GioiHan.comGiới Hạn
Phản xạ và tốc độ phản ứng

Tín hiệu thần kinh chạy nhanh cỡ nào: vì sao vấp chân thấy chạm trước, đau sau

Tín hiệu thần kinh không đi nhanh như điện trong dây. Sợi nhanh, sợi chậm khác nhau hàng chục lần, nên khi vấp chân ta thấy chạm trước rồi cơn đau âm ỉ mới tới sau.

Bare foot of an adult stepping on smooth river stones at the edge of a stream in Lao Cai, morning mist, close low angle, no face visible

Tín hiệu thần kinh đi nhanh nhất ở những sợi dày có vỏ bọc, khoảng vài chục tới hơn một trăm mét mỗi giây, còn ở những sợi mảnh không vỏ bọc chỉ chừng một hai mét mỗi giây. Chênh lệch hàng chục lần ấy giải thích một trải nghiệm ai cũng từng gặp: vấp ngón chân vào chân bàn, ta biết ngay là đã đụng, nhưng phải một nhịp sau cơn đau buốt âm ỉ mới dâng lên.

Mục từ này giải thích vì sao tín hiệu thần kinh chậm hơn dòng điện rất nhiều, vì sao cơ thể lại có cả sợi nhanh lẫn sợi chậm, giới hạn đó ảnh hưởng gì tới phản ứng hằng ngày, và những dấu hiệu nào cho thấy đường truyền tín hiệu có vấn đề cần đi khám. Các con số là khoảng thường gặp trong tài liệu khoa học phổ thông, tuỳ loại sợi và tuỳ người.

Tín hiệu thần kinh không phải dòng điện trong dây đồng

Trong dây điện, các hạt mang điện chỉ cần đẩy nhau là tín hiệu lan đi gần với tốc độ ánh sáng. Tế bào thần kinh làm khác hẳn. Tín hiệu của nó là một làn sóng đổi điện thế chạy dọc màng tế bào: các cửa nhỏ trên màng lần lượt mở ra cho ion đi vào, rồi đóng lại, cửa kế tiếp mở, cứ thế làn sóng tự lan về phía trước.

Việc mở rồi đóng từng cửa cần thời gian, nên làn sóng chỉ đi được với tốc độ tính bằng mét mỗi giây, chậm hơn điện trong dây hàng triệu lần. Bù lại, nó có một ưu điểm lớn: tín hiệu không yếu đi trên đường, vì mỗi đoạn màng tự tạo lại tín hiệu đầy đủ. Một sợi dây đồng dài như dây thần kinh từ lưng xuống bàn chân sẽ không giữ được tín hiệu sạch như vậy nếu chỉ dùng dòng điện yếu trong cơ thể.

Ở chỗ nối giữa hai tế bào, gọi là khớp thần kinh, tín hiệu còn phải đổi sang dạng hoá chất, vượt qua khe hẹp, rồi đổi lại thành điện ở tế bào bên kia. Mỗi lần đổi mất thêm một khoảng rất nhỏ, nhưng một phản ứng có chủ ý đi qua nhiều lần đổi như thế. Cộng cả đường dài lẫn các chỗ nối, phần đường truyền chiếm một khoảng đáng kể trong vài phần mười giây ta cần để đáp lại một tín hiệu, phần còn lại là thời gian não nhận ra và quyết định.

Sợi nhanh, sợi chậm và việc của từng loại

Cơ thể có nhiều loại sợi thần kinh, khác nhau ở độ dày và việc có vỏ bọc hay không. Bảng dưới đơn giản hoá theo cách sách khoa học phổ thông hay trình bày, con số là khoảng tham khảo.

Loại sợiTốc độ ước chừngThường mang tín hiệu gì
Sợi dày, có vỏ bọckhoảng vài chục tới hơn 100 m/giâylệnh vận động tới cơ, cảm giác vị trí khớp, chạm rõ
Sợi trung bình, vỏ bọc mỏngkhoảng vài m tới vài chục m/giâyđau nhói, nóng lạnh rõ rệt
Sợi mảnh, không vỏ bọckhoảng 0,5–2 m/giâyđau âm ỉ, rát, ngứa, cảm giác nóng ấm kéo dài

Vỏ bọc ở đây là bao myelin, một lớp mỡ quấn quanh sợi thần kinh, có những khe hở cách quãng. Nhờ vỏ bọc, tín hiệu "nhảy" từ khe này sang khe khác thay vì bò từng chút một, nên đi nhanh hơn nhiều mà tốn ít năng lượng hơn. Ở trẻ sơ sinh, quá trình bọc myelin còn đang tiếp diễn, là một trong những lý do cử động của trẻ nhỏ chưa nhanh và chưa chính xác.

