GioiHan.comGiới Hạn
Cảm nhận thời gian

Trẻ em cảm nhận thời gian thế nào: vì sao con hỏi mãi "bao giờ mới tới"

Trẻ nhỏ chưa có cảm nhận thời gian như người lớn. Bài giải thích con hiểu "lát nữa", "ngày mai" ra sao theo từng độ tuổi và cách giúp con quen giờ giấc, không ép.

Low angle view of a small child sitting on a doorstep of a tube house in Cần Thơ, chin in hands, waiting, seen from the side in shadow, warm late afternoon light

Trẻ nhỏ cảm nhận thời gian khác người lớn vì khả năng ước lượng độ dài thời gian, hiểu các từ chỉ thời gian và tự kiềm chế khi chờ đều đang phát triển dần theo tuổi. Với một đứa trẻ ba bốn tuổi, "lát nữa" có thể là năm phút hay cả buổi chiều, "ngày mai" có thể là bất kỳ lúc nào chưa phải bây giờ. Vì thế con hỏi "bao giờ mới tới" liên tục không phải vì con hư, mà vì con chưa có công cụ để tự trả lời.

Mục từ này mô tả những mốc phát triển thường gặp, có rào vì mỗi trẻ một khác, rồi đưa ra cách giúp con dần hiểu giờ giấc bằng những mốc quen thuộc trong ngày. Nguyên tắc xuyên suốt: không chấm điểm, không so sánh con với bạn, mỗi bước chỉ so với chính con trước đó.

Thời gian là khái niệm trừu tượng với trẻ nhỏ

Người lớn thường quên rằng thời gian là thứ không nhìn thấy, không cầm nắm được. Một đứa trẻ có thể hiểu "to hơn", "nhiều hơn" bằng cách nhìn, nhưng "lâu hơn" thì phải nhớ lại và so sánh hai khoảng đã trôi qua, một việc đòi hỏi trí nhớ và khả năng suy nghĩ trừu tượng mà trẻ nhỏ đang trong quá trình hình thành.

Trẻ nhỏ sống chủ yếu trong hiện tại. Trẻ hiểu thời gian trước hết qua chuỗi việc quen thuộc: ăn sáng rồi đi học, ngủ trưa rồi mẹ đón, tắm rồi đi ngủ. Những chuỗi lặp đi lặp lại ấy là chiếc đồng hồ đầu tiên của trẻ, có trước cả khi trẻ biết đọc số trên mặt đồng hồ.

Một khó khăn khác là các từ chỉ thời gian trong tiếng Việt khá mơ hồ ngay cả với người lớn. "Chút nữa", "lát nữa", "mai mốt", "hồi trước" mỗi người dùng một kiểu. Khi người lớn nói "lát nữa mẹ về" lúc thì nửa tiếng, lúc thì ba tiếng, trẻ khó rút ra được nghĩa ổn định cho từ đó. Đây là lý do việc nói rõ bằng mốc sự việc giúp trẻ nhiều hơn nói bằng phút giờ.

Những khoảng dài như tháng, năm thì trẻ thường nắm qua các sự kiện lặp lại hằng năm: sinh nhật, Trung thu, Tết, ngày khai giảng. Ở nhiều gia đình Việt, Tết là mốc đầu tiên trẻ dùng để hiểu "một năm": "Tết năm ngoái con còn nhỏ, chưa tự mặc áo được". Cha mẹ có thể tận dụng những mốc ấy, cùng con xem lại ảnh các dịp lễ năm trước, để con dần thấy thời gian có độ dài và có thứ tự.

Những mốc thường gặp theo độ tuổi

Bảng dưới là khung tham khảo chung về cách trẻ hiểu thời gian ở từng giai đoạn. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, sớm hơn hay muộn hơn vài tháng, thậm chí một hai năm, là bình thường. Bảng không dùng để đánh giá hay so sánh trẻ.

Độ tuổi (khoảng)Trẻ thường hiểu đượcTrẻ thường chưa hiểu
Dưới 2 tuổiChuỗi việc quen hằng ngày, biết sắp đến giờ ăn, giờ ngủ qua dấu hiệu quenCác từ chỉ thời gian
2 đến 3 tuổi"Bây giờ", "xong rồi", "trước", "sau" trong việc gần"Hôm qua", "ngày mai" chính xác
3 đến 5 tuổiSáng, trưa, tối; bắt đầu dùng hôm qua, ngày mai dù hay lẫnĐộ dài phút, giờ; chờ lâu mà không có mốc
5 đến 7 tuổiThứ tự các ngày trong tuần, khái niệm sinh nhật, Tết hằng nămĐọc giờ trên đồng hồ kim một cách chắc chắn
7 đến 9 tuổiĐọc giờ, hiểu phút và giờ, lên kế hoạch ngắnƯớc lượng chính xác thời gian cần cho một việc dài
Từ 10 tuổiTháng, năm, quá khứ xa, lập kế hoạch dài hơnVẫn hay đánh giá thấp thời gian làm bài, như cả người lớn

Dòng cuối là lời nhắc dễ thương: ngay cả người lớn cũng thường đoán sai thời gian cần để làm xong một việc. Kỳ vọng trẻ ước lượng giờ giấc giỏi hơn người lớn là kỳ vọng không công bằng.

