Sức của một cơ tăng gần theo diện tích mặt cắt ngang của nó, còn cân nặng của cơ thể tăng theo thể tích, nên khi một cơ thể lớn lên theo mọi chiều, cân nặng tăng nhanh hơn sức mạnh. Hệ quả là người nhỏ con thường khoẻ hơn so với cân nặng của chính họ, trong khi người to con nâng được tổng khối lượng lớn hơn. Đây là một quy luật hình học đơn giản, đúng với cả con người lẫn loài vật, và giải thích nhiều điều quen thuộc trong thể thao lẫn đời sống.
Mục từ này giải thích quy luật đó bằng ví dụ dễ hiểu, những hệ quả của nó với sức mạnh, sức bật, xương khớp, vì sao thể thao chia hạng cân, và những chỗ quy luật này chỉ đúng gần đúng. Các phép tính trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ nguyên lý, không phải số đo trên người thật.
Quy luật bình phương và lập phương
Hãy hình dung hai khối gỗ hình lập phương, khối thứ hai có cạnh dài gấp đôi khối thứ nhất. Diện tích một mặt của khối lớn gấp bốn lần, vì hai nhân hai bằng bốn. Thể tích, tức lượng gỗ, gấp tám lần, vì hai nhân hai nhân hai bằng tám. Khi kích thước tăng, thể tích luôn tăng nhanh hơn diện tích. Quy luật này thường được gọi là quy luật bình phương và lập phương.
Áp vào cơ thể: sức mà một cơ tạo ra phụ thuộc chủ yếu vào số sợi cơ xếp cạnh nhau, tức là diện tích mặt cắt ngang của cơ. Cân nặng của cơ thể thì phụ thuộc vào thể tích. Nếu, theo ví dụ giả định, một người được phóng to gấp đôi theo mọi chiều mà giữ nguyên tỷ lệ, cơ của họ khoẻ gấp bốn nhưng cơ thể nặng gấp tám. Sức mạnh so với cân nặng của người phóng to chỉ còn một nửa.
Con người thật không phóng to đều theo mọi chiều như khối gỗ, và cơ thể không chỉ gồm cơ. Nhưng xu hướng chung vẫn đúng: khi so những người cùng tập luyện, người nhẹ cân thường nâng được số lần cân nặng của mình nhiều hơn, còn người nặng cân nâng được tổng khối lượng lớn hơn.
Ví dụ giả định: phóng to một cơ thể
Bảng dưới minh hoạ quy luật bằng một cơ thể tưởng tượng được phóng to theo mọi chiều. Các con số chỉ là tỷ lệ, không mô tả người thật nào.
| Phóng to theo mọi chiều | Sức cơ (tỷ lệ theo diện tích) | Cân nặng (tỷ lệ theo thể tích) | Sức mạnh so với cân nặng |
|---|---|---|---|
| 1 lần (cơ thể gốc) | 1 | 1 | 1 |
| 1,2 lần | khoảng 1,44 | khoảng 1,73 | khoảng 0,83 |
| 1,5 lần | khoảng 2,25 | khoảng 3,38 | khoảng 0,67 |
| 2 lần | 4 | 8 | 0,5 |
Đọc bảng, bạn thấy ngay vì sao một người cao lớn hơn người khác chừng hai mươi phần trăm, nếu cùng tỷ lệ cơ thể, thường có tổng sức mạnh lớn hơn nhưng khó kéo xà hay chống đẩy nhiều lần hơn. Kéo xà và chống đẩy là bài nâng chính cơ thể mình, nên thứ quyết định là sức mạnh so với cân nặng, không phải tổng sức mạnh.
Những hệ quả quen thuộc trong đời sống và thể thao
Thể thao chia hạng cân. Ở cử tạ, võ, vật, quyền anh, người nặng hơn thường nâng được hoặc tạo ra lực tuyệt đối lớn hơn. Chia hạng cân giúp những người cùng tầm vóc thi với nhau. Ở các hạng nhẹ, khối lượng nâng được so với cân nặng cơ thể thường cao hơn ở hạng nặng, đúng như quy luật dự đoán.
Môn nâng chính cơ thể ưu ái người nhỏ gọn. Leo núi, thể dục dụng cụ, leo dây, kéo xà là những việc mà cơ thể là "tạ". Người nhỏ con, nhẹ cân thường có lợi thế, và đó là lý do nhiều người giỏi các môn này có tầm vóc nhỏ gọn.
