình vẫn tỉnh

Thiếu ngủ không chỉ làm phản ứng chậm hơn trung bình mà còn gây những lần hụt hẳn vài giây. Cơ chế, dấu hiệu trên đường và vì sao không ai nên tự thử thức trắng.

Night shift worker in Binh Duong area of Ho Chi Minh City resting her head on folded arms at a break table, blurred factory lights behind, seen from the side

Một đêm ngủ ít làm thời gian phản ứng trung bình chậm đi, nhưng điều nguy hiểm hơn là nó sinh ra những lần "hụt": khoảnh khắc vài phần giây tới vài giây mà người đó gần như không phản ứng, dù mắt vẫn mở. Tệ hơn nữa, người thiếu ngủ thường đánh giá thấp mức độ ảnh hưởng của chính mình, nên vẫn tự tin lái xe, vận hành máy hay trông trẻ như bình thường.

Mục từ này giải thích vì sao mệt và thiếu ngủ làm phản xạ chậm đi, giờ nào trong ngày cơ thể dễ "hụt" nhất, dấu hiệu nào cho thấy bạn đã quá giới hạn và phải dừng việc đang làm, và vì sao không nên thức trắng để tự kiểm tra xem mình chịu được tới đâu. Các mô tả là khoa học phổ thông; mỗi người cần lượng ngủ khác nhau và chịu thiếu ngủ khác nhau.

Thiếu ngủ không chỉ làm chậm, mà làm "hụt"

Khi đo phản ứng của người đủ ngủ nhiều lần liên tục, các con số khá đều nhau. Ở người thiếu ngủ, hình ảnh khác hẳn: phần lớn các lượt chỉ chậm hơn một chút, nhưng xen vào đó là những lượt chậm bất thường, gấp mấy lần bình thường, hoặc không phản ứng gì. Các nhà nghiên cứu gọi những lượt này là lần hụt chú ý.

Khoảnh khắc hụt có thể là một lần ngủ vi thể: não "tắt" trong một tích tắc tới vài giây, mắt có khi vẫn mở, người trong cuộc thường không nhận ra mình vừa ngủ. Ở bàn làm việc, đó chỉ là đọc lại một dòng. Trên xe máy chạy 50 km/h, hai giây hụt là gần ba mươi mét đường đi qua mà không ai cầm lái thật sự.

Vì vậy câu hỏi "thiếu ngủ chậm đi bao nhiêu phần nghìn giây" không nắm được điểm cốt lõi. Sự nguy hiểm nằm ở chỗ không đoán trước được lúc nào sẽ hụt. Một người có thể phản ứng gần như bình thường chín lần, rồi lần thứ mười, đúng lúc có xe tạt ngang, lại hụt.

Một điểm nữa ít người để ý: số lần hụt thường tăng theo thời gian làm việc liên tục. Mười phút đầu của một việc đơn điệu, người thiếu ngủ có thể giữ được nhịp; sau nửa giờ, những lần hụt dày lên. Đây là lý do một quãng đường dài, thẳng, quen thuộc lại thường nguy hiểm hơn đoạn phố đông, nơi người lái buộc phải chú ý liên tục.

Vì sao não mệt thì phản ứng kém

Trong lúc thức, não tích dần những chất báo hiệu cơ thể cần ngủ; giấc ngủ là lúc lượng này được giải toả. Thức càng lâu, áp lực buồn ngủ càng lớn, và các vùng não phụ trách chú ý, ra quyết định phải gồng lên để giữ tỉnh. Tới một mức, chúng bắt đầu hoạt động chập chờn, lúc được lúc không.

Song song đó là đồng hồ sinh học, nhịp ngày đêm khoảng hai mươi bốn giờ điều khiển mức tỉnh táo. Đồng hồ này đẩy mức tỉnh táo lên vào ban ngày và kéo xuống vào ban đêm, đặc biệt là khoảng từ nửa đêm tới gần sáng, với một nhịp trũng nhỏ hơn vào đầu giờ chiều. Người làm ca đêm phải làm việc đúng lúc đồng hồ sinh học bảo cơ thể ngủ, nên dù ngủ bù ban ngày vẫn dễ mệt hơn.

Khi hai lực này cộng lại, như thức khuya liên tục rồi lái xe lúc ba bốn giờ sáng, phản xạ chịu ảnh hưởng nặng nhất. Đây là khung giờ nhiều tài liệu an toàn giao thông khuyên tránh lái xe đường dài nếu có thể. Ngược lại, người đã ngủ đủ nhưng phải làm việc đúng nhịp trũng của đồng hồ sinh học vẫn có thể chậm hơn bình thường, nên đừng chỉ đếm số giờ ngủ mà bỏ qua giờ giấc.