Vì sao trẻ thấy chờ đợi lâu hơn người lớn

Chưa có thước đo. Người lớn biết mười phút đại khái dài cỡ nào nên chờ mười phút vẫn có điểm tựa. Trẻ chưa có cảm nhận ổn định ấy, nên khoảng chờ nào cũng như không có hồi kết.

Khả năng tự kiềm chế đang phát triển. Việc chờ đợi đòi hỏi kìm lại mong muốn trước mắt. Vùng não giúp tự điều chỉnh hành vi phát triển rất lâu, kéo dài qua cả tuổi thiếu niên, nên trẻ nhỏ khó chờ là điều tự nhiên.

Ít cách tự làm mình bận. Người lớn chờ thì đọc, nghĩ việc khác, nhìn quanh. Trẻ nhỏ chưa có nhiều cách tự lấp khoảng chờ, nên sự chú ý dồn vào việc chờ, và như đã biết, khoảng thời gian được chú ý thì dài ra.

Mọi thứ đều mới. Cuộc sống của trẻ đầy trải nghiệm mới, góp phần làm các khoảng thời gian dày và dài khi nhìn lại. Mùa hè của tuổi thơ trong ký ức người lớn dài vô tận một phần vì vậy.

Những câu người lớn hay nói làm trẻ rối về thời gian

"Đợi mẹ một chút." Với người lớn, "một chút" có khi là một phút, có khi là nửa giờ. Trẻ nghe cùng một câu mà khoảng chờ mỗi lần một khác, nên không học được nghĩa của nó và dễ mất lòng tin. Nói "mẹ phơi xong chậu đồ này" cho trẻ một mốc thấy được.

"Mai đi chơi nhé" khi chưa chắc. Trẻ nhớ lời hứa rất kỹ và chưa hiểu vì sao kế hoạch thay đổi. Nếu chưa chắc, nói "nếu trời không mưa thì sáng thứ Bảy, sau khi con ngủ dậy" rõ ràng hơn, và báo sớm khi phải đổi.

"Nhanh lên, muộn rồi!" lặp lại liên tục. Trẻ chưa hình dung được "muộn" là thế nào, chỉ cảm nhận sự căng thẳng của người lớn. Câu nhắc cụ thể "đi giày xong là mình ra xe" giúp con biết phải làm gì hơn là chỉ thấy bị hối.

"Hồi xưa bằng tuổi con, bố đã…" Những so sánh với quá khứ xa khó hình dung với trẻ nhỏ, và dễ trở thành so sánh làm con thấy mình kém. Với trẻ, kể chuyện quá khứ như một câu chuyện thú vị sẽ hợp hơn là làm thước đo.

Giúp con hiểu thời gian bằng mốc quen thuộc

Những cách dưới đây dùng được với trẻ mầm non và đầu tiểu học. Mục tiêu là giúp con có điểm tựa, không phải dạy con "giỏi giờ giấc" sớm.

  1. Nói bằng mốc sự việc. Thay vì "mười lăm phút nữa", nói "sau khi con ăn xong bát cơm này", "khi chương trình này hết".
  2. Giữ nếp ngày ổn định. Giờ ăn, giờ ngủ, giờ tắm tương đối đều đặn giúp trẻ có chiếc đồng hồ tự nhiên bên trong.
  3. Làm bảng ngày bằng hình vẽ. Vẽ cùng con các việc trong ngày theo thứ tự, như ăn sáng, đi học, ngủ trưa, chơi, tắm, đi ngủ. Không cần chữ, chỉ hình là đủ.
  4. Đếm ngược bằng giấc ngủ. Với sự kiện vài ngày tới, nói "còn ba lần ngủ nữa là đến sinh nhật", mỗi sáng gạch bớt một ô trên tờ giấy.
  5. Dùng đồng hồ cát hoặc hẹn giờ có hình. Trẻ nhìn thấy thời gian đang vơi đi dễ hiểu hơn nghe con số phút.
  6. Đọc giờ cùng con khi con sẵn sàng. Khi con tò mò về mặt đồng hồ, chỉ cho con kim ngắn, kim dài trong lúc sinh hoạt, không biến thành bài kiểm tra.

Mỗi đứa trẻ tiếp nhận theo nhịp riêng. Nếu con chưa hứng thú, tạm dừng vài tuần rồi thử lại, không cần thúc ép hay so sánh với anh chị em hay bạn cùng lớp.