Người to có lợi thế ở đòn bẩy dài và tổng lực. Cánh tay dài làm đầu bàn tay di chuyển nhanh hơn khi vung, có lợi cho ném, đánh, bơi. Tổng lực lớn có lợi trong các môn có va chạm, đẩy, ôm. Mỗi kích thước có những môn hợp với nó.
Loài vật nhỏ trông khoẻ kinh ngạc. Những con côn trùng nhỏ có thể mang vật nặng gấp nhiều lần cơ thể mình. Đó phần lớn là hệ quả của kích thước rất nhỏ chứ không phải cơ của chúng mạnh hơn cơ người tính trên cùng diện tích. Nếu một sinh vật như vậy được phóng to lên cỡ người, nó sẽ không còn khoẻ như thế, thậm chí khó đứng vững.
Xương, khớp và giới hạn của cơ thể lớn
Quy luật bình phương và lập phương không chỉ áp cho cơ mà còn cho xương. Sức chịu của xương cũng tăng theo diện tích mặt cắt ngang, trong khi cân nặng mà xương phải đỡ tăng theo thể tích. Vì vậy loài vật càng to thì xương chân càng phải dày hơn so với thân mình. So một con voi với một con nai, chân voi dày hơn hẳn theo tỷ lệ, như những cột nhà.
Ở con người, điều này góp phần giải thích vì sao cân nặng tăng thêm đặt gánh nặng lớn lên khớp gối, khớp hông và cột sống, nhất là khi chạy nhảy. Một người tăng cân mà cơ không tăng tương ứng thì sức mạnh so với cân nặng giảm, các khớp chịu tải nhiều hơn ở mỗi bước. Đây không phải lời phán xét về cân nặng, mà là một thực tế cơ học cần tính tới khi chọn cách vận động.
Với người cân nặng cao muốn bắt đầu vận động, những hình thức ít va đập như đi bộ, đạp xe, bơi thường nhẹ nhàng hơn cho khớp so với chạy nhảy, và có thể chuyển dần sang hình thức khác khi cơ đã khoẻ hơn. Nếu bạn đang đau khớp, hãy hỏi bác sĩ trước khi chọn.
Sức bật gần như không phụ thuộc kích thước
Một hệ quả bất ngờ của các lập luận về kích thước là chuyện bật nhảy. Theo một lập luận vật lý đơn giản, năng lượng một cơ tạo ra trong một lần co tỷ lệ với khối lượng cơ, còn năng lượng cần để nâng cơ thể lên một độ cao nhất định tỷ lệ với khối lượng cơ thể. Nếu tỷ lệ cơ trong cơ thể như nhau, hai thứ này tăng cùng nhịp, nên về lý thuyết các sinh vật to nhỏ khác nhau có thể bật cao gần bằng nhau tính theo xăng ti mét tuyệt đối.
Thực tế thì phức tạp hơn: sinh vật rất nhỏ bị sức cản không khí ảnh hưởng nhiều, sinh vật rất lớn bị giới hạn bởi xương và gân. Một số loài nhỏ còn dùng cơ chế lò xo đặc biệt để tích năng lượng trước khi bật. Nhưng lập luận này vẫn giúp hiểu vì sao người nhỏ con và người to con, nếu cùng mức tập, không chênh nhau nhiều về độ bật như họ chênh nhau về sức nâng tạ.
Điều đáng nhớ là mỗi loại giới hạn vận động lại "đo" một thứ khác nhau. Sức nâng đo tổng lực, kéo xà đo sức so với cân nặng, bật nhảy đo công suất so với khối lượng. Cùng một người có thể mạnh ở thước đo này mà bình thường ở thước đo khác.
Những chỗ quy luật kích thước chỉ đúng gần đúng
Quy luật bình phương và lập phương giả định một cơ thể được phóng to đều theo mọi chiều với cùng thành phần. Người thật không như vậy. Hai người cùng chiều cao có thể chênh nhau rất nhiều về lượng cơ, lượng mỡ, độ dày xương. Mỡ góp vào cân nặng nhưng không tạo lực, nên hai người cùng cân nặng mà tỷ lệ cơ khác nhau sẽ có sức mạnh so với cân nặng khác hẳn nhau. Vì thế một số cách so sánh dùng khối lượng không mỡ thay cho tổng cân nặng.
