Chờ đợi thấy lâu vì trong lúc chờ, sự chú ý không có việc gì để làm ngoài việc theo dõi thời gian, và càng theo dõi thời gian thì nó càng dài ra. Thêm vào đó, chờ mà không biết còn bao lâu, không biết vì sao phải chờ, hay đang lo lắng về kết quả, đều làm cảm giác chờ phình to hơn nhiều so với số phút thật trên đồng hồ.
Mục từ này tách cảm giác chờ đợi thành từng yếu tố, kèm những ví dụ quen thuộc ở Việt Nam như chờ đèn đỏ giữa trưa, xếp hàng làm thủ tục, chờ người nhà trong phòng mổ hay chờ một tin nhắn. Phần cuối là những cách giúp bạn chờ đỡ mệt, và những trường hợp chờ đợi là tín hiệu nên hành động thay vì cố chịu đựng.
Lúc chờ, não làm gì với thời gian
Trong phần lớn ngày, sự chú ý của bạn bị kéo đi bởi công việc, câu chuyện, đường đi. Thời gian trôi trong nền, không ai để ý. Khi phải chờ, những thứ kéo sự chú ý ấy tạm biến mất. Não quay sang việc duy nhất còn lại: kiểm xem đã bao lâu rồi, còn bao lâu nữa. Mỗi lần kiểm như vậy là một lần "đếm" thời gian, và một khoảng được đếm nhiều lần thì có cảm giác dài.
Câu nói dân gian kiểu "nồi nước cứ nhìn thì mãi không sôi" phản ánh đúng điều đó. Nồi nước sôi trong cùng số phút, nhưng người đứng canh cảm thấy lâu hơn hẳn người bỏ đi làm việc khác rồi quay lại.
Chờ đợi còn khó chịu vì nó là khoảng thời gian không do mình quyết định. Người ta thường chịu đựng tốt hơn khi cảm thấy có quyền kiểm soát: tự chọn ngồi đọc sách hai mươi phút thấy dễ chịu, còn bị bắt ngồi chờ hai mươi phút ở cùng chỗ ấy lại thấy bực. Thời gian giống nhau, nhưng cảm giác bị mất quyền chủ động làm nó nặng hơn.
Sáu yếu tố làm khoảng chờ dài ra trong cảm nhận
Chờ không có gì để làm. Đứng không ở hành lang dài hơn ngồi chờ có tivi, có tạp chí, có người trò chuyện. Đây là yếu tố được ghi nhận rõ nhất.
Không biết còn bao lâu. Chờ mà biết chắc mười phút dễ chịu hơn chờ không rõ bao lâu, dù thực tế có khi ngắn hơn. Sự không chắc chắn buộc não liên tục kiểm tra.
Không biết vì sao phải chờ. Khi được giải thích "đang chờ kết quả xét nghiệm" hay "phía trước có xe hỏng", người chờ thường bớt bực hơn khi bị để mặc không lời nào.
Đang lo lắng. Chờ người nhà trong phòng cấp cứu, chờ kết quả thi, mỗi phút như kéo dài vì nỗi lo dồn hết sự chú ý vào thời gian. Lo lắng còn làm cơ thể hồi hộp, đồng hồ bên trong chạy nhanh hơn.
Cảm thấy bất công. Thấy người đến sau được phục vụ trước, hàng bên cạnh đi nhanh hơn, cảm giác chờ lập tức dài và nặng nề hơn.
Chờ một mình. Chờ cùng người khác, có câu chuyện để nói, thường thấy nhanh hơn chờ một mình, trừ khi chính người đi cùng đang sốt ruột.
Những tình huống chờ quen thuộc và yếu tố nào đang tác động
Bảng dưới áp sáu yếu tố trên vào vài tình huống chờ hằng ngày ở Việt Nam. Bạn có thể dùng cách nhìn này để hiểu vì sao có lần chờ ngắn mà mệt, có lần chờ lâu mà vẫn thoải mái.
| Tình huống | Yếu tố làm thấy lâu | Điều thường làm đỡ hơn |
|---|---|---|
| Chờ đèn đỏ giữa trưa nắng | Không có gì làm, nóng, sốt ruột | Đèn đếm ngược cho biết còn bao lâu |
| Xếp hàng làm thủ tục hành chính | Không biết bao lâu, lo thiếu giấy tờ | Số thứ tự hiện rõ, biết trước cần mang gì |
| Chờ người nhà trong phòng mổ | Lo lắng, không có tin | Được nhân viên y tế báo tiến độ, có người thân ngồi cùng |
| Chờ xe khách đến muộn | Không biết lý do, không biết giờ mới | Nhà xe báo lý do và giờ dự kiến |
| Chờ tin nhắn trả lời | Không chắc chắn, hay kiểm tra điện thoại | Tạm cất điện thoại, làm việc khác |
| Chờ món ở quán đông | Thấy bàn bên được món trước | Được báo trước thời gian chờ, có đồ uống trước |
Đèn tín hiệu có đồng hồ đếm ngược, phổ biến ở nhiều giao lộ trong các thành phố lớn, là ví dụ dễ thấy về việc thông tin "còn bao lâu" làm khoảng chờ dễ chịu hơn. Tuy vậy, khi số đếm về gần không, có người lại có xu hướng nhích xe trước; đây là lúc cần giữ bình tĩnh và an toàn.