Thử thách hẹn giờ vui cho trẻ: làm sao để không thành áp lực

Nhiều gia đình dùng hẹn giờ để giúp trẻ dọn đồ chơi, đánh răng, sửa soạn đi học. Làm đúng cách, đây là cách vui để trẻ cảm nhận được một khoảng thời gian dài cỡ nào. Ví dụ: "mình xem có dọn xong góc đồ chơi trước khi đồng hồ cát chảy hết không", và khi xong thì cùng nhau nhìn xem còn lại bao nhiêu cát.

Nguyên tắc quan trọng là chỉ so với chính con. Bạn nói kiểu "hôm qua cát còn một chút, hôm nay còn nhiều hơn", không nói "con chậm hơn em" hay "bạn khác làm nhanh hơn". Không phạt khi không kịp, không chấm điểm, không bảng xếp hạng giữa các anh chị em. Khi con mệt, ốm hay đang buồn, bỏ qua thử thách cũng không sao.

Cũng nên biết lúc nào hẹn giờ phản tác dụng. Nếu con trở nên lo lắng, khóc khi thấy đồng hồ, vội vàng đến mức làm ẩu hoặc nguy hiểm, như chạy trong nhà tắm trơn, thì nên ngừng. Hẹn giờ chỉ là công cụ để vui và để học, không phải để thúc ép trẻ theo nhịp của người lớn.

Khi nào nên trao đổi với giáo viên hoặc bác sĩ

Phần lớn sự lúng túng của trẻ với thời gian là bình thường và tự cải thiện theo tuổi. Cha mẹ không cần lo nếu con năm tuổi vẫn lẫn hôm qua với hôm kia, hay con bảy tuổi chưa đọc giờ thành thạo. Mỗi trẻ có nhịp riêng.

Có một số trường hợp nên trao đổi thêm với giáo viên hoặc bác sĩ nhi khoa: khi trẻ gặp khó khăn rõ rệt với nếp sinh hoạt hằng ngày so với trước đây, khi trẻ thường xuyên lo âu, hoảng sợ khi phải xa cha mẹ hoặc phải chờ đến mức ảnh hưởng ăn ngủ, hoặc khi giấc ngủ của trẻ bị đảo lộn kéo dài, thức đêm, ngủ ngày nhiều. Giáo viên quan sát trẻ hằng ngày trong môi trường khác nhà, nên thông tin từ họ rất có ích.

Bài này không dùng để đánh giá hay chẩn đoán sự phát triển của trẻ. Nếu bạn lo lắng về con, hãy ghi lại những điều quan sát được, từ khi nào, xảy ra trong hoàn cảnh nào, và mang theo khi gặp bác sĩ. Thông tin cụ thể giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn rất nhiều so với một nhận xét chung chung.

Câu hỏi thường gặp

Mấy tuổi thì trẻ đọc được giờ trên đồng hồ kim?

Nhiều trẻ đọc được giờ chẵn từ khoảng năm sáu tuổi và đọc giờ phút thành thạo dần trong vài năm đầu tiểu học, nhưng khác biệt giữa các trẻ khá lớn. Chương trình học ở trường sẽ dạy theo lộ trình; ở nhà chỉ cần cho con làm quen nhẹ nhàng khi con tò mò.

Có nên cho trẻ nhỏ đeo đồng hồ không?

Một chiếc đồng hồ đơn giản có thể khơi sự tò mò về giờ giấc khi trẻ đã bắt đầu học đọc giờ. Với trẻ nhỏ hơn, đồng hồ cát, bảng hình các việc trong ngày thường dễ hiểu hơn. Không cần mua thiết bị đắt tiền hay có nhiều tính năng.

Con hay nói dối là "con làm lâu rồi" có phải do không hiểu thời gian?

Ở trẻ nhỏ, đôi khi đó đúng là cảm nhận của con, vì năm phút với con đã là lâu. Thay vì quy là nói dối, có thể cùng con dùng hẹn giờ để con tự thấy khoảng thời gian thật, và trò chuyện nhẹ nhàng về cảm giác của con.

Làm sao giúp trẻ chờ khi đi khám bệnh hay đi xe đường dài?

Nói trước với con sẽ phải chờ, chờ đến mốc nào mà con hiểu, mang theo sách, giấy bút, đồ chơi nhỏ không gây ồn. Chia đường dài thành chặng có điểm dừng nghỉ. Khen con khi con chờ được, kể cả chỉ chờ được một lúc ngắn.

Trẻ thiếu niên hay trễ giờ có phải do lười không?

Thiếu niên có thay đổi sinh học khiến buồn ngủ và thức dậy muộn hơn, cộng với việc các em vẫn hay đánh giá thấp thời gian cần cho một việc. Cùng con lập kế hoạch giờ giấc cụ thể, để con tự chịu trách nhiệm dần, thường hiệu quả hơn trách mắng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138