Đường về thường thấy ngắn hơn đường đi dù quãng đường và thời gian gần như bằng nhau, và hiện tượng này đã được ghi nhận trong một số nghiên cứu tâm lý, thường được gọi là hiệu ứng chuyến về. Lời giải thích được ủng hộ nhiều nhất hiện nay liên quan đến kỳ vọng: chiều đi ta thường đánh giá thấp quãng đường nên thấy nó dài hơn tưởng tượng, đến chiều về ta chuẩn bị tinh thần cho một chuyến dài nên nó lại có vẻ ngắn hơn mong đợi.
Ngoài kỳ vọng, sự quen thuộc với cảnh vật, mức hồi hộp khi chưa đến nơi và cách ta theo dõi thời gian cũng góp phần. Mục từ này lần lượt xem xét các giả thuyết, chỗ còn chưa chắc, và cách áp dụng hiểu biết này để những chuyến đi xa cùng gia đình đỡ mệt hơn.
Hiện tượng quen thuộc với hầu hết mọi người
Gần như ai cũng từng trải qua: lần đầu đi về quê một người bạn ở tỉnh khác, chiều đi như dài vô tận, còn chiều về chưa kịp để ý đã thấy cổng nhà. Đi bộ đến một quán ăn mới trong hẻm sâu thấy xa, đi bộ về lại thấy gần. Hiện tượng này không chỉ có ở đường dài; nó xuất hiện cả với những quãng đi bộ mười, mười lăm phút.
Một số nghiên cứu tâm lý đã thử đo hiện tượng này bằng cách cho người tham gia đi cùng một quãng đường hai chiều, hoặc xem đoạn phim quay một chuyến đi và chuyến về, rồi hỏi họ ước lượng độ dài. Kết quả thường cho thấy chiều về được đánh giá ngắn hơn, ngay cả khi thời gian thật bằng nhau hoặc chiều về còn dài hơn một chút. Mức chênh lệch khác nhau giữa các nghiên cứu và giữa các người tham gia.
Điều đáng chú ý là hiệu ứng này xuất hiện cả khi người ta đi về bằng một tuyến đường khác với chiều đi. Điều đó gợi ý rằng sự quen thuộc với cảnh vật không phải lời giải thích duy nhất. Nhưng trước khi đi vào các giả thuyết, nên nhớ đây là hiện tượng về cảm nhận khi nhìn lại; trong lúc đang đi, cảm giác của mỗi người có thể khác.
Giả thuyết kỳ vọng: chiều đi lỡ lạc quan, chiều về chuẩn bị tinh thần
Chiều đi thường bị đánh giá thấp. Khi lên kế hoạch, con người có xu hướng lạc quan về thời gian cần cho một việc, kể cả một quãng đường. Ta nghĩ "chừng một tiếng là tới", thực tế mất một tiếng rưỡi. Khoảng chênh giữa kỳ vọng và thực tế làm chuyến đi có cảm giác dài.
Chiều về điều chỉnh lại kỳ vọng. Sau khi đã thấy chiều đi dài, ta chuẩn bị tinh thần chiều về cũng dài. Khi chiều về chỉ dài bằng chiều đi, nó lại ngắn hơn mức ta đã chuẩn bị, nên có cảm giác nhanh.
Bằng chứng ủng hộ. Một số nghiên cứu ghi nhận rằng người nào thấy chiều đi dài hơn dự tính nhiều thì cũng là người thấy chiều về ngắn rõ hơn. Khi người tham gia được báo trước chiều đi sẽ dài, hiệu ứng có xu hướng yếu đi.
Đây vẫn là giả thuyết. Giả thuyết kỳ vọng giải thích được nhiều kết quả, nhưng chưa ai khẳng định nó là lời giải duy nhất. Các yếu tố khác dưới đây vẫn có thể góp phần tuỳ hoàn cảnh.