Vì sao vấp chân thấy chạm trước, đau sau

Khi ngón chân đập vào chân bàn, cùng một lúc có nhiều loại sợi được kích hoạt. Sợi dày có vỏ bọc báo "có va chạm, ở ngón út bên phải" và tín hiệu này tới não rất sớm, chỉ trong vài phần trăm giây với quãng đường từ bàn chân lên đầu chừng một mét rưỡi tới gần hai mét ở người trưởng thành.

Sợi đau nhói đi chậm hơn một chút, đem tới cơn buốt sắc đầu tiên. Còn sợi mảnh không vỏ bọc, mang cơn đau âm ỉ, rát và kéo dài, chỉ đi chừng một hai mét mỗi giây. Với quãng đường dài như thế, tín hiệu của chúng có thể tới chậm hơn cả giây. Đó là lý do nhiều người mô tả cơn đau như có "hai đợt": đợt nhói rồi một khoảng ngắn, sau đó cơn đau ê ẩm dâng lên.

Hiện tượng này rõ ở bàn chân hơn ở mặt hay bàn tay đơn giản vì đường đi dài hơn. Người cao lớn có đường truyền dài hơn một chút, nhưng chênh lệch giữa người với người nhỏ so với chênh lệch giữa các loại sợi. Đây cũng là một lý do khiến phản ứng bằng chân, như chuyển từ chân ga sang chân phanh, thường chậm hơn một nhịp so với phản ứng bằng tay.

Giới hạn này ảnh hưởng gì tới phản ứng hằng ngày

Có một khoảng trễ không thể xoá. Ngay cả khi não quyết định tức thì, lệnh vận động vẫn cần thời gian để đi xuống cơ. Với tay, khoảng này nhỏ; với chân, nó lớn hơn một chút. Đây là phần trễ không tập luyện nào loại bỏ được.

Phản xạ tại chỗ đi đường tắt. Để bù cho độ chậm, cơ thể có những vòng phản xạ ngắn qua tuỷ sống, như rụt chân khi giẫm vật nhọn. Vòng này không đợi tín hiệu lên tới não, nên chân đã rụt lại trước khi ta kịp thấy đau.

Đau đến muộn không có nghĩa là chấn thương nhẹ. Vì cơn đau âm ỉ tới sau, ngay sau va chạm có người tưởng không sao rồi tiếp tục dùng lực. Nên dừng lại vài phút sau một cú va mạnh để xem cơn đau thật sự thế nào trước khi đi tiếp.

Lạnh làm tín hiệu chậm đi. Ở nhiệt độ thấp, các cửa trên màng mở đóng chậm hơn, tín hiệu thần kinh đi chậm hơn. Tay chân lạnh cóng vì thế vụng về hơn, cầm nắm kém hơn. Đây là một lý do không nên lái xe máy đường dài khi tay đã tê cứng vì lạnh.

Mỏi cơ khác với chậm thần kinh. Cuối một ngày lao động, cảm giác chậm chạp thường đến từ cơ mệt và đầu óc mệt chứ không phải dây thần kinh chậm đi. Nghỉ ngơi là cách hồi phục, không có cách nào ép tín hiệu chạy nhanh hơn.

Vì sao cơ thể không làm mọi sợi đều nhanh

Nếu sợi có vỏ bọc nhanh hơn hẳn, sao cơ thể không bọc hết? Câu trả lời nằm ở chi phí. Vỏ myelin chiếm chỗ, và sợi muốn đi nhanh còn phải dày. Một bó dây thần kinh mà sợi nào cũng dày và bọc kỹ sẽ to hơn nhiều lần, khó luồn qua khe xương, qua khớp, qua những chỗ chật trong cơ thể. Việc tạo và duy trì vỏ bọc cũng tốn vật liệu và năng lượng.

Vì vậy cơ thể dành đường truyền nhanh cho những việc cần nhanh: điều khiển cơ bắp, biết vị trí tay chân để giữ thăng bằng, cảm nhận chạm chính xác. Những thông tin cần độ chính xác về thời điểm thấp hơn, như cảm giác ấm, ngứa hay đau âm ỉ kéo dài, đi bằng những sợi mảnh, rẻ, xếp được thật nhiều trong một bó nhỏ.

Sự phân công này hợp lý: cơn đau âm ỉ không cần tới ngay trong vài phần trăm giây, nó cần kéo dài để nhắc ta giữ gìn chỗ bị thương. Còn lệnh rụt chân khỏi vật nhọn hay giữ người khỏi ngã thì phải tới thật sớm. Giới hạn tốc độ của thần kinh, nhìn theo cách đó, là kết quả của sự đánh đổi giữa nhanh, gọn và tiết kiệm, chứ không phải một thiết kế kém.