Mệt và thiếu ngủ ảnh hưởng tới phản xạ theo những cách nào

Bảng dưới gom các ảnh hưởng hay được mô tả trong tài liệu khoa học phổ thông. Mức độ tuỳ người, tuỳ việc và tuỳ thời điểm trong ngày.

Biểu hiệnCảm nhận của người trong cuộcNguy hiểm ở đâu
Phản ứng trung bình chậm đithường không nhận raquãng đường đi được trước khi phanh dài ra
Lần hụt, ngủ vi thểkhông nhớ vài giây vừa qua, giật mìnhkhông phản ứng chút nào trong lúc nguy cấp
Chú ý thu hẹpchỉ thấy phía trước, bỏ sót hai bênkhông thấy xe hoặc người từ rìa tầm nhìn
Quyết định kém, dễ liềuthấy mình vẫn ổn, muốn về cho nhanhvượt ẩu, không chịu dừng nghỉ
Thao tác vụng vềhay làm rơi đồ, gõ nhầmtai nạn khi dùng dao, máy móc, bếp

Một số nghiên cứu thường được nhắc tới đã so sánh mức suy giảm khi thức liên tục gần một ngày với mức suy giảm khi có cồn trong máu, và thấy hai bên có thể tương đương nhau ở một số phép đo. Chi tiết con số tuỳ nghiên cứu, nhưng thông điệp chung khá nhất quán: thức quá lâu nguy hiểm theo kiểu giống như uống rượu bia rồi làm việc cần phản xạ.

Dấu hiệu bạn đã vượt giới hạn và phải dừng ngay

Ngáp liên tục, mí mắt nặng, dụi mắt nhiều. Đây là những dấu hiệu sớm. Nếu đang lái xe, đây là lúc tìm chỗ an toàn để dừng, không phải lúc cố thêm một đoạn.

Không nhớ vài trăm mét vừa đi qua. Nếu bạn giật mình nhận ra không nhớ mình vừa qua ngã tư nào, rất có thể đã có những lần hụt. Dừng xe ngay khi an toàn.

Lạng lách, lấn làn, chạy lúc nhanh lúc chậm không chủ ý. Khi tay lái tự trôi, phản xạ giữ làn đã không còn đáng tin. Đây là dấu hiệu muộn, cần dừng lập tức.

Gật đầu, giật mình tỉnh lại. Đầu gục xuống rồi bật lên nghĩa là đã ngủ, dù chỉ một khoảnh khắc. Không lái tiếp.

Dễ cáu, khó tập trung, thao tác hay nhầm. Ở nơi làm việc có máy móc, dao kéo hay bếp lửa, đây là lúc đổi sang việc nhẹ hoặc nghỉ, báo người phụ trách.

Ai dễ bị ảnh hưởng hơn

Người làm ca đêm, ca xoay. Họ làm việc đúng lúc đồng hồ sinh học kéo mức tỉnh táo xuống thấp nhất, rồi phải ngủ ban ngày trong tiếng ồn và ánh sáng. Giờ tan ca lúc sáng sớm, đi xe máy về nhà, là quãng nhiều người kể lại từng suýt va chạm.

Người lái xe đường dài. Đường thẳng, đơn điệu, ngồi lâu một tư thế làm buồn ngủ đến nhanh hơn. Lái liên tục nhiều giờ mà không nghỉ là cách dễ nhất để rơi vào những lần hụt.

Cha mẹ có con nhỏ. Giấc ngủ bị cắt thành nhiều mảnh qua đêm cũng làm mệt như ngủ ít, dù tổng số giờ nằm trên giường có vẻ đủ. Đây là lúc nên nhờ người khác đưa đón, nấu nướng nếu có thể.

Học sinh, sinh viên mùa thi. Thức khuya ôn bài rồi đạp xe, đi xe máy tới trường buổi sáng là sự kết hợp đáng lo. Thiếu ngủ còn làm khả năng ghi nhớ kém đi, nên thức trắng ôn thi thường được ít hơn mất.

Người đang dùng thuốc gây buồn ngủ. Một số thuốc dị ứng, thuốc an thần, thuốc giảm đau cộng thêm vào cơn buồn ngủ sẵn có. Đọc kỹ hướng dẫn và hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu công việc của bạn cần lái xe.

Những cách "chữa cháy" không thay được giấc ngủ

Mở cửa kính, bật nhạc to, rửa mặt, nhai kẹo cao su có thể giúp tỉnh lên trong chốc lát, nhưng hiệu quả ngắn và không ngăn được những lần hụt. Người thiếu ngủ dễ tin rằng vì vừa thấy tỉnh, mình đã an toàn trở lại.