Các yếu tố khác góp phần vào hiệu ứng chuyến về
Ngoài kỳ vọng, một số yếu tố quen thuộc trong tâm lý học thời gian cũng được nhắc đến để giải thích. Bảng dưới tóm tắt từng yếu tố và mức độ được ủng hộ theo hiểu biết phổ thông hiện nay.
| Yếu tố | Giải thích | Mức ủng hộ |
|---|---|---|
| Sự quen thuộc với cảnh vật | Chiều về đã thấy cảnh rồi, não xử lý ít thông tin mới, ít mốc ký ức nên khoảng thời gian co lại | Có góp phần, nhưng hiệu ứng vẫn có khi về bằng đường khác |
| Hồi hộp khi chưa đến nơi | Chiều đi lo đến muộn, lo lạc đường, hay xem giờ; theo dõi thời gian nhiều làm khoảng thời gian dài ra | Hợp lý, phù hợp với hiểu biết về chú ý |
| Mục tiêu đã hoàn thành | Chiều về không còn áp lực phải đến kịp, tâm trạng thoải mái hơn | Hợp lý, khó tách riêng để đo |
| Mệt sau chuyến đi | Chiều về mệt, có người ngủ gật, nên thời gian trôi mà không được ghi nhận | Có thể góp phần trong chuyến dài |
| Kỳ vọng sai ở chiều đi | Lạc quan về thời gian chiều đi, điều chỉnh lại ở chiều về | Được ủng hộ nhiều trong các nghiên cứu hiện có |
Trong đời thực, các yếu tố này thường đan vào nhau. Một chuyến về quê ngày Tết chẳng hạn có đủ cả: chiều đi hồi hộp, sợ kẹt xe, chiều về quen đường, mệt và thoải mái vì đã xong việc.
Khi đường về lại thấy dài hơn
Hiệu ứng chuyến về không phải quy luật tuyệt đối. Có những chuyến mà chiều về lại thấy dài hơn. Ví dụ, chiều đi là đi chơi, háo hức, nói chuyện rôm rả, còn chiều về là trở lại công việc, tâm trạng nặng nề, sự chú ý dồn vào việc chờ tới nơi. Hoặc chiều về gặp kẹt xe nặng, mưa lớn, không biết còn bao lâu.
Những trường hợp này phù hợp với các nguyên lý chung của cảm nhận thời gian: khi chán, khi lo, khi không biết còn bao lâu, thời gian kéo dài ra. Kỳ vọng chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố. Nếu chiều về gặp điều bất ngờ làm sai lệch kỳ vọng theo hướng xấu, cảm giác ngắn hơn có thể biến mất hoàn toàn.
Cũng cần tách cảm nhận khỏi thực tế khi lái xe. Cảm giác chiều về ngắn và quen có thể khiến người lái chủ quan, đi nhanh hơn hoặc lơ là hơn, nhất là khi đã mệt sau một ngày dài. Nhiều người kể những lần suýt va chạm xảy ra ở đoạn gần về đến nhà, khi họ đã thả lỏng. Đường quen không có nghĩa là đường an toàn hơn.
Ứng dụng khi đi xa cùng gia đình
Hiểu hiệu ứng chuyến về giúp bạn lên kế hoạch cho những chuyến đi xa bớt mệt, nhất là khi có trẻ nhỏ hay người cao tuổi đi cùng.
- Ước lượng thời gian chiều đi rộng tay. Cộng thêm thời gian dừng nghỉ, kẹt xe, đổ xăng. Kỳ vọng sát thực tế hơn giúp chiều đi bớt cảm giác dài.
- Nói rõ cho trẻ chuyến đi có mấy chặng. "Mình sẽ dừng hai lần, lần đầu ăn sáng, lần hai đi vệ sinh" giúp trẻ có mốc để chờ.
- Chia đường dài thành đoạn ngắn. Mỗi đoạn có một điểm đến nhỏ, làm khoảng thời gian có điểm kết thúc rõ, đỡ sốt ruột.
- Chuẩn bị việc nhẹ nhàng cho người đi cùng. Sách, nhạc, câu chuyện kể, quan sát cảnh vật hai bên đường.
- Chiều về, người lái nghỉ đủ trước khi lên đường. Đừng để cảm giác "về thì nhanh" khiến mình xuất phát khi đang mệt.
- Đổi người lái hoặc dừng nghỉ khi buồn ngủ. Ngáp liên tục, mắt nặng, xe lạng lách là dấu hiệu phải dừng ở nơi an toàn ngay.
Với người lái xe khách, xe tải đường dài, những nguyên tắc nghỉ ngơi theo quy định của nghề còn quan trọng hơn mọi cảm nhận về độ dài quãng đường.
Tự quan sát hiệu ứng chuyến về trong tuần này
Bạn có thể tự kiểm tra hiệu ứng này với một quãng đường ngắn quanh nhà, không tốn gì và an toàn, miễn là chọn đường đi bộ quen hoặc vỉa hè rộng. Cách làm dưới đây phỏng theo tinh thần các nghiên cứu, ở quy mô một người.