Tự quan sát an toàn: thấy độ trễ mà không cần làm đau mình

Bạn không cần, và không nên, tự gây đau để cảm nhận chênh lệch giữa các loại sợi. Có những cách quan sát nhẹ nhàng hơn. Thử chạm nhẹ đầu ngón tay vào mu bàn tay rồi vào mu bàn chân cùng lúc, nhắm mắt lại và để ý: nhiều người thấy hai cái chạm như cùng lúc, vì não đã tự bù trừ khoảng chênh nhỏ. Đây là một ví dụ não "chỉnh giờ" cho cảm giác.

Một quan sát khác là để ý lần sau khi lỡ va nhẹ, như đầu gối chạm cạnh giường: chú ý xem cảm giác chạm tới trước, rồi cảm giác ê tới sau ra sao. Chỉ quan sát những va chạm tình cờ và nhẹ, đừng cố tình tạo ra.

Tuyệt đối không thử bằng vật nóng, đá lạnh áp lâu, kim châm hay dòng điện. Các cách đó có thể gây bỏng, tổn thương da hoặc nguy hiểm hơn, và không giúp hiểu thêm được gì so với những gì đã giải thích ở trên. Với trẻ em, hoạt động chạm nhẹ khi nhắm mắt là đủ để khơi tò mò về cơ thể.

Khi đường truyền tín hiệu có vấn đề: những dấu hiệu nên đi khám

Dây thần kinh có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều nguyên nhân như chèn ép, chấn thương hay một số bệnh mạn tính. Lúc đó tín hiệu có thể đi chậm đi, yếu đi hoặc lạc đường. Người trong cuộc thường nhận ra qua cảm giác hơn là qua tốc độ phản ứng.

Những dấu hiệu nên được bác sĩ xem: tê bì, kiến bò hay châm chích kéo dài ở bàn tay, bàn chân; mất cảm giác nóng lạnh ở một vùng, như bước vào nước nóng mà không thấy nóng; yếu dần một nhóm cơ, cầm đồ hay rơi; vết thương ở bàn chân mà không thấy đau. Người có bệnh đái tháo đường thường được dặn kiểm tra bàn chân định kỳ chính vì lý do này.

Nếu tê yếu xuất hiện đột ngột ở một bên mặt, một tay hoặc một chân, kèm nói khó, méo miệng, nhìn mờ hay chóng mặt dữ dội, đó là tình huống cấp cứu: gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế ngay. Trang này không chẩn đoán; các mô tả chỉ giúp bạn biết khi nào cần hỏi bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Tín hiệu thần kinh đi nhanh nhất là bao nhiêu?

Ở những sợi dày có vỏ bọc myelin, tín hiệu có thể đi khoảng vài chục tới hơn một trăm mét mỗi giây. Sợi mảnh không vỏ bọc chậm hơn nhiều, chỉ khoảng một hai mét mỗi giây. Con số cụ thể tuỳ loại sợi và tuỳ người.

Vì sao tín hiệu thần kinh chậm hơn điện rất nhiều?

Vì nó không phải dòng điện chạy trong dây mà là làn sóng đổi điện thế lan dọc màng tế bào nhờ các cửa ion mở đóng lần lượt. Cách truyền này chậm nhưng giữ tín hiệu không bị yếu đi trên đường dài.

Tại sao va vào chân bàn thì đau đến sau một nhịp?

Cảm giác chạm đi theo sợi nhanh nên tới não sớm, còn cơn đau âm ỉ đi theo sợi mảnh, chậm hơn nhiều lần. Bàn chân lại xa não, nên khoảng chênh đủ dài để cảm nhận được.

Trời lạnh có làm phản ứng chậm đi không?

Có thể. Khi tay chân lạnh, tín hiệu thần kinh đi chậm hơn và cơ cũng kém linh hoạt hơn, nên cầm nắm và thao tác vụng về hơn. Giữ ấm tay chân khi đi xe hoặc làm việc ngoài trời lạnh giúp an toàn hơn.

Tê bì tay chân kéo dài có đáng lo không?

Tê bì kéo dài, mất cảm giác nóng lạnh hoặc yếu cơ dần nên được bác sĩ khám để tìm nguyên nhân. Nếu tê yếu đột ngột ở một bên người kèm nói khó, méo miệng thì gọi 115 ngay. Trang này không chẩn đoán.

Có cách nào làm tín hiệu thần kinh chạy nhanh hơn không?

Không có cách nào ép tín hiệu chạy nhanh hơn giới hạn của sợi thần kinh. Điều làm được là giữ cơ thể khoẻ, ngủ đủ và chăm sóc các bệnh mạn tính theo chỉ dẫn bác sĩ để đường truyền không bị ảnh hưởng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138