Sức của cơ cũng không chỉ phụ thuộc vào diện tích mặt cắt. Cách sợi cơ xếp chéo trong cơ, chỗ gân bám vào xương xa hay gần khớp, và khả năng hệ thần kinh kích hoạt cơ đều ảnh hưởng. Một người có điểm bám gân xa khớp hơn một chút sẽ có đòn bẩy tốt hơn khi nâng vật, dù cơ không to hơn. Những khác biệt này phần lớn do bẩm sinh và giải thích vì sao hai người trông giống nhau lại khoẻ khác nhau.
Ngoài ra, tập luyện thay đổi bức tranh rất nhiều. Một người to con được tập đúng cách vẫn có thể kéo xà tốt hơn nhiều người nhỏ con không tập. Quy luật kích thước chỉ cho biết xu hướng khi mọi thứ khác như nhau, mà trong đời thật hiếm khi mọi thứ khác như nhau.
Áp dụng cho bản thân mà không so sánh vô ích
Hiểu quy luật kích thước giúp bạn bớt so sánh mình với người khác theo kiểu không công bằng, và chọn thước đo hợp lý cho sự tiến bộ của chính mình.
- Nếu bạn nhỏ con, đừng nản khi không bê được vật nặng như người to con; sức mạnh so với cân nặng của bạn có thể đã rất tốt.
- Nếu bạn to con, đừng nản khi kéo xà, chống đẩy kém hơn người nhỏ gọn; đó là quy luật hình học, không phải bạn lười.
- Theo dõi tiến bộ bằng cùng một bài và cùng cách đo, ví dụ số lần chống đẩy đúng kỹ thuật, quãng đi bộ lên dốc, thay vì so con số với người khác.
- Ở trẻ em, tầm vóc thay đổi nhanh theo tuổi dậy thì, nên tuyệt đối không xếp hạng hay so sức giữa các em; chỉ so với chính em vài tháng trước.
- Khi thay đổi cân nặng, nhớ rằng cơ mới là phần tạo lực; giảm cân quá nhanh làm mất cả cơ, khiến sức mạnh so với cân nặng không tốt lên như mong đợi.
- Người có bệnh xương khớp, loãng xương, bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi thử các bài nâng chính cơ thể hoặc nâng vật nặng.
Quy luật kích thước là lời giải thích, không phải định mệnh. Trong cùng một tầm vóc, tập luyện và lối sống vẫn tạo ra khác biệt rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người nhỏ con kéo xà giỏi hơn người to con?
Vì kéo xà là nâng chính cơ thể mình. Sức cơ tăng theo diện tích mặt cắt còn cân nặng tăng theo thể tích, nên người nhỏ con thường có sức mạnh so với cân nặng cao hơn, dù tổng sức mạnh có thể thấp hơn người to con.
Kiến có thật sự khoẻ hơn người không?
Côn trùng nhỏ mang được vật nặng gấp nhiều lần cơ thể mình, nhưng đó chủ yếu là hệ quả của kích thước rất nhỏ. Tính trên cùng diện tích mặt cắt, cơ của chúng không mạnh hơn cơ người theo cách mà con số gây ấn tượng khiến ta tưởng.
Vì sao thể thao đối kháng phải chia hạng cân?
Vì người nặng hơn thường tạo được lực tuyệt đối lớn hơn. Chia hạng cân giúp những người cùng tầm vóc thi đấu công bằng hơn. Ép cân nhanh để xuống hạng là việc nguy hiểm, cần có chuyên môn y tế giám sát.
Người cao có chạy nhanh hơn người thấp không?
Không nhất thiết. Chân dài giúp bước dài nhưng nặng và vung chậm hơn. Tốc độ phụ thuộc nhiều vào lực đạp so với cân nặng và thời gian chân chạm đất. Người ở nhiều tầm vóc khác nhau đều có thể chạy nhanh.
Tăng cân có làm yếu đi không?
Nếu cân nặng tăng chủ yếu do mỡ, tổng sức mạnh không tăng tương ứng nên sức mạnh so với cân nặng giảm, khớp chịu tải nhiều hơn. Nếu tăng do cơ, sức mạnh tăng theo. Vì vậy thứ cần quan tâm là thành phần cơ thể, không chỉ con số trên cân.
Có nên so sức mạnh giữa các con trong nhà không?
Không nên. Tầm vóc trẻ em thay đổi theo tuổi và giai đoạn dậy thì rất khác nhau, nên so sánh dễ gây tự ti hoặc ép sức. Hãy chỉ ghi nhận tiến bộ của từng em so với chính em trước đó.