- Chọn một điểm đến mới cách nhà chừng mười đến mười lăm phút đi bộ, nơi bạn chưa từng đi, như một cửa hàng ở con phố bên cạnh.
- Trước khi đi, đoán xem sẽ mất bao lâu và ghi lại con số đó.
- Bấm giờ khi xuất phát nhưng không xem lại đồng hồ dọc đường. Đến nơi thì dừng bấm giờ, chưa xem kết quả.
- Đoán xem chiều đi mất bao lâu, ghi lại. Sau đó đi về theo cùng đường, cũng bấm giờ mà không xem.
- Về đến nhà, đoán chiều về mất bao lâu rồi mới xem cả hai con số thật.
- So sánh: chiều đi có dài hơn dự đoán ban đầu không, chiều về có được đoán ngắn hơn chiều đi không dù thời gian thật gần bằng nhau.
Một lần thử không chứng minh được gì, vì quá nhiều yếu tố ngẫu nhiên như đèn đỏ hay gặp người quen dọc đường. Làm vài lần với những điểm đến mới khác nhau thì bạn sẽ thấy rõ hơn xu hướng của chính mình. Khi đi bộ, luôn chú ý xe cộ, đừng mải bấm giờ mà quên quan sát đường.
Hiệu ứng này nói gì về cách não đo thời gian
Hiệu ứng chuyến về là một ví dụ gọn gàng cho thấy cảm nhận thời gian không chỉ phụ thuộc vào thời gian thật, mà vào khoảng cách giữa những gì ta chờ đợi và những gì thực sự xảy ra. Não liên tục dự đoán, rồi so sánh dự đoán với thực tế. Khi thực tế dài hơn dự đoán, ta thấy lâu; khi ngắn hơn, ta thấy nhanh.
Cách nhìn này áp dụng được cho nhiều tình huống ngoài đường đi: một buổi họp được báo trước sẽ kéo dài hai tiếng mà xong sớm thì thấy nhanh, một thủ tục tưởng mười phút mà mất nửa tiếng thì thấy lê thê. Người tổ chức sự kiện, người làm dịch vụ có thể dùng hiểu biết này một cách trung thực: báo thời gian thực tế, đừng hứa ngắn để rồi kéo dài.
Nó cũng nhắc mỗi người khiêm tốn với cảm giác của mình. Câu "đường này gần lắm" có khi chỉ đúng với người đã đi nhiều lần, còn với người lần đầu đi thì quãng ấy dài hơn hẳn. Khi chỉ đường hay hẹn giờ với người khác, nói bằng số cây số hay số phút cụ thể thường công bằng hơn nói theo cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng chuyến về có xảy ra với mọi người không?
Nhiều người trải qua, nhưng không phải ai và chuyến nào cũng vậy. Mức độ khác nhau tuỳ người, tuỳ kỳ vọng ban đầu, tâm trạng và điều kiện đường sá. Có những chuyến chiều về lại thấy dài hơn vì kẹt xe hoặc tâm trạng nặng nề.
Vì sao lần thứ hai đi cùng một đường lại thấy gần hơn lần đầu?
Lần thứ hai bạn đã biết quãng đường dài bao lâu, có những mốc quen, ít bất ngờ, ít phải để ý tìm đường. Kỳ vọng sát thực tế hơn và ít hồi hộp hơn đều làm cảm giác quãng đường ngắn lại.
Đi bằng phương tiện công cộng có hiệu ứng này không?
Có thể có, nhất là khi chiều đi phải lo đúng giờ, tìm đúng điểm xuống. Chiều về thường thoải mái hơn. Tuy vậy, chờ xe lâu hoặc xe đông có thể làm cảm giác thay đổi theo hướng khác.
Có nên dựa vào cảm giác đường về nhanh để đi muộn hơn không?
Không nên. Cảm giác nhanh không làm thời gian thật ngắn lại. Hãy tính giờ dựa trên thời gian thực tế của chiều đi, cộng thêm thời gian dự phòng, nhất là khi đi buổi tối hoặc thời tiết xấu.
Trẻ nhỏ có cảm nhận chiều về ngắn hơn không?
Trẻ nhỏ thường thấy cả hai chiều đều dài vì chưa có thước đo thời gian ổn định và khó chờ đợi. Nhiều trẻ ngủ gật trên đường về nên có cảm giác về nhanh. Chuẩn bị mốc dừng nghỉ và việc nhẹ nhàng giúp con đỡ sốt ruột ở cả hai chiều.