Chờ tin: dạng chờ đợi đặc biệt của thời điện thoại
Chờ một tin nhắn trả lời, chờ email kết quả phỏng vấn, chờ thông báo trúng tuyển là dạng chờ đặc biệt vì nó không có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng, lại có thể kéo dài nhiều giờ, nhiều ngày. Chiếc điện thoại trong túi khiến bạn có thể kiểm tra bất cứ lúc nào, và mỗi lần kiểm tra mà chưa thấy tin lại là một lần đếm thời gian, làm khoảng chờ kéo dài thêm.
Thêm vào đó là tâm lý đoán ý: vì sao người kia chưa trả lời, có phải mình nói sai điều gì. Não lấp khoảng trống thông tin bằng những kịch bản, thường nghiêng về phía tiêu cực khi đang lo. Phần lớn trường hợp, lý do thật đơn giản hơn nhiều: người kia đang bận, chưa đọc, hoặc cần thời gian suy nghĩ.
Cách làm đỡ khá đơn giản về nguyên tắc dù khó về thói quen: đặt một mốc kiểm tra cụ thể thay vì kiểm liên tục, ví dụ chỉ xem lại sau bữa trưa; tắt thông báo không cần thiết trong lúc chờ; và cho sự chú ý một việc cần tập trung thật sự. Với những tin quan trọng như kết quả khám bệnh, nếu quá thời hạn được hẹn, chủ động hỏi lại cơ sở là cách chấm dứt khoảng chờ tốt hơn ngồi đoán.
Cách chờ đợi đỡ mệt hơn
Những gợi ý dưới đây đi thẳng vào các yếu tố đã nêu. Chúng không làm khoảng chờ thật ngắn đi, nhưng giúp bạn đi qua nó với ít căng thẳng hơn.
- Hỏi rõ còn bao lâu và vì sao. Một câu hỏi lịch sự với người phụ trách thường đổi được một khoảng chờ mơ hồ thành một khoảng chờ có hạn.
- Mang theo việc nhỏ. Một cuốn sách mỏng, danh sách việc cần sắp xếp, một bài cần đọc lại. Việc có chủ đích hiệu quả hơn lướt điện thoại vô định.
- Chia khoảng chờ thành chặng. Thay vì nghĩ "còn một tiếng", nghĩ "đọc xong chương này rồi xem lại". Mỗi chặng nhỏ có điểm kết thúc giúp đỡ sốt ruột.
- Thở chậm khi thấy bực. Hít vào chậm, thở ra dài hơn vài lần giúp cơ thể bớt hồi hộp, đồng hồ bên trong bớt chạy nhanh.
- Chờ cùng người khác nếu được. Trò chuyện với người đi cùng làm thời gian trôi nhẹ hơn, nhất là khi chờ ở bệnh viện.
- Với trẻ nhỏ, nói trước sẽ phải chờ, chờ đến khi nào bằng mốc trẻ hiểu được như "hết bài hát này", và chuẩn bị một vật nhỏ cho con cầm chơi.
Ở những nơi bạn là người bắt người khác chờ, như cửa hàng, phòng khám nhỏ, quầy dịch vụ, các nguyên tắc trên cũng áp dụng ngược lại: báo thời gian chờ, giải thích lý do, phục vụ đúng thứ tự, và cho khách có chỗ ngồi thoải mái.
Tự quan sát: ghi lại ba lần chờ trong tuần
Muốn thấy rõ các yếu tố trên tác động lên chính mình thế nào, bạn có thể làm một phép quan sát nhỏ trong một tuần. Không cần dụng cụ gì ngoài đồng hồ trên điện thoại và một cuốn sổ, cũng không có đúng sai.
- Chọn ba lần chờ khác nhau trong tuần, ví dụ chờ đèn đỏ, chờ lấy đồ ăn mang về, chờ người hẹn đến muộn.
- Khi bắt đầu chờ, ghi giờ thật nhưng không xem lại đồng hồ trong lúc chờ.
- Khi hết chờ, trước khi nhìn đồng hồ, đoán xem mình đã chờ bao lâu và chấm mức bực bội từ ít đến nhiều theo cảm nhận của mình.