Cà phê và đồ uống có caffeine giúp tăng tỉnh táo một thời gian, nhưng cần thời gian để có tác dụng, tác dụng khác nhau giữa người với người, và không xoá được nợ ngủ. Một giấc ngủ ngắn chừng mười lăm tới hai mươi phút ở nơi an toàn là cách được nhiều tài liệu an toàn giao thông gợi ý cho người lái đường dài đang buồn ngủ. Sau khi ngủ ngắn, nên đợi vài phút cho tỉnh hẳn trước khi đi tiếp.

Không có mẹo nào thay được giấc ngủ đủ. Nếu biết trước phải đi xa hoặc làm ca đêm, cách tốt nhất là ngủ đủ từ trước, chia chặng, đi cùng người có thể thay lái, và chấp nhận dừng nghỉ dù về muộn hơn. Với người quản lý, xếp lịch sao cho không ai phải lái xe hay đứng máy ngay sau nhiều ca liên tiếp là một biện pháp an toàn thật sự, không phải sự nuông chiều.

Tự quan sát an toàn và vì sao không nên tự thử thức trắng

Bạn có thể tự thấy ảnh hưởng của giấc ngủ lên phản xạ mà không cần làm gì liều lĩnh. Hãy làm phép thử thước rơi hoặc một bài đo phản ứng quen thuộc vào buổi sáng sau một đêm ngủ đủ, và ghi lại. Khi nào tình cờ có một đêm ngủ kém vì việc nhà, vì con ốm, đo lại theo đúng cách đó. Ghi thêm cảm nhận của bạn trước khi đo: thấy mình tỉnh hay mệt. Nhiều người ngạc nhiên vì cảm nhận và con số không khớp nhau.

Đừng cố ý thức trắng hay nhịn ngủ để xem mình chịu được tới đâu. Thiếu ngủ kéo dài ảnh hưởng tới sức khoẻ, tâm trạng và an toàn của chính bạn lẫn người xung quanh, và không có giới hạn nào đáng để "phá". Những thử thách thức đêm lan truyền trên mạng thuộc loại nên tránh.

Nên đi khám khi bạn buồn ngủ ban ngày quá mức dù đã ngủ đủ giờ, ngủ gật cả khi đang nói chuyện hay đang ăn, người nhà nói bạn ngáy rất to và có lúc như ngừng thở, hoặc mất ngủ kéo dài ảnh hưởng tới công việc. Đó là những chuyện bác sĩ cần đánh giá; trang này không chẩn đoán. Nếu đã xảy ra va chạm do ngủ gật và có người bị thương, gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Thiếu ngủ một đêm có ảnh hưởng tới phản xạ không?

Có. Ngay sau một đêm ngủ ít, phản ứng trung bình có xu hướng chậm đi và những lần hụt chú ý xuất hiện nhiều hơn. Mức độ tuỳ người, nhưng phần lớn người thiếu ngủ đánh giá thấp ảnh hưởng này.

Ngủ vi thể là gì?

Đó là những khoảnh khắc ngắn, từ tích tắc tới vài giây, não chuyển sang trạng thái ngủ dù người đó vẫn đang ngồi, có khi mắt vẫn mở. Người trong cuộc thường không biết mình vừa ngủ, nên rất nguy hiểm khi đang lái xe hay dùng máy.

Uống cà phê có lái xe an toàn được khi đang buồn ngủ không?

Cà phê chỉ giúp tỉnh tạm thời, cần thời gian để có tác dụng và không xoá được nợ ngủ. Khi buồn ngủ, cách an toàn là dừng xe ở nơi an toàn, ngủ ngắn hoặc nhờ người khác lái.

Giờ nào trong ngày dễ buồn ngủ khi lái xe nhất?

Theo nhịp sinh học, khoảng từ nửa đêm tới gần sáng là lúc cơ thể kém tỉnh táo nhất, và đầu giờ chiều có một nhịp trũng nhỏ hơn. Lái xe đường dài vào khung giờ này nên tránh nếu có thể.

Có nên thức trắng để thử giới hạn của mình không?

Không nên. Thiếu ngủ kéo dài hại sức khoẻ và làm tăng nguy cơ tai nạn cho bạn và người khác. Muốn thấy ảnh hưởng của giấc ngủ, chỉ cần so phép đo sau đêm ngủ đủ với sau một đêm tình cờ ngủ kém.

Khi nào buồn ngủ cần đi khám?

Khi buồn ngủ ban ngày quá mức dù ngủ đủ, ngủ gật cả lúc đang nói chuyện, ngáy to kèm có lúc như ngừng thở, hoặc mất ngủ kéo dài. Bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân; trang này không chẩn đoán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138