- Ghi thêm: lúc đó có việc gì để làm không, có biết trước sẽ chờ bao lâu không, có đang lo chuyện gì không.
- So con số đoán với thời gian thật. Cuối tuần đọc lại ba lần chờ, xem lần nào bạn đoán dài hơn thực tế nhiều nhất và lần đó có những yếu tố nào.
Nhiều người thấy lần chờ mình đoán dài nhất là lần không có việc gì làm hoặc không biết còn bao lâu, đúng với những gì các nghiên cứu tâm lý mô tả. Biết được kiểu chờ nào làm mình khó chịu nhất giúp bạn chuẩn bị trước cho đúng chỗ, ví dụ mang theo sách khi đi làm thủ tục, hoặc hỏi trước thời gian chờ khi đặt món.
Nếu làm cùng con, cứ để con tự đoán và tự so với lần trước của chính con. Không biến việc này thành cuộc thi xem ai đoán sát hơn.
Khi chờ đợi là tín hiệu cần hành động
Kiên nhẫn là đức tính tốt, nhưng có những lúc chờ đợi không phải là lựa chọn đúng. Khi người nhà có dấu hiệu nặng lên trong lúc chờ khám, như khó thở, đau ngực tăng, lơ mơ, co giật, chảy máu nhiều, đừng ngồi chờ đến lượt; báo ngay cho nhân viên y tế, hoặc gọi 115 nếu đang ở ngoài cơ sở y tế. Phân loại ưu tiên trong cấp cứu dựa trên mức độ nặng, nên báo kịp thời là việc chính đáng.
Với trẻ em, việc chờ kết quả sau một va đập ở đầu hay sau khi nuốt nhầm vật lạ cũng cần theo hướng dẫn của bác sĩ về các dấu hiệu phải quay lại ngay, chứ không chỉ "chờ xem sao". Trong đời thường, chờ khi đang ở vị trí nguy hiểm, như đứng chờ dưới mái tôn khi có giông lốc hay đứng sát mép đường chờ xe, cũng nên được thay bằng việc di chuyển đến chỗ an toàn.
Ở mức tâm lý, nếu cảm giác sốt ruột, bồn chồn khi phải chờ xảy ra thường xuyên, kèm hồi hộp, khó thở, ảnh hưởng nhiều đến công việc và các mối quan hệ, việc nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý có thể giúp bạn hiểu và xử lý tốt hơn. Đó không phải là chuyện "thiếu kiên nhẫn" đơn thuần để tự trách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hàng bên cạnh luôn có vẻ đi nhanh hơn?
Bạn để ý nhiều hơn những lần hàng mình đi chậm vì chúng gây bực bội, còn những lần hàng mình đi nhanh thì ít được nhớ. Ngoài ra, khi có nhiều hàng, xác suất có ít nhất một hàng khác đi nhanh hơn hàng của bạn là khá cao.
Đèn đếm ngược có thật sự giúp người chờ bớt sốt ruột?
Nhiều người cảm thấy dễ chịu hơn khi biết còn bao nhiêu giây, vì khoảng chờ trở nên có hạn rõ ràng. Tuy vậy hiệu quả về an toàn giao thông còn tuỳ thói quen người đi đường, nên điều quan trọng vẫn là chỉ đi khi đèn xanh.
Làm sao giúp người cao tuổi chờ khám bệnh đỡ mệt?
Mang theo nước, chút đồ ăn nhẹ nếu không cần nhịn, ghế ngồi thoải mái, và có người đi cùng trò chuyện. Hỏi rõ thứ tự và thời gian chờ dự kiến. Nếu người già có dấu hiệu mệt nhiều, chóng mặt, hãy báo ngay nhân viên y tế.
Chờ lâu có làm người ta dễ nổi nóng hơn không?
Chờ lâu, nhất là khi kèm nóng bức, đói, mệt hoặc cảm thấy bất công, làm nhiều người dễ cáu hơn. Nhận ra điều đó ở chính mình giúp bạn chậm lại trước khi nói hay làm điều gì đáng tiếc.
Có nên cho trẻ xem điện thoại để chờ cho nhanh không?
Đôi khi đó là lựa chọn tiện lợi, nhưng nếu lần chờ nào cũng dùng điện thoại, trẻ ít có dịp tập chờ. Kết hợp nói chuyện, chỉ cho con quan sát xung quanh, hay đọc sách cùng con sẽ giúp trẻ dần quen với việc chờ.
Vì sao chờ ở bệnh viện thấy lâu hơn chờ ở quán cà phê?
Ở bệnh viện, bạn thường đang lo lắng, không chủ động được thời gian và không biết còn bao lâu. Ở quán cà phê, bạn tự chọn ngồi, có đồ uống, có việc để làm. Cùng một khoảng thời gian nhưng các yếu tố tâm lý khác hẳn